Кіріспе
Баспалар арасындағы сілтемелер индексі – библиографиялық индекстің бір түрі, ол басылымдар арасындағы сілтемелерді тіркеуге арналған, және пайдаланушыға кейінгі құжаттардың қай бұрынғы құжаттарға сілтеме жасайтынын оңай анықтауға мүмкіндік береді. Сілтемелер индексінің алғашқы нысаны 12 ғасырдағы еврей діни әдебиеттерінде кездеседі. Заңдық сілтемелер индекстері 18 ғасырда пайда болды және Шепардтың сілтемелері (1873) сияқты сілтеме жасаушылар арқылы танымал болды. 1961 жылы Юджин Гарфилдтің Ғылыми ақпарат институты (ISI) академиялық журналдарда жарияланған мақалалар үшін алғашқы сілтемелер индексін енгізді, біріншісі – Ғылымға сілтемелер индексі (SCI), содан кейін Әлеуметтік ғылымдарға сілтемелер индексі (SSCI) және Өнер мен гуманитарлық ғылымдарға сілтемелер индексі (AHCI). Америкалық химиялық қоғам 1907 жылы құрылған баспа түріндегі Химиялық анықтама қызметін 2008 жылы интернетте қолжетімді SciFinder жүйесіне айналдырды. Алғашқы автоматтандырылған сілтемелерді индекстеу 1997 жылы CiteSeer жүзеге асырды және патенттелді. Мұндай деректердің басқа көздері: Google Scholar, Microsoft Academic, Elsevier’s Scopus және Ұлттық денсаулық институтының iCite.
A citation index is a kind of bibliographic index, an index of citations between publications, allowing the user to easily establish which later documents cite which earlier documents. A form of citation index is first found in 12th century Hebrew religious literature. Legal citation indexes are found in the 18th century and were made popular by citators such as Shepard's Citations (1873). In 1961, Eugene Garfield's Institute for Scientific Information (ISI) introduced the first citation index for papers published in academic journals, first the Science Citation Index (SCI), and later the Social Sciences Citation Index (SSCI) and the Arts and Humanities Citation Index (AHCI). American Chemical Society converted its printed Chemical Abstract Service (established in 1907) into internet accessible SciFinder in 2008. The first automated citation indexing was done by CiteSeer in 1997 and was patented. Other sources for such data include Google Scholar, Microsoft Academic, Elsevier's Scopus, and the National Institutes of Health's iCite.
Тарих
Ең ерте белгілі цитаталар индексі – рабби әдебиетіндегі Киелі кітап цитаталарының индексі, Мафтеа ха Дерашот, Маймонидке жатқызылады және шамамен 12 ғасырға дейін сонады. Ол Киелі кітаптағы сөз тіркестері бойынша әліпбилік ретпен ұйымдастырылған. Кейінгі Киелі кітап цитаталарының индекстері канондық мәтіннің ретімен жүйеленген. Бұл цитаталар индекстері жалпы және құқықтық зерттеулер үшін қолданылды. Талмуд цитаталарының индексі En Mishpat (1714) тіпті Талмуд шешімінің күшін жойғанын көрсету үшін символ қосып, 19 ғасырғы Шепард цитаталарындағыдай болды. Қазіргі ғалымдардың цитата индекстерінен өзгешелігі, тек бір жұмысқа – Киелі кітапқа сілтемелер тіркелді. Ағылшын құқықтық әдебиетінде сот шешімдерінің жинақтары Реймонд есебінен (1743) бастап, содан кейін Дуглас есебінен (1783) бастап, сол жинақта келтірілген істердің тізімін қамтыды. Саймон Гринлиф (1821) бастапқы шешімнің сот прецедентіне әсер ететін кейінгі шешімдер туралы түсініктемелермен бірге істердің әліпбилік тізімін жариялады. Уильям Адейр, Шепард цитаталарының бұрынғы президенті, 1920 жылы цитаталар индексі ғылым мен техникалық әдебиетті қадағалау құралы ретінде пайдалы болуы мүмкін деп ұсынды. Юджин Гарфилдтің осы пікірде екенін білгеннен кейін, Адейр 1953 жылы Гарфилдпен хат алмасты. Бұл хаттар Гарфилдті Шепард цитаталарының индексін ғылым саласына қолдануға болатын үлгі ретінде қарастыруға итермеледі. Екі жылдан кейін Гарфилд "Science" журналында "Citation indexes for science" мақаласын жариялады. 1959 жылы Гарфилд Филадельфияда Ғылыми ақпарат институтын (ISI) құрып, консалтингтік қызметін бастады және Джошуа Ледербергпен осы идея туралы хат алмасуды жүргізді.
Жеке меншік дерекқорлардың өкілдігі
Clarivate Analytics Web of Science (WoS) және Elsevier's Scopus дерекқоры халықаралық зерттеулер туралы деректермен синонимді және олар пәндер бойынша жаһандық ғылыми зерттеулер туралы білімді сараптау үшін библиометриялық деректердің ең сенімді немесе беделді екі көзі ретінде қарастырылады. Олар сонымен қатар зерттеушілерді бағалау және ынталандыру, институттардың әсері (мысалы, Ұлыбританияның 2021 жылғы Зерттеудің Тікелей Бағалау Аясындағы WoS рөлі) және халықаралық рейтингілер (Scopus деректері THE рейтингтеріндегі бағалау критерийлерінің 36% -дан астамын құрайды) үшін кеңінен қолданылады. Бірақ бұл дерекқорлар қатаң бағаланған, жоғары сапалы зерттеулерді қамтиды дегенімен, олар қазіргі әлемдік ғылыми білімнің толық көрінісі емес. Көптеген ғылыми мақалаларда Оңтүстік Америка, Азия және Африка елдеріндегі зерттеулердің нәтижесі көңіл көншітпейтін деңгейде екені айтылады. Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка "жаһандық халықтың 13,5% -ын құраса да, жаһандық ғылыми-зерттеу өнімінің 1% -дан аз бөлігін ғана қамтиды" деп көрсетіледі. Бұл дерек 2012 жылғы Дүниежүзілік банк/Elsevier есебіне негізделген, ол Scopus деректеріне сүйенеді. Осы контексте зерттеу өнімі – Scopus индексінде тіркелген, сарапшылар тарапынан қарастырылған журналдарда жарияланған мақалалар. Сол сияқты, көптеген зерттеушілер тіпті таңдамалы WoS дерекқорын пайдалана отырып, жаһандық немесе халықаралық ынтымақтастық пен жылжуды талдады. Осы контексте зерттеу өнімі – Scopus немесе WoS индексінде тіркелген, сарапшылар тарапынан қарастырылған журналдарда жарияланған мақалалар. WoS және Scopus екеуі де өте іріктеп алынатын болып саналады. Екеуі де коммерциялық кәсіпорындар, олардың стандарттары мен бағалау критерийлері негізінен Солтүстік Америка мен Батыс Еуропадағы комиссиялар арқылы бақыланады. Бұл Ulrich's Web сияқты 70 000 журналды тізімдейтін дерекқор үшін де осылай, бірақ Scopus-та олардың 50% -дан аз, ал WoS-та 25% -дан аз қамтылған. Индонезияда ғана 7000-нан астам журнал мемлекеттік Garuda порталында тіркелгенін (оның ішінде 1300-дан астамы DOAJ-де) ескергенде, бұл көрсеткіш әсерлі көрінуі мүмкін. Сол сияқты, Scopus Латын Америкасынан тізімделген 700-ге жуық журнал бар екенін айтады, бұл SciELO-ның 1285 белсенді журналымен салыстырғанда аз көрсеткіш; бірақ Бразилиядағы DOAJ тізіміндегі 1300-ден астам журналды ескергенде, бұл тек айсбергтің ұшы ғана. Сонымен қатар, WoS және Scopus дерекқорларындағы журналдардың редакциялық алқаларына Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың зерттеушілері кіреді. Мысалы, "Human Geography" журналының редакциялық алқа мүшелерінің 41% -ы АҚШ-тан, ал 37,8% -ы Ұлыбританиядан. Сол сияқты, WoS және Scopus дерекқорларындағы 10 жетекші маркетингтік журналдарды зерттеу нәтижесінде олардың редакциялық алқа мүшелерінің 85,3% -ы АҚШ-та орналасқандығы анықталды. Осы журналдарда жарияланатын зерттеулер редакциялық алқалардың көзқарасына сәйкес келетіні таңқаларлық емес. CAB Abstracts (ауыл шаруашылығы және жаһандық денсаулық сақтау дерекқоры) деректерін WoS және Scopus деректерімен салыстырғанда, соңғылары "дамушы елдердің ғылыми өндірісін төмен бағалап, дамысқан елдердің өндірісін асыра көрсетеді" деген қорытындыға келді. Бұл басқа да ауыл шаруашылығы салаларына да қатысты болуы мүмкін. Африка, Азия және Оңтүстік Америкадағы қолданбалы зерттеулердің төмендігі осы елдерде зерттеу стратегиясын және саясатты әзірлеуге қосымша теріс әсер етуі мүмкін. Бұл дерекқорлардың артық танылуы жергілікті және өңірлік журналдардың жергілікті маңызы бар мағлұматтарды жариялап, оқығысы келетін зерттеушілер үшін маңызды рөлін төмендетеді. Кейбір зерттеушілер жергілікті маңызы бар немесе маңызды зерттеулерді басты аудиторияға тез жететін, ал басқа жағдайларда өз ана тілінде жариялауға мүмкіндік беретін журналдарды таңдай отырып, "жоғары әсерлі" журналдарды әдейі айналып өтеді. Сонымен қатар, ағылшын тілі шет тілі болып табылатын зерттеушілерге де қиындықтар туындайды. WoS журналдарының 95% ағылшын тілінде жарияланады және ағылшын тілінің қолданылуын гегемоникалық және сынсыз тілдік практика деп санайды. Нәтижесінде, ана тілі ағылшын емес зерттеушілер өздерінің бюджеттерінің бір бөлігін аударма мен түзетуге жұмсайды және кейіннен түзетулерге көп уақыт пен күш жұмсайды, бұл ағылшын тілінде жариялауды қиын жасайды. Ағылшын тілін ғылымның лингва франкасы ретінде қолданудың алыс салдары білім өндірісінде, өйткені оның қолданылуы "ағылшын тілді орталықтың дүниетанымы, әлеуметтік, мәдени және саяси мүдделеріне" пайда әкеледі. Бұл "бұрынғы отарлаушылардың білім өндірісінің орталықтары ретінде бекітілген тарихи және құрылымдық биліктің тереңдеген көрінісі, ал бұрынғы отарлар шеткері рөлдерге ысырылғандығын" көрсетеді (Chan 2018). Көптеген Солтүстік Америка және Еуропа журналдары әдейі немесе бейсана түрде басқа елдерден келген зерттеушілерге қатысты жағымсыз көзқарасқа ие. Көптеген журналдар өзін "халықаралық" деп атаса да, мақалалардың авторлары мен тіпті сілтемелер тек өз тілдерінде ғана ұсынылады. Сондықтан, Еуропа мен Солтүстік Америка емес елдердегі зерттеушілердің жұмысы "халықаралық маңызы жоқ" немесе тек "жергілікті қызығушылықты тудырады" деген сылтаумен жиі қабылданбайды (бұрыс "жергілікті"). Бұл қазіргі "халықаралық" ұғымының Еуропалық/Англосаксондық білім өндірісіне бағытталғандығын көрсетеді. Clarivate Analytics WoS-тың ауқымын кеңейтуге қатысты позитивті қадамдар жасады, SciELO сілтемелік индексін енгізді – бұл сынсыз болмаған қадам – және Emerging Sources Index (ESI) құру арқылы көптеген халықаралық аталымдарға дерекқорға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Дегенмен, Солтүстік Америка мен Еуропаның шеңберінен тыс жаратылған зерттеу әдебиеттерін тану және оны кеңейту үшін әлі көп жұмыс жасау қажет. Корольдік қоғам бұрын "дәстүрлі метрикалар жаңа жаһандық ғылым ландшафтының динамикасын толыққанды көрсетпейді" екенін және академиялық қауымдастық қол жетімді жаһандық ғылыми білімді толық түсіну үшін күрделірек деректер мен әсер өлшемдерін әзірлеу қажет екенін атап көрсетті. Академиялық қауымдастық әлі де білімді құруға тең, толыққанды, көп тілді және әділ қатысуға мүмкіндік беретін цифрлық инфрақұрылымды құрмады. Осы алшақтықты жоюдың бір жолы – АфрикаArXiv және InArXiv сияқты пәндік және аймақтық препринт репозиторийлерін құру. Ашық қол жетімділік жақтастары Еуропа немесе Солтүстік Америкада құрылған "жаһандық" зерттеу дерекқорларына сынды көзқараспен қарауды және осы өнімдерді адамның ғылыми білімінің жаһандық жиынтығының бейнесі ретінде мақтан етушілерге күдікпен қарауды ұсынады. Соңында, мұндай жүйелі кемсітутің білім өндірісіне, сондай-ақ жаһандық зерттеу ландшафтында шеттетілген зерттеу топтарының қатысуы мен бейнеленуіне тигізетін геосаяси әсерін де ескеру қажет.