Кіріспе
Чехословакияның марксизм-ленинизмдегі үкіметі теориялық тұрғыдан пролетариат диктатурасы болды. Іс жүзінде, бұл Чехословакия Коммунистік партиясы, КСК басқаратын бір партиялық диктатура еді. 1970 және 1980 жылдары үкіметтік құрылым 1960 жылғы Чехословакия Конституциясының өзгертілген нұсқасына негізделді, ол елді Чехословакия Социалистік Республикасы деп белгіледі. Чехословакия Федерациясы туралы Конституциялық акт (1968) елді федеративтік мемлекетке айналдырып, екі құрамына кіретін республика құруды қарастырды: Прагада орналасқан Чех Социалистік Республикасы және Братислава қаласында орналасқан Словак Социалистік Республикасы, олар үшін жеке үкіметтік құрылымдар құрылды. Бұл республикалардың үкіметтері жоспарлау, қаржы, валюта, баға бақылауы, ауыл шаруашылығы және азық-түлік, көлік, еңбек, жалақы, әлеуметтік саясат және бұқаралық ақпарат салаларында федералды үкіметпен бірге жауапкершілікті бөлісті. Прагада орналасқан орталық үкімет сыртқы саясат, халықаралық қатынастар, қорғаныс, федералды резервтер, федералды заңнама және басқару, сондай-ақ федералды сот жүйесі салаларында ерекше құқықтарға ие болды. Чехословакиядағы мемлекеттік институттар заң шығару, атқару және сот функцияларын жүзеге асырды. Конституцияда мемлекеттік саясатты жасау және іске асыру бойынша әрбір мемлекеттік органның міндеттері нақты айқындалған. Бірақ шындығында, мемлекеттік барлық шешімдер Чехословакия Коммунистік партиясы тарапынан қабылдалды. Мемлекеттік органдар партия бағдарламасын іске асыру үшін ғана құрылған еді.
Заң шығарушы билік
Ең жоғары заң шығарушы институт – 1960 жылғы Конституцияның 3-тарауында «мемлекеттік биліктің жоғарғы органы және жалғыз мемлекеттік заң шығарушы орган» деп танылған Федералды Ассамблея болды. Федералды Ассамблея екі тең құрамды палатаға бөлінді: Халық палатасы және Ұлттар палатасы. Халық палатасы пропорционалды өкілдік жүйесін бейнеледі: 1986 жылы оған Чехия Социалистік Республикасынан 134 депутат, ал Словакия Социалистік Республикасынан 66 депутат кірді. Ұлттар палатасы 150 мүшеден тұрды, олардың 75-і әр республикадан сайланды. Депутаттар халық сайлауы арқылы таңдалып, бес жылдық мерзімге қызмет етті; барлығы 350 депутат бір уақытта қызмет етті. Сайлаудан кейін әр палата үштен алты мүшеден тұратын өзінің президиумын сайлау үшін жиналды. Екі палата бірлесіп Федералды Ассамблеяның 40 мүшеден тұратын Президиумын сайлады, ол Ассамблея отырыс үзілісінде болған кезде заң шығарушы органның функциясын атқарды. Федералды Ассамблеяның бірлескен отырысында төраға және төрағаның орынбасары сайланды. Алоис Индра 1971 жылдан 1989 жылға дейін төраға болып қызмет етті. Федералды Ассамблея жылына кем дегенде екі рет – көктемде және күзде – кезекті сессияға жиналатын болды. Осы сессияларда Ассамблеяға ұсынылған заң жобалары екі палатаның да мақұлдауынан өтуі керек еді, ал кейбір жағдайларда Ұлттар палатасының чехиялық және словакиялық депутаттарының көпшілігінің дауысы қажет болды. Конституция бойынша Федералды Ассамблеяның сыртқы саясат, ішкі саясаттың негізгі мәселелері, экономикалық жоспар және үкіметтің атқарушы билігін бақылау саласындағы барлық мәселелердегі ерекше құзыреті болды. Бірақ іс жүзінде, барлық басқа коммунистік елдерде болғандай, оның функциясы КСРО-ның бұрыннан қабылданған шешімдерін бекітумен ғана шектелді. Чехословакиядағы заңдар КСРО-ның жоғарғы деңгейінде шешілді. Содан кейін олар мақұлдау үшін Федералды Ассамблеяға ұсынылды, және оларға көбінесе бірауыздан қолдау көрсетілді.
Атқарушы билік
Үкіметтің атқарушы билігі президенттен, премьер-министрден, бірқатар вице-премьерлерден және федералды министрлерден тұрды. 1960 жылғы Конституцияға сәйкес, президентті Федералды Ассамблея бес жылдық мерзімге сайлайтын болды. Іс жүзінде президентті алдымен КСРО басшылығы таңдап, содан кейін Федералды Ассамблея «ресми түрде» сайлап бекітетін. Мемлекет басшысы ретінде президент дипломатиялық істерде ұлттық өкілдік жасады, елшілерді қабылдап, тағайындады, Федералды Ассамблеяны шақырып, заңдарға қол қойып күшке енгізді. Ол қарулы күштердің бас қолбасшысы болып, премьер-министрді, атқарушы биліктің басқа да мүшелерін, сондай-ақ жоғары азаматтық және әскери лауазымдардағы тұлғаларды тағайындауға немесе қызметтен босатуға құқылы болды. Вице-президент болған жоқ; керісінше, Конституция президент лауазымы бос қалған жағдайда, Федералды Ассамблея жаңа президент сайлағанға дейін премьер-министр президенттің міндеттерін атқаратынын қарастырды. Премьер-министр, вице-премьерлер (1987 жылы он адамды құрады) және федералды кабинет министрлері бірлесіп «үкімет» деп аталды, ол конституциялық тұрғыдан «мемлекеттік биліктің жоғарғы атқарушы органы» ретінде анықталды. Олардың барлығын КСРО Орталық Комитеті таңдап, президент ресми түрде бекітетін. Егер Федералды Ассамблеяның екі палатасы да үкімет мүшелерінің біреуін немесе барлығын айыптаса, президент оларды қызметтен босатуға міндетті болды. Премьер-министр, вице-премьерлер және министрлер Чехословакия Социалистік Республикасы Үкіметінің Президиумын құрады. Бұл Президиум федералды министрліктердің, комиссиялардың және басқа да ведомстволардың қызметін бақылап, қадағалады. Бұл Президиумның функциялары Конституцияда белгіленгендей, үкіметтің мақсатына сәйкес келді, ол Федералды Ассамблеяда қабылданған заңдардың орындалуын қамтамасыз ету, сондай-ақ федералды министрліктер мен басқа да федералды кеңселердегі қызметті үйлестіру, басқару және бақылауды жүзеге асырудан тұрды. Федералды министрлер маңызды әкімшілер болды, бірақ көптеген коммунистік емес елдердегі әріптестерінен гөрі саяси салмақтары аз болды. Министрліктердің саны және олардың арасындағы жауапкершіліктердің бөлінуі уақыт өте келе өзгеріп отырды. 1986 жылдың тамызында он үш федералды министрлік болды: ауыл шаруашылығы және азық-түлік тауары; байланыс; электротехникалық өнеркәсіп; қаржы; сыртқы істер; сыртқы сауда; отын және энергетика; жалпы машина жасау; ішкі істер; еңбек және әлеуметтік қамтамасыз ету; металлургия және ауыр машина жасау; ұлттық қорғаныс; және көлік. Бұған қоса, бес адам министрлік мәртебесіне ие болды. Олар Федералды бағалар жөніндегі басқарманың және Халық бақылау комиссиясының министрлері, Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының төрағасы, Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының және Ғылыми-зерттеу, даму және инвестициялық жоспарлау жөніндегі мемлекеттік комиссияның министрлерінің орынбасарлары болды. Үкіметтегі министрлік және министрлік деңгейіндегі лауазымдар КСРО-дағы ұқсас органдармен қатар жүрді, онда саясат федералды үкімет қызметкерлері бекіткенге дейін қалыптастырылды.
Сот тармағы
Федералды деңгейдегі ең жоғары сот органы Чехословакияның Жоғарғы соты болды. Жоғарғы сот судьяларын Федералды Ассамблея он жылдық мерзімге сайлады. Федералды Ассамблея сонымен қатар Жоғарғы соттың төрағасын және вице-төрағасын таңдады. Егер төраға Чехия Социалистік Республикасынан болса, вице-төраға Словакия Социалистік Республикасынан болуы керек, және керісінше. Екі республика Жоғарғы соттың тең саны судьяларымен өкілдік етілуі тиіс. Республика Жоғарғы соттарының шешімдеріне қарсы заң бұзушылық туралы шағымдар федералды деңгейдегі Жоғарғы сотта қаралатын болды. Чехословакияның Жоғарғы соты елдің соңғы апелляциялық соты ретінде қызмет етумен қатар, федералды үкімет шешімдерінің заңдылығын тексерді және заңдардың бірыңғай түсіндірілуін жалпы алғанда қамтамасыз етті. Сондай-ақ, ол Чехословакияда шетелдік сот шешімдерін мойындау туралы өтініштерді де қарады. Жоғарғы сот шешімдері «коллегиялардан» шығады, олар Жоғарғы сот төрағасы мен таңдалған кәсіби судьялардан тұрады. Жоғарғы сот әскери істер бойынша соңғы апелляциялық сот ретінде де әрекет етті, бірақ Жоғарғы сот деңгейінен төменгі әскери істер азаматтық соттардан бөлек әскери соттарда қаралатын болды. Чехословакияның Жоғарғы сотынан төмен Чехия Социалистік Республикасының Жоғарғы соты және Словакия Социалистік Республикасының Жоғарғы соты орналасты. Әр республиканың Жоғарғы сотынан төмен аймақтық және аудандық соттар болды: Аудандық соттар (әр әкімшілік ауданда біреу) жалпы азаматтық және шектеулі қылмыстық юрисдикциямен қамтылған және оған бір кәсіби судья мен екі халық судьясы төрағалық етеді (Чехословакия сот жүйесінде қазылар алқасы болған жоқ). Аймақтық соттар (әр әкімшілік крайде біреу) Чехословакияның он крайының әрқайсысының астанасында және Прагада орналасқан. Олар апелляциялық соттар ретінде жұмыс істеді және бес жылдан астам бас бостандығынан айыру жазасы көзделетін ауыр қылмыстық істер бойынша сот процестерін қарауға құқылы болды. Аймақтық және аудандық кәсіби судьяларды Чехия Ұлттық Кеңесі мен Словакия Ұлттық Кеңесі таңдады; халық судьяларын аудандық халық комитеттері таңдады. Чехия Социалистік Республикасының Жоғарғы соты мен Словакия Социалистік Республикасының Жоғарғы соты тиісті аймақтық соттарының апелляциялық соттары ретінде қызмет етті, сондай-ақ төменгі сатыдағы соттардың шешімдеріне қатысты заң бұзушылық туралы шағымдарды да қарады. Екі республиканың Жоғарғы соттары үш кәсіби судьядан тұратын коллегияларда шешім қабылдады. Сот жүйесінің тағы бір маңызды бөлімі – Прокуратура кеңсесі болды. Бас прокурорды президент тағайындап, қызметтен босататын. Федералды кеңседен басқа, әр республика үшін де Прокуратура кеңсесі болды. Республикалық кеңсе республика Әділет министрлігінің басқаруында болды. Прокурорлар мемлекеттік органдар мен жеке азаматтардың заңдар мен құқықтық ережелерді сақтауын қадағалауға жауапты болды. Прокуратура кеңсесі қылмыстық және азаматтық істерді қозғауға жауапты болды. Прокурорлар заңдарды өзгертуді немесе жоюды ұсынуға және азаматтарды өздеріне шақыруға құқылы болды.
District courts (one in each administrative district) were the courts of general civil jurisdiction and limited criminal jurisdiction and are presided over by one professional judge and two lay judges (there were no juries in the Czechoslovak judicial system). Regional courts (one in each administrative kraj) are located in the capitals of each of Czechoslovakia's ten kraje and in Prague. They functioned as appellate courts and also had jurisdiction over trials in serious criminal cases where imprisonment exceeding five years may be imposed. Regional and district professional judges were chosen by the Czech National Council and the Slovak National Council; lay judges were chosen by district national committees. The Supreme Court of the Czech Socialist Republic and the Supreme Court of the Slovak Socialist Republic serve as appellate courts for their respective regional courts and also heard petitions for breach of law against decisions by the lower courts. The supreme courts of the two republics decided in panels of three professional judges. Another powerful arm of the judiciary was the Office of the Prosecutor. The general prosecutor, a federal officer, was appointed and removed by the president. In addition to the federal office, an Office of the Prosecutor existed for each republic. The republic office was administered by the republic Ministry of Justice. Prosecutors were responsible for supervising the observance of laws and legal regulations by public bodies and individual citizens. The Office of the Prosecutor was responsible for prosecuting both criminal and civil cases. Prosecutors might recommend modification or repeal of laws, and they had the right to summon citizens to appear before them.
Республика деңгейлері
Чехословакияның екі республикасының әкімшілік бірліктері әрбір жағдайда ұлттық кеңес деп аталатын бірпалаталық заң шығару органы, үкімет деп аталатын атқару билігі және жоғарғы соттан және прокурор кеңсесінен тұратын сот жүйесі болды. Федералдық үкіметтік бірлік – Федералды Ассамблея сияқты, ұлттық кеңес республикадағы мемлекеттік биліктің жоғарғы органы ретінде сипатталды, ал үкімет – «жоғарғы атқару билігі» болды. 1968 жылғы конституциялық түзетулер екі республикалық немесе «ұлттық» үкіметтік бірлікті құрды, бұл қысқа мерзімге ғана гүлденген нағыз федералдық үкімет жүйесін бастады. Одан бері 1968 жылғы түзетулерге енгізілген өзгерістер мен одан ауытқулар екі ұлттық үкіметті Прагадағы федералдық үкіметтік құрылымға айқын бағынышты етті. Бұл, мысалы, 1971 жылғы заңда көрінді, ол федералдық үкіметке республикалық үкіметтің бастамаларына араласуға және оларды жоюға уәкілеттік берді, сондай-ақ екі деңгейдегі үкіметтегі белгілі бір лауазым иелерінің өзара байланысқан жауапкершіліктерінде де байқалды. Мысалы, әр республиканың премьер-министрі федералдық үкіметте премьер-министрдің орынбасары болды, ал әр ұлттық кеңестің төрағасы Федералды Ассамблея Президиумының мүшесі болды. Чех халқының сандық басымдығына байланысты Чехия Ұлттық кеңесінде 200 өкіл, ал Словакия Ұлттық кеңесінде 150 өкіл болды. Өкілдер санының айырмашылығын қоспағанда, федералдық Конституцияның ережелері әр республиканың ұлттық кеңестеріне тең дәрежеде қолданылды: депутаттар бес жылдық мерзімге сайланды; ұлттық кеңестер жылына кем дегенде екі сессия өткізуге міндетті болды; және әр ұлттық кеңес өзінің президиумын сайлады (Словакия Ұлттық кеңесінде он бестен жиырма бірге дейін, ал Чехия Ұлттық кеңесінде жиырма беске дейін мүшелер), ол толық құрамды ұлттық кеңес отырыста болмаған кезде әрекет етуге өкілеттік алды. Әр екі республикада атқару билігі премьер-министрден, үш премьер-министрдің орынбасарынан және бірқатар министрлерден тұрады. Чех және Словакия үкіметтерінің құрамында ауыл шаруашылығы және азық-түлік, құрылыс, мәдениет, даму және технология, білім беру, қаржы, орман және су ресурстары, денсаулық сақтау, өнеркәсіп, ішкі істер, әділет, еңбек және әлеуметтік қамтамасыз ету, сондай-ақ сауда министрліктері болды. Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының және Халықтық бақылау комиссиясының төрағалары да әр республикада министрлік мәртебесіне ие болды; Чех Социалистік Республикасының үкіметіне сонымен қатар портфелі жоқ екі министр де кірді.
Өңірлік және жергілікті деңгейдегі
Республикалар деңгейінен төмен (ұлттық әкімшіліктер) 1970 және 1980 жылдары коммунистік Чехословакия аймақтарға (крае), аудандарға (окрес) және қауымдастықтарға (яғни қалалар, ауылдар және т.б.) бөлінді. Осы деңгейдегі басқарудың негізгі органдары, ұлттық комитеттер деп аталатын, демократиялық централизм принципіне сәйкес жұмыс істеді. 1968 жылғы Федерация Конституциялық заңында ұлттық үкіметтердің өз аумақтарындағы барлық ұлттық комитеттердің қызметін бағыттап, бақылап отыруы белгіленген. Ұлттық комитеттер жүйесі Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында сол кездегі уақытша үкімет тарапынан құрылды және коммунистер оны өз билігін нығайту мен кеңейту құралы ретінде пайдаланды. Жергілікті деңгейде ұлттық комитеттердің құрамында 15-ден 25-ке дейін адам болды. Жоғары деңгейдегі ұлттық комитеттер пропорционалды түрде ірірек болды: аудандық деңгейдегі ұлттық комитеттерде 60-тан 120-ға дейін мүше болды, ал крае деңгейіндегі ұлттық комитеттерде 80-ден 150-ге дейін мүше болды. Ұлттық комитет мүшелері бес жылдық мерзімге халық сайлауы арқылы сайланды. Әр ұлттық комитет өз құрамынан кеңес сайлады. Төраға, бір немесе бірнеше төрағаның орынбасары, хатшы және белгісіз саны бар мүшелерден тұратын кеңес, ұлттық комитеттің үйлестіруші және бақылау органы ретінде жұмыс істеді. Ұлттық комитеттің жұмысын жеделдету үшін кеңес комиссиялар мен басқа да кіші комитеттер құрды және өз құзыреті шегінде жарлықтар мен қаулылар шығара алатын. Жергілікті деңгейдегі ұлттық комитеттерге қоғамдық тәртіпті сақтау және КҚП мен федералды үкімет жүктеген саяси, экономикалық және мәдени міндеттерді ұйымдастыру сияқты белгілі бір өкілеттіктер берілді. Конституция ұлттық комитеттерге өз аймақтарында экономикалық, мәдени, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерді ұйымдастыру және басқару жауапкершілігін жүктеді. Комитеттер сонымен қатар «социалистік меншікті қорғауды қамтамасыз етуге» және «социалистік мінез-құлық ережелерінің орындалуын қадағалауға» тиіс болды.
Сайлаулар
Чехословакиядағы сайлаулар сайлаушыларға үкімет өкілдерін демократиялық жолмен таңдау мүмкіндігін емес, KSC иерархиясы таңдаған өкілдерді бекітуді мақсат еткен. 1960 жылғы Конституция Ұлттық жиналысқа кандидаттардың саны лауазымдар санынан артық болуын талап ету арқылы көп үміткерлік (бірақ көп партиялық емес) сайлауды қамтамасыз етті. 1971 жылғы шілдедегі сайлау заңы сайлаулар арасындағы мерзімді төрт жылдан бес жылға ұзартты (1971, 1976, 1981, 1986 және т.б.) және оларды күз айларында өткізуді белгіледі, сондықтан әрбір сайлау көктемдегі партия съезінен кейін көп ұзамай өтетін болды. 1971 жылғы заң 1967 жылғы сайлау заңын алмастырды, ол сайлаушыларға кандидаттарды таңдауға қатысуға мүмкіндік берген; алайда 1967 жылғы заң қолданылмады, себебі 1968 жылғы сайлау тамыз басылымымен кейінге шегерілді. 1971 жылғы қарашада өткен сайлау 1964 жылдан бері алғашқы сайлау болды. Осы және келесі сайлауларда Ұлттық майдан – номиналды түрде барлық партиялардың коалициясы, бірақ іс жүзінде коммунистердің бақылауында – Федералды жиналысқа, екі ұлттық кеңеске, сондай-ақ аймақтық, аудандық және муниципалитеттік ұлттық комитеттерге кандидаттардың бірыңғай тізімін ұсынды. Сайлаушылардың құқығы тек Ұлттық майдан ұсынған ресми кандидаттардың атын жою (мақұлданбау) немесе жоймау (мақұлдау) болды. Сайлау кабиналары сирек қолданылып, дауыс беру көбінесе әр кәсіпорынның жұмыскерлері немесе халықтың басқа топтары арқылы ұжымдық түрде жүзеге асырылды. 1971 жылғы сайлауға дейін «Чехословакия азаматтарының социалистік қозғалысы» деп аталатын диссиденттер тобы 1971 жылғы сайлау заңының демократиялық емес сипатына наразылық ретінде азаматтарды сайлауға бойкот жариялауға немесе ресми кандидаттардың аттарын жоюға шақырды. Бірақ сайлаудың ресми нәтижесінде 10,3 миллионға жуық сайлаушының 99,5 пайызы дауыс бергені және олардың 99,8 пайызы ресми кандидаттарды қолдағаны көрсетілді. Сайлаудан кейін халықтың 10 пайызына дейін дауыс бермегені және дауыс берушілердің 10-25 пайызы ресми кандидаттардың аттарын жойғаны туралы ақпарат тарады. Дегенмен, сайлаудан кейін «Чехословакия азаматтарының социалистік қозғалысымен» байланысты 200-ге жуық адам тұтқындалды. 1972 жылғы шілде және тамыз айларында өткен сот отырыстарында 47 адам барлығы 118 жылға бас бостандығынан айырылды. 1986 жылғы мамыр айында өткен сайлауда Чехословакияның ресми өкілдері тіркелген сайлаушылардың 99,4 пайызы Федералды жиналыс сайлауына қатысқанын және дауыс бергендердің 99,9 пайызы Ұлттық майданның кандидаттарын қолдағанын хабарлады. Ұқсас нәтижелер Чехия және Словакия Ұлттық кеңестеріне, сондай-ақ төменгі деңгейдегі ұлттық комитеттерге сайлауда да тіркелді.