Кіріспе
1977 жылы Чехословакияда азаматтық бастама "Хартия 77" (чех және словак тілдерінде "Charta 77") – 1976 жылдан 1992 жылға дейін Чехословакия Социалистік Республикасындағы бейресми азаматтық бастама. Ол 1977 жылғы қаңтарда жарық көрген "Хартия 77" құжатының атымен аталады. Іргесін қалаушылар мен идея авторлары: Жири Немек, Вацлав Бенда, Ладислав Хейджанек, Вацлав Гавел, Ян Паточка, Зденек Млиняр, Жири Хаек, Мартин Палуш, Павел Кохаут және Ладислав Лис. Чехословакия үкіметі бұл құжаттың мәтінін таратуды саяси қылмыс деп есептеді. 1989 жылғы "Жұмсақ революциядан" кейін бастаманың көптеген мүшелері Чехия мен Словакия саясатында маңызды рөл атқарды.
1977 civic initiative in Czechoslovakia
Charter 77 (Charta 77 in Czech and Slovak) was an informal civic initiative in the Czechoslovak Socialist Republic from 1976 to 1992, named after the document Charter 77 from January 1977. Founding members and architects were Jiří Němec, Václav Benda, Ladislav Hejdánek, Václav Havel, Jan Patočka, Zdeněk Mlynář, Jiří Hájek, Martin Palouš, Pavel Kohout, and Ladislav Lis. Spreading the text of the document was considered a political crime by the Czechoslovak government. After the 1989 Velvet Revolution, many of the members of the initiative played important roles in Czech and Slovak politics.
Құрылтай және саяси мақсаттар
1976 жылы «Хартия 77» мәтіні «Пластикалық Адамдар Әлемі» рок тобының мүшелерінің тұтқындалуына байланысты дайындалды. Бірінші дайындық кездесуі 1976 жылғы 10 желтоқсанда Ярослав Коранның пәтерінде өтті, алғашқы қолдар жиналды. Хартия 1977 жылғы 6 қаңтарда әртүрлі мамандықтар, саяси көзқарастар мен діндерді білдіретін алғашқы 242 қол қоюшының есімдерімен бірге жарияланды. Вацлав Гавел, Людвик Вацулик және Павел Ландовский Хартияны Федералдық жиналысқа және Чехословакия үкіметіне жеткізуге тырысқанда ұсталды, түпнұсқа құжат тәркіленді, бірақ көшірмелері самиздат ретінде таратылды. 7 қаңтарда бірнеше батыс газеттерінде (Le Monde, Frankfurter Allgemeine Zeitung, The Times және The New York Times сияқты) жарияланды және «Еуропа еркіндігі» және «Америка дауысы» сияқты Чехословакияда тыйым салынған радиостанциялар арқылы Чехословакия ішінде таратылды. «Хартия 77» үкіметті ол қол қойған бірқатар құжаттардың, соның ішінде Чехословакияның 1960 жылғы Конституциясының, 1975 жылғы Еуропа қауіпсіздігі мен ынтымақтастық конференциясының қорытынды актісінің (Хельсинки келісімдерінің үшінші тобы) және 1966 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының саяси, азаматтық, экономикалық және мәдени құқықтар туралы хаттамаларын іске асырмағаны үшін сынады. Құжатта қол қоюшылар «біздің елімізде және бүкіл әлемде адам және азаматтық құқықтарды жеке және ұжымдық түрде сақтауға ұмтылу ниетімен біріккен, еркін, бейресми және ашық адамдардың бірлестігі» деп сипатталды. Сондай-ақ «Хартия 77» ұйым емес, оның жарғысы немесе тұрақты органдары жоқ екені және «ол ешқандай оппозициялық саяси қызметтің негізін құрамайды» деп мәлімдеді. Бұл соңғы талап Чехословакия заңнамасының шегінде қалуға жасалған сақтық шара еді, себебі ұйымдасқан оппозиция заңсыз деп есептелді. Ұйымның көптеген белсенділері мен мүшелері 2007 жылғы 29 наурызда Лондонның Ричмонд қаласындағы «Оранж Три» театрында қозғалыстың 30 жылдығын атап өту және олардың қозғалысының қазіргі Еуропа саясатына тигізген тарихи әсерін талқылау үшін жиналды.
Үкіметтің реакциясы
"Хартия-77" жобасына үкіметтің реакциясы қатал болды. Ресми баспасөз манифесті "мемлекетке қарсы, социалистікке қарсы және демагогиялық, жала жабушы жазба" деп сипаттады, ал жеке қол қоюшылар әртүрлі жағдайларда "сатқындық танытқандар", "империализмнің адал қызметшісі және агенті", "банкрот саясаткер" және "халықаралық авантюрист" деп есептелді. Заңсыз құжат деп танылғандықтан, "Хартия-77" манифестінің толық мәтіні ресми баспасөзде жарияланбады. Бірақ, суретшілер мен жазушылардың ресми тобы Чехословакияның ең танымал әншісі Карел Готт және кейіннен өзі қол қойған құжаттың мәні туралы жаңылысқанын мойындаған көрнекті комедия жазушысы Ян Верихтің қатысуымен "Хартияға қарсы" қозғалысын ұйымдастырды. Қол қоюшыларға қарсы бірнеше жазалау шаралары қолданылды, соның ішінде жұмыстан шығару, балаларының білім алу мүмкіндігінен айыру, мәжбүрлі жер аудару, азаматтығынан айыру, тұтқындау, сот және түрмеге қамау. Көптеген мүшелер коммунистік құпия қызметпен (StB, Чехия) ынтымақтасуға мәжбүр болды. "Хартия-77" қол қоюшыларының жағдайы 1978 жылдың сәуір айында әділетсіз қудаланғандарды қорғау комитетінің (Výbor na obranu nespravedlivě stíhaných – VONS) құрылуына себеп болды, мақсаты – Хартиямен байланысты адамдардың тағдырын жария ету. 1979 жылдың қазан айында осы қолдау тобының алты жетекшісі, соның ішінде Вацлав Гавел, мемлекеттік құрылысқа қарсы қызметтері үшін сотталып, бес жылға дейін түрме жазасына кесілді. 1980 жылдары "Хартия-77" және VONS мүшелеріне қарсы репрессиялар жалғасты. Бірақ, үздірілмейтін мазақтаулар мен тұтқындауларға қарамастан, топтар үкіметтің адам құқықтарын бұзуы туралы ақпарат беруді тоқтатпады. "Барқыт революцияға" дейін "Хартия-77" шамамен 1900 қол қоюшыны біріктірді. 1980 жылдардың соңында, 1989 жылғы Шығыс блогының революциясы күш алып келе жатқанда, "Хартия-77" мүшелері өз мүмкіндіктерін сезіп, билікке қарсы оппозицияны ұйымдастыруға белсенді қатысты. "Барқыт революция" күндері топ мүшелері диктатурадан демократияға саяси биліктің тегіс ауысуы туралы келіссөздер жүргізді. Көптегендер үкіметтегі жоғары лауазымдарға тағайындалды (мысалы, Вацлав Гавел Чехословакия президенті болды), бірақ көпшілігінің белсенді саясатта тәжірибесі болмағандықтан (дипломатиялық шеберлік немесе капитализм туралы білім сияқты), олардың жетістіктері әр түрлі болды. "Хартия-77" тобында әртүрлі пікірлерді білдіретін адамдар болды, және ортақ мақсатына жеткеннен кейін топтың әсері азайды. Топты жалпысаяси партияның (Азаматтық форум) ядросына айналдыруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, және 1992 жылы бастама тоқтатылды.
Сыйлық
1984 жылы «Хартия-77» Андрей Сахаров атындағы алғашқы Азаттық сыйлығын алды.