Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1825 жылы ғылым және техника саласында маңызды оқиғалар болды, олар төменде тізілген.
The year 1825 science and technology involved some significant events, listed below.
Астрономия
Пьер Симон Лаплас гравитация, Күн жүйесінің тұрақтылығы, толқындар, күн мен түннің теңелуінің прецессиясы, Айдың либрациясы және Сатурн сақиналарына арналған зерттеуін "Аспан механикасы" (Celestial Mechanics) атты бесінші және соңғы томын жариялаумен аяқтады.
Pierre Simon Laplace completes his study of gravitation, the stability of the Solar System, tides, the precession of the equinoxes, the libration of the Moon, and Saturn's rings in publishing the fifth and final volume of Mécanique Céleste (Celestial Mechanics).
Биология
Ричард Харлан "Америкалық фауна" атты еңбегін жариялайды. Чарльз Уотертон 1812, 1816, 1820 және 1824 жылдары Оңтүстік Америка, АҚШ-тың солтүстік-батысы және Антиль аралдарындағы саяхаттарын баяндайды; сондай-ақ табиғи тарих кабинеттері үшін құстарды жақсы сақтау жөніндегі түпнұсқалық нұсқауларды ұсынады. Бағбан және зейнеткер сыра қайнатушы Ричард Кокс алғаш рет Баккингемширдегі Колнбрукте Кокстың апельсин піпіні алма сортының өсірілуін бастады.
Richard Harlan publishes Fauna Americana. Charles Waterton publishes Wanderings in South America, the North west of the United States, and the Antilles, in the years 1812, 1816, 1820, and 1824; with original instructions for the perfect preservation of birds, &c. for cabinets of natural history. Cox's Orange Pippin apple cultivar first grown, at Colnbrook in Buckinghamshire, England, by horticulturist and retired brewer Richard Cox.
Химия
Майкл Фарадей бензолды Сутегінің бикарбуреті ретінде бөліп шығарады. Ханс Кристиан Орстед алюминий хлоридін тотықсыздандырып, таза емес металл алюминийін алады. Фридрих Вёлер мен Юстус фон Либиг бұрын Берзелиус атаған изомерлерді алғаш рет анықтап, олардың себебін түсіндіреді. Циан қышқылы және фулмин қышқылымен жұмыс істегенде, олар изомеризмнің молекулалық құрылымдағы атомдардың әртүрлі орналасуынан туындайтынын дұрыс болжайды.
Michael Faraday isolates benzene as Bicarburet of Hydrogen. Hans Christian Ørsted reduces aluminium chloride to produce metallic aluminium in an impure form. Friedrich Wöhler and Justus von Liebig perform the first confirmed discovery and explanation of isomers, earlier named by Berzelius. Working with cyanic acid and fulminic acid, they correctly deduce that isomerism is caused by differing arrangements of atoms within a molecular structure.
Жер ғылымдары
Шілде – Батыс Явадағы Гунтур тауының жанартаулық жарылысы. Г. Пулетт Скроп вулканология туралы алғашқы жүйелі еңбек – «Considerations on Volcanoes» кітабын жариялайды.
July – Volcanic eruption of Mount Guntur in West Java. G. Poulett Scrope publishes Considerations on Volcanoes, the first systematic work on volcanology.
Математика
Аугустин Луи Коши жалпы интеграция жолдары үшін Коши интеграл теоремасын ұсынады – ол интегралданатын функцияның үздіксіз туындысы бар деп есептейді. Аугустин Луи Коши күрделі анализдегі қалдықтар теориясын енгізеді. Питер Густав Лежун Дирихле және Адриен Мари Лежандр Ферманың соңғы теоремасын n = 5 үшін дәлелдейді. Андре Мари Ампер Стокс теоремасын ашады. Бенджамин Гомперц Гомперц функциясын формулировкалайды.
Augustin Louis Cauchy presents the Cauchy integral theorem for general integration paths—he assumes the function being integrated has a continuous derivative. Augustin Louis Cauchy introduces the theory of residues in complex analysis. Peter Gustav Lejeune Dirichlet and Adrien Marie Legendre prove Fermat's Last Theorem for n = 5. André Marie Ampère discovers Stokes' theorem. Benjamin Gompertz formulates the Gompertz function.
Медицина
Жан Батист Сарландиердің "Электропунктура туралы естеліктері" Батыс медицинасын электроакупунктурамен таныстырады.
Jean Baptiste Sarlandière's Mémoires sur L'Électro Puncture introduces Western medicine to electroacupuncture.
Палеонтология
Жорж Кувье жануарлардың ірі топтарының жойылу себебі ретінде өз апат теориясын ұсынады. Этьен Жэфруа Сен-Илер Кувье тасбақасының «крокодил» екенін телеозавр деп анықтайды.
Georges Cuvier proposes his catastrophe theory as the cause of extinctions of large groups of animals. Étienne Geoffroy Saint Hilaire identifies Cuvier's fossil 'crocodile' as a teleosaurus.
Технология
Тамыз – Марк Сегюен жобалаған Торнн-сюр-Рон мен Тен-л-Эрмитаж арасындағы сым кабельдік аспалы көпір ашылды. 27 қыркүйек – Осы күні әлемдегі бу локомотивтерімен жұмыс істейтін ең ұзын темір жол – Стоктон мен Дарлингтон темір жолы Англияның солтүстігінде ашылды. 26 қазан – Эри каналы Нью-Йорк штатының Албани қаласынан Эри көліне дейін 584 шақырымға созылып, ресми түрде ашылды. Ағылшын ойлап табушысы Уильям Стерджен алғашқы электромагнитті сипаттады.
August – The wire cable suspension bridge between Tournon sur Rhône and Tain l'Hermitage, designed by Marc Seguin, opens. September 27 – The world's longest railway to be worked by steam locomotives at this date, the Stockton and Darlington Railway, opens in northern England. October 26 – The Erie Canal officially opens over 363 mile (584 km) from Albany, New York, to Lake Erie. English inventor William Sturgeon describes the first electromagnet.
Мекемелер
19 желтоқсан – Лондондағы Корольдік институтының жылдық Рождество лекцияларының алғашқысы, олар екі ғасырға жуық жалғасады.
December 19 – First of the annual Royal Institution Christmas Lectures in London, which will continue for two centuries.
Туылғандар
18 қаңтар – Эдвард Франкланд (1899 жылы қайтыс болды), ағылшын химигі. 25 наурыз – Макс Шульце (1874 жылы қайтыс болды), неміс физиологы. 30 наурыз – Теодор Кьерулф (1888 жылы қайтыс болды), норвегиялық геолог. 1 мамыр – Йоханн Балмер (1898 жылы қайтыс болды), швейцариялық математик. 4 мамыр – Томас Генри Хаксли (1895 жылы қайтыс болды), ағылшын биологы. 9 мамыр – Джордж Дэвидсон (1911 жылы қайтыс болды), Англияда туған геодезист, астроном, географ, шешуші және инженер, АҚШ-та жұмыс істеген. 6 маусым – Фридрих Байер (1880 жылы қайтыс болды), неміс өндіріс химигі. 4 қыркүйек – Ричард Маак (1886 жылы қайтыс болды), орыс табиғаттанушысы, географы және антропологы. 29 қараша – Жан Мартин Шарко (1893 жылы қайтыс болды), француз неврологы. 26 желтоқсан – Феликс Хоппе Сейлер (1895 жылы қайтыс болды), неміс физиологы.
January 18 – Edward Frankland (died 1899), English chemist. March 25 – Max Schultze (died 1874), German physiologist. March 30 – Theodor Kjerulf (died 1888), Norwegian geologist. May 1 – Johann Balmer (died 1898), Swiss mathematician. May 4 – Thomas Henry Huxley (died 1895), English biologist. May 9 – George Davidson (died 1911), English born geodesist, astronomer, geographer, surveyor and engineer in the United States. June 6 – Friedrich Bayer (died 1880), German manufacturing chemist. September 4 – Richard Maack (died 1886), Russian naturalist, geographer, and anthropologist. November 29 – Jean Martin Charcot (died 1893), French neurologist. December 26 – Felix Hoppe Seyler (died 1895), German physiologist.
Өлімдер
19 сәуір – Марк Огюст Пиктет (1752 жылы туған), швейцариялық ғылыми журналист және табиғат философы. Маусым – Уильям Хиггинс (1763 жылы туған), ирланд химигі. 25 шілде – Джон Гоф (1757 жылы туған), соқыр ағылшын табиғат зерттеушісі. 6 қазан – Бернард Жермен Этьен (1756 жылы туған), француз натуралисі. Мария Анжела Ардингелли (1730 жылы туған), итальяндық математик және физик.
April 19 – Marc Auguste Pictet (born 1752), Swiss scientific journalist and natural philosopher. June – William Higgins (born 1763), Irish chemist. July 25 – John Gough (born 1757), blind English natural philosopher. October 6 – Bernard Germain Étienne (born 1756), French naturalist. Maria Angela Ardinghelli (born 1730), Italian mathematician and physicist.