Кіріспе

Француздық ерте социалистік теоретик (1760–1825)

Клод Анри де Рувруа, Сент-Симон графы (17 қазан 1760 – 19 мамыр 1825), Генри де Сент-Симон (ɑ̃ʁi də sɛ̃ simɔ̃) деп кеңінен танымал, француз саяси, экономикалық және социалистік теоретик және кәсіпкер, оның ойлары саясатқа, экономикаға, әлеуметтануға және ғылым философиясына елеулі әсер етті. Ол белгілі мемуаршы, Сент-Симон герцогінің жас туысы болды. Сент-Симон Сент-Симонианизм деп аталатын саяси және экономикалық идеологияны құрды, ол өндірістік таптың – оны жұмысшы тап деп те атаған – қажеттіліктерін мойындау және қанағаттандыру тиімді қоғам мен тиімді экономика үшін маңызды екенін жариялады. Өнеркәсіптік дамыған қоғамдардағы жұмысшы таптың тек қол еңбегімен айналысатын адамдардан тұратын түсініктерден өзгеше, Сент-Симонның 18-шы ғасырдың соңындағы бұл тапқа қоғамға пайдалы өндірістік жұмыспен айналысатын барлық адамдар кірді, мысалы, кәсіпкерлер, менеджерлер, ғалымдар, банкирлер және қол еңбегімен айналысатындар. Сент-Симон өндірістік таптың қажеттіліктеріне ең басты қауіп – еңбек етпейтін, дені сау адамдардан құралған топ екеніне сенді: олар өз еңбегін әлеуметтік және экономикалық тәртіпті дамытуға жұмсаудың орнына, жұмыстан қашудың паразиттік өмірін бағалайтын.

Жұмыс істейтін ересектер өмірі

Ол 40 жасқа таяғанда, өзінің дүниетанымын кеңейту және анықтау үшін түрлі зерттеулер мен тәжірибелер жасады. Осындай тәжірибелердің бірі – 1801 жылы Александрин Софи Гури де Шампгранмен жасаған бақытсыз некесі, оның мақсаты әдеби салон ашу болды. Бір жылдан кейін бұл неке таратылды, екеуі де келісімге келді. Оның тәжірибелерінің нәтижесінде ол мүлдем кедейленіп, өмірінің соңына дейін қиын жағдайда өмір сүрді. Оның көптеген жазбаларының алғашқысы, көбінесе ғылыми және саяси мазмұндағы, 1802 жылы жарық көрген «Lettres d'un habitant de Genève» еңбегі болды. Осы алғашқы еңбегінде ол Исаак Ньютонды қасиетті санап, ғылым дінін құруға шақырды. Жазушылық жолының басында Сент-Симон өзін құрып, күнкөріс үшін жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бұрынғы серігінен ақшасын қайтарып алуға бірнеше әрекеттенгеннен кейін, ол бұрынғы қызметкері Диардан қаржылық көмек алып, 1807 жылы екінші кітабын – «Introduction aux travaux scientifiques du XIX siècle» жариялады. Диар 1810 жылы қайтыс болды, ал Сент-Симон тағы да кедейлікке түсті, бұл жолы денсаулығы да нашар болды. 1813 жылы оны санаторийге жіберді, бірақ туыстарының қаржылық көмегінің арқасында денсаулығын қалпына келтіріп, Еуропада белгілі бір интеллектуалды танылуға қол жеткізді. 1821 жылдың ақпан айында «Du système industriel» және 1823–1824 жылдары «Catéchisme des industriels» жарық көрді. Шамамен 1814 жылы «Еуропалық қауымдастықты қайта құру туралы» эссе жазып, оны Вена конгресіне жіберді. Ол Франция мен Ұлыбританияға негізделген Еуропалық корольдықты ұсынды. Өмірінің соңғы он жылдығында Сент-Симон саяси экономика мәселелеріне ден қойды. Огюст Контпен (сол кезде ол әлі жасөспірім еді) бірге Сент-Симон француз революциясының өзгерістерін айналып өтетін, ғылым мен өнеркәсіп ортағасырлық теократияның рухани және уақытша билігін иеленетін қоғамды жобалады.

Өзін-өзі өлтіруге әрекеті

1823 жылдың 9 наурызында өзінің жазғандарының нәтижесіздігіне көңілі толып, (олардың қоғамды әлеуметтік жақсартуға жетелеуіне үміттенген), үмітін үзгендіктен өз-өзіне қол жұмсауға тырысты. Таңқаларлық жайт, ол басына алты рет оқ атқанмен, көзінің біреуін жоғалтты.

Өлім

1825 жылдың 19 мамырында қайтыс болды және Францияның Парижі қаласындағы Ле-Пьер-Лашез бейістігінде жерленді.

Индустриализм

1817 жылы Сент-Симон өзінің "Индустрия" атты еңбегінде "Принциптер декларациясы" деп аталатын манифест жариялады. Ол Францияда және басқа елдерде феодалдық қоғамды тарату және оны индустриалдық қоғамға айналдыру қажет екенін айтты. Осылайша, ол индустриалдық қоғам тұжырымын қалыптастырды. Смитпен бірдей, ол салықтарды сол кездегіден едәуір төмендету қажеттігіне сенеді, осылайша әділ индустриалдық жүйе құрылады. Сент-Симон Француз революциясын экономикалық өзгерістер мен кластық қақтығыстар нәтижесінде болған көтеріліс ретінде қарастырды. Оның талдауында, Француз революциясына әкелген мәселелерді шешудің жолы – индустриалдық қоғамды құру еді, онда еңбекке қабілеттілік иерархиясы мен өнімді еңбекке құрмет қоғамның негізін құрар еді, ал тектік және әскери иерархияның дәрежесі қоғамда маңыздылығын жояды, себебі олар өнімді қоғамды басқара алмайтын еді.

Ықпал

Сент-Симонның ойлары француз және еуропалық технократиялық ой-пікірге, технократиялық интернационализмнің дамуына, сондай-ақ Суэц каналы, Канал туннелі, «Кредит Мобилье» және Париж – Лион – Жерорта теңізі темір жолы сияқты ірі өнеркәсіптік және қаржылық жобаларға маңызды әсер етті. 1825 жылы Сент-Симонның қайтысынан кейін оның ізбасарлары оның идеяларын тарату жолдары бойынша келіспеушіліктерге ұшырады. Сент-Симонның ең белгілі шәкірті – Огюст Конт. 1831 жылы Бартельми Проспер Энфантин мен Аманд Базар «Ақиқат достары» революциялық бауырластығының ресми органы ретінде «Le Globe» газетін сатып алды. Алғашқыда екеуі де өзін Жоғарғы Әкелер деп атап, бірлесіп басшылық етуі керек еді. Алайда, Базар топты тастап кетті, себебі ол күрделене түскен ритуалдық және діни сипатқа ие болды. Энфантин Менильмонтанда қауымдастық құрды, онда ол некені тирания деп атап, еркін махаббатты қолдады, өзін «Құдай таңдаған» деп жариялады және жақын арада «әйел Мессия» адамзатты құтқаратынын болжады. Густав д’Эйхталь Сент-Симон қозғалысының жақтасы болды, Сент-Симон идеяларын іс жүзінде дамытып, француз экономикасының дамуына қатысты, соның ішінде Сент-Симон жақтасы Фердинанд де Лессепс құрған Суэц каналы компаниясы мен Сент-Симон қозғалысының мүшелері болған Перейр ағайындылары құрған «Crédit Mobilier» банкіне қатысты. Сондай-ақ, 1850 жылдардан бастап Сент-Симон идеялары спиритизм және оккультизм сияқты жаңа діни қозғалыстарға елеулі әсер еткені айтылды. Карл Маркс Сент-Симониандарды «социализмнің аталары» деп санады. Француз феминисі және социалисті Флора Тристан (1803–1844) «Әйел құқықтарының қорғаны» авторы Мэри Вулстонкрафт Сент-Симонның идеяларын бір буын бұрын болжағандығын мәлімдеді. Карл Маркс Сент-Симонды «утопиялық социалистер» деп атағандардың бірі деп есептеді, бірақ тарихшы Алан Райан Сент-Симонның өзінен гөрі, оның кейбір ізбасарлары Сент-Симон идеяларына негізделген утопиялық социализмнің пайда болуына жауапты деп санайды. Райан сондай-ақ, 1950 жылдары Сент-Симон индустриалды қоғамның «қазіргі заманғы» түсінігін болжағандығы анық болғанын айтады.