Кіріспе

Гонконг саясаткері Джеймс Тянь Пей Чун, GBS, OBE, JP (; 8 қаңтар 1947 жылы туған) – Либералдық партияның (LP) бұрынғы төрағасы және жетекшісі, сондай-ақ Гонконгтың Заң шығару кеңесінің (Legco) бұрынғы мүшесі. Бастапқыда кәсіпкер болған ол, сонымен қатар Гонконгтың Атқарушы кеңесінің (Exco) ресми емес мүшесі, Орталық және Батыс, сондай-ақ Квай Цин аудандық кеңестерінің мүшесі және Қытай Халық саяси кеңесші конференциясының (CPPCC) Гонконг өкілі болды. Текстиль кәсіпкерінен саясаткер айналған Фрэнсис Тяньнің ұлы Джеймс 1980-ші жылдардан бері мемлекеттік қызметтерге тағайындалды, Гонконгтың Негізгі заң консультативтік комитетінде (BLCC) отырды және 1988 жылы Заң шығару кеңесіне тағайындалды. 1993 жылы Гонконг индустриясы федерациясының (FHKI) ұсынған Индустриялық (Бірінші) функционалдық сайлау округінде өткен қосымша сайлауда ол Legco-ға қайта оралды. 1998 жылы ол Аллен Лидің орнын басып, Либералдық партияның төрағасы болды және 2002 жылы Бас атқарушы Тун Чхе Хва оны Атқарушы кеңеске тағайындады. Оның танымалдылығы 2003 жылы ұсынылып отырған заңнаманы тоқтатып, Негізгі заңның 23-бабына қарсы шығып, Атқарушы кеңестен кеткен кезде ең жоғары деңгейге жетті. Ол 2004 жылы Legco географиялық сайлау округіндегі тікелей сайлауда сәтті науқан жүргізді, бірақ 2008 жылы жеңіліске ұшырап, партиялық лауазымдарынан кетті. 2012 жылғы Бас атқарушы сайлауында ол Генри Танды қолдады және сайлаудан кейін жеңімпаз Леун Чун Инді сынады. Леунға қарсы айқын оппозициясы оның КХПК мүшелігінен айырылуына әкелді, бұл оны осы санкцияны алған тарихтағы алғашқы адам етті. Ол 2012 жылдан 2016 жылға дейін Legco-да тағы бір мерзім қызмет етті.

Жас шағы мен отбасы

Тьен 1947 жылы Шанхайда дүниеге келді және екі жылдан кейін отбасымен Гонконгқа көшіп келді. Оның әкесі Фрэнсис Тьен Гонконгте тоқыма фабрикалары бар сәтті киім саудагері болды және 1960-шы және 70-ші жылдары Заң шығару кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, сондай-ақ колониялық үкіметтің көптеген консультативтік органдарына кірді. Джеймс Тьеннің інісі Майкл Тьен G2000 сәндік желісінің иесі және Коулун-Кантон теміржол корпорациясының төрағасы болды, ол Массалық транзиттік теміржол корпорациясымен біріккенге дейін. Ол Епархиялық ұлдар мектебінде білім алды. 17 жасында ол АҚШ-қа, Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн қаласындағы химиялық инженерия факультетіне оқуға барып, онда вьетнамдық қытай Мэримен танысты. 1970 жылы жұбайлар Гонконгқа оралды, ол әкесінің фабрикаларында жұмыс істеді.

Ертедегі ісі және заң шығарушы кеңесші

Ол 1985 жылы Квай Цин аудандық кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, өйткені оның зауыттары Квай Чундо орналасқан. 1985 жылы ол 1997 жылдан кейінгі Гонконгтың негізгі заңын дайындауды қадағалаған Гонконгтың негізгі заң консультативтік комитетіне (BLCC) тағайындалды. Ол «89 тобының» мүшесі болды, бұл комитет мүшелерінің консервативті фракциясы, көбінесе бизнесмендер мен кәсіби элиталардан құралған. 1990 жылы Тянь Гонконгтың екі бизнеске бағытталған консервативті саяси тобына – Гонконгтың Бизнес және кәсіпкерлер федерациясына және «89 тобынан» пайда болған Гонконгтың Либералды-демократиялық федерациясына қосылды. Ол алғаш рет 1988 жылы Заң шығарушы кеңеске тағайындалды және 1991 жылға дейін қызмет етті, сол жылы Заң шығарушы кеңеске алғашқы тікелей сайлау енгізілді. 1993 жылы Заң шығарушы кеңестің мүшесі, өнеркәсіптік (бірінші) сайлау округінің өкілі Стивен Чонг жүрек талмасынан қайтыс болғанда, Гонконг индустриясы федерациясы Тьенді Чонгтың орнына ұсынды. 1993 жылы ол бизнеске бағытталған Либералды партияны құрды, ол заң шығарушы органда бизнес секторының күші болды және 1991 жылғы Заң шығарушы кеңес сайлауында үлкен жеңіске жеткен Гонконгтың Біріккен демократтарының либералды фракциясына қарсы тұрды. 1996 жылы ол Пекиннің бақылауындағы Уақытша заң шығарушы кеңестің мүшесі болып сайланды, бұл 1995 жылы сайланған соңғы отарлық Заң шығарушы кеңеске қарсы болды, осылайша ол бір уақытта екі Заң шығарушы кеңестің мүшесі болды. 1998 жылы өткен алғашқы Өңірлік әкімшілік аймағының Заң шығарушы кеңесі сайлауында ол Гонконгтың жалпы сауда палатасының шамамен 4000 мүшесін өкілдік етіп, коммерциялық (бірінші) сайлау округінен түсті. Тьен палата мүшелері тарапынан қарсылықсыз сайланды. 1998 жылдың желтоқсанында Ли Аллен Ли, Либералды партияның бірінші басшысы, Жаңа аумақтардың шығыс сайлау округінде жеңіліске ұшырағаннан кейін отставкаға кеткеннен кейін партия төрағасы болды. Ол сондай-ақ 1996 және 1997 жылдар аралығында Гонконгтағы ең беделді сауда палатасы – Гонконгтың жалпы сауда палатасының төрағасы болды. Ол Гонконгтың жалпы сауда палатасының және Гонконг индустриясы федерациясының бас кеңесінің мүшесі болып табылады.

Либералды партияның төрағасы және атқарушы кеңесшісі

Тьен 2002 жылдың шілдесінде Либералдық партияның төрағасы ретінде Бас атқарушы Тун Чхэ Хва кабинетіне, Атқарушы кеңеске кірді. Тунг әкімшілігінің одақтасы болғанымен, Джеймс Тьен Тунгтың ұсынып жатқан саяси сыйлықтарына наразылығын ашық білдірді және үкіметпен билікті бөлісуді жақтады. Тьен 2003 жылдан 2014 жылға дейін Қытай Халық саяси кеңесшілер конференциясының Ұлттық комитетінің мүшесі болды. Бір жыл өткен соң, 2003 жылдың 6 шілдесінде Тьен Атқарушы кеңестен кетуін жариялады, себебі оның Негізгі заңның 23-бабына қатысты даулы заңнаманы кейінге шегеру туралы ұсыныстары 500 мыңнан астам адам наразылық білдіргеннен кейін қабылданбады. Оның отставкасы нәтижесінде заңнамадан бас тартуға және Бас атқарушының «үкіметтік одағының» ыдырауына әкелді, бұл оның және Либералдық партияның беделін арттырды. Артқан беделін пайдалана отырып, Тьен 2004 жылғы Заң шығару кеңесінің сайлауында Жаңа аумақтардың шығыс сайлау округінен алғаш рет тікелей сайлауға түсті. 2005 жылғы Бас атқарушы сайлауында оның одақтасы Генри Танның жарыстан шығып кеткені партия үшін тағы бір жаман жаңалық болды. Ол бастапқыда Бас атқарушы лауазымына үміткер болып қалуы мүмкін екенін айтты, бірақ соңында қатыспады. Дональд Цанг қарсылықсыз сайланды. 2007 жылы Тьен Цангтың екінші мерзімін қолдады. Цанг оны қайта сайланғаннан кейін Гонконг туризмін дамыту кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Тьен 2008 жылғы Заң шығару кеңесінің сайлауында Либералдық партияның барлық географиялық округтеріндегі орындарынан айырылып, Legco-ға қайта сайланбауға шешім қабылдады. Ол сондай-ақ Либералдық партия төрағасы лауазымынан, сонымен қатар Жаңа аумақтардағы орыннан айырылған вице-төраға Селина Чоумен бірге отставкаға кетті. Тьеннің отставкасынан кейін Либералдық партия басшылық дағдарысқа тап болды, себебі жеті заң шығарушы кеңесшінің төртеуі партия ішіндегі келіспеушіліктерге байланысты партиядан шықты. Ақырында Мириам Лау төрағалыққа келді, ал 2010 жылдың желтоқсанында Тьеннің ағасы Майкл Тьен және вице-президент Томми Ченгпен арадағы ең төменгі жалақы заңнамасына байланысты партия ішіндегі келіспеушіліктерге байланысты Тьен Құрметті төраға аталды, нәтижесінде Майкл партиядан шықты.

Legco-да екінші қызмет мерзімі

Тьен 2012 жылы атқарушы директор сайлауында Генри Танға қолдау көрсетті. Бейжің билігі Ленг Чуньинді Танға қарағанда жақсы көретіні анық болғаннан кейін, Тьен өз партиясына Ленгке дауыс берудің орнына, бос дауыс беруді ұсынды. Қыркүйекте Тьен бұрынғы уәдесінен бас тартып, 2012 жылғы Заңнамалық кеңес сайлауында Жаңа аумақтардың шығыс округінен орынды қайта жеңіп алды. 2013 жылдың мамырында партия Тьенді Либералдық партияның жаңа төрағасы етіп сайлады. Тьен Лёнг Чун Инь басқаруының ең белсенді қарсыласы болды. 2014 жылғы Гонконгтағы наразылықтар кезінде Тьен атқарушы директор Ленгтің отставкаға кетуін талап етті, бұл ҚХПК-ның оны партиядан шығару туралы мәселені қарауына себеп болды. Тьен 29 қазанда өткен отырыста ресми түрде қызметінен алынды, бұл оны осындай санкция алған тарихтағы алғашқы адам етті. Тьен партия басшысы лауазымынан шеттетілгеннен кейін өзі де қызметтен кетті. 2016 жылғы Заңнамалық кеңес сайлауында Джеймс Тьен атқарушы директор Лёнг Чун Иньнің екінші мерзіміне қарсы үгіт жүргізді. Ол жас партияласы Доминик Лидің тізімінде екінші нөмірлі кандидат ретінде бақ сынады. Тізім 20 031 дауыс жинады, бұл дауыс берушілердің шамамен 3 пайызын құрады, бірақ екеуі де сайланбады. 2017 жылғы атқарушы директор сайлауында Тьен тағы да бағытқа қарсы шығып, Пекин үкіметінің қарсылығын күшті сезінген Джон Цанға қолдау көрсетті. Ол Цанға кандидаттығын ұсынған сайлау комитетінің алғашқы мүшесі болды. Цан ақырында 365 дауыс жинап, соңғы сайлауда Пекиннің қолдауындағы Кэрри Ламға жеңілді.

Легкодан кейінгі өмір

2019 жылғы Юэн Лонг шабуылынан кейін Джеймс Тьен Гонконгтың Бас атқарушысы Кэрри Ламның отставкаға кеетуін сұрады.

Даулар

2007 жылдың 11 қазанында Тьеннің, Пейк ауданы бойынша аудандық кеңес сайлауында Азаматтық партияның адвокаты Таня Чан Сук Чунгты, Либералды партияның адвокаты және бұрынғы кеңесші Марк Лин Манькитке қарсы қолдағаннан кейін, МТРК бас директоры Чоу Чунг Конгтың шынайы кешірім сұрағанын қабылдағаны хабарланды. Тьен Чжоудың қарсы партияның үміткерін қолдау шешімінің барлық саяси жауапкершілігін өзі мойындауға тиіс екенін түсіндірді. Тьен Либералды партияның теміржол компаниясына көрсеткен адалдығы мен тұрақты қолдауына қарамастан, Чжоудың бұл достық емес әрекетіне жеке рет ашуланғанын мәлімдеді. Тьен 2007 жылдың 12 қазанында Чжоу мен қоғамнан шын жүректен кешірім сұрап, өз позициясынан бас тартты.