Кіріспе

Оңтүстік Африка саясаткері (1798–1853)
Уэльс халықаралық регби одағының ойыншысы

Андри Вильгельм Якобус Преториус (27 қараша 1798 – 23 шілде 1853) – Оңтүстік Африка Республикасын және одан бұрынғы, бірақ қысқа ғұмырлы Наталья Республикасын құруда маңызды рөл атқарған боерлердің көшбасшысы. Қазіргі Оңтүстік Африканың атқарушы астанасы Претория қаласы оның құрметіне аталған.

Ерте өмірі және өмірбаяны

Преториус үйде тәрбиеленді және мектеп білімі Кейп колониясының шығыс шекарасында басымдыққа ие болмаса да, ол Киелі кітапты оқып, ойларын қағазға түсіруге жеткілікті сауатты болды. Преториустың бес баласы болды, олардың үлкені – Мартин Вессель Преториус, кейін Оңтүстік Африка Республикасының (Трансваал) тұңғыш президенті атанды. Преториус Кейп колониясындағы ең алғашқы голланд қоныс терушілердің ұрпағынан тараған. Ол ата-бабасы, Нидерландылық пастор Вессель Шультенің ұлы Иоганн Преториустың бесінші буыны еді. Шульте Лейден университетінде теологияны оқыған кезінде өзінің атын латын тіліне ауыстырып, Весселиус Преториус (кейін Преториус) атанды. Андри Преториустың жас өмірі туралы мәліметтер аз болғанымен, оның Графф Рейнеттен солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан әкесінің Дрикоппен деген шаруашылығында өскені мүмкін.

Мансап

1836 жылдың қыркүйегінде Геррит Марицтің жасағы Графф-Рейнеттен солтүстікке қарай кеткен соң, Преториуспен бірге қалғандар Кейп колониясын тастау мүмкіндігін мүқият қарастыра бастады. Ол 1837 жылдың қазан айында үйінен шығып, Треккерлерді аралауға бағыт алды. Ақырында Преториус Кейп колониясын мүлдем тастап кетті. Моддерриверге қарайғы жорығынан бас тартып, Наталдағы Кляйн-Тугела өзеніне асықты, себебі ол басшысыз қалған Воортреккерлерді басқаруға шақырылды; Геррит Мариц аурудан қайтыс болды, ал Андрис Потгитер Наталды ішкі аймаққа қарай жылжытты. 1838 жылдың ақпанында зулу патшасы Дингане бұйрығымен Пит Ретиф және оның серіктері қаза табады. Преториус 1838 жылдың 22 қарашасында мүңкіген Треккерлердің негізгі лагеріне жетті. Преториустың ынтасы мен тиянақтылығы дереу сенімділік тудырды және ол Динганеге қарсы жазалау отрядының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Преториус 470 адамды және 64 вагонды Дингане аумағына алып кірді, ал 1838 жылдың 16 желтоқсанының таңында Нкоме өзенінің жанында 10 000 – 15 000 зулу сарбазынан тұратын шабуылдаушы әскерді жеңді. Воортреккерлер оқ атар мылтықтармен және екі кішкентай зеңбірекпен күресті. Қанды өзен шайқасында зулулар шамамен 3000 сарбазынан айырылды. Бурлар ешқандай шығынға ұшырамады. Үш адам жарақат алды, оның ішінде Андрис Преториус найзадан қолына жарақат алды. Бурлар Құдай оларға жеңіс сыйлағанына сенді және олар мен олардың ұрпақтары шайқас күнін демалыс күні ретінде тойлауға уәде берді. Бурлар 1910 жылға дейін бұл күнді «Дингане күні» деп атап келді. Кейін ол «Ант күні» деп, содан соң «Союз күні» деп аталып, Оңтүстік Африка одағының бірінші үкіметімен мемлекеттік мереке болып жарияланды, кейіннен ол Оңтүстік Африка Республикасы болды. 1994 жылы апартеид жойылғаннан кейін жаңа демократиялық үкімет бурларға татуласудың белгісі ретінде бұл күнді мемлекеттік мереке ретінде сақтап, оны «Татуласу күні» деп атады. 1840 жылдың қаңтарында Преториус 400 бургерден тұратын отрядпен Мпандеге өзінің ағасы Динганеге қарсы көтеріліске көмектесті. Мпанде мен Преториус Маконгко шайқасында Дингане әскерін жеңіп, Динганені және оның жақтастарын елден қуды, содан кейін Дингане көп ұзамай қаза табады. Соңынан ол бурлармен келісімге келіп, британдық билікпен бейбіт шешімге қол жеткізуге тырысты, олар Наталияны өздеріне қосып алды. Британдық азамат ретінде Наталда қалған Преториус 1847 жылы бур фермерлерінің Кейп колониясының губернаторына шағымдарын жеткізуі үшін таңдалды. Оларды бур жерлеріне зиян келтіретін жергілікті тұрғындардың үнемі көшіп-қонуы алаңдатты. Преториус губернатор сэр Генри Поттингермен кездесу үшін Грэмстаунға барды, бірақ ол Преториусты қабылдаудан немесе одан хабар алудан бас тартты. Преториус фермасын тастап, британдық биліктен қашып құтылуға ниетпен Наталға оралды. Көптеген ізбасарларымен ол Дракенсбергті кесіп өтуге дайындалып жатқанда, 1848 жылдың қаңтарында жаңа тағайындалған Кейп губернаторы сэр Гарри Смит Тугела өзеніндегі көшпенділер лагеріне жетті. Смит фермерлерге жергілікті тұрғындардан қорғаныс уәде етті және партияның көптеген мүшелерін қалуға көндірді. Преториус кетіп, британдық егемендік Ваал өзеніне дейін жарияланғаннан кейін Магалиесбергте тұрақтап, сол өзеннің солтүстігінде орналасқан жерін таңдады. Ол Ваал өзенінің екі жағасында тұратын бурлардың қалауынша генерал-комендант болып сайланды. Винбургтегі бурлардың өтініші бойынша Преториус шілдеде Ваал өзенінен өтіп, британдықтарға қарсы партияны қысқа уақытқа көтеріліске жетекшілік етіп, 20 шілдеде Блумфонтейнды басып алды. Тамыз айында ол Бумплацта Смиттен жеңіліп, Ваалдың солтүстігіне шегінді. Ол Трансваал бурларының ең ірі партияларының біріне жетекшілік етті және Потчефструм мен Рустенбургтің генерал-коменданты болды, оның басты қарсыласы Зоутпансберг генерал-коменданты А. Х. Потгитер болды. 1851 жылы Оранж өзенінің бурлары мен бассото басшысы Мошошу I Преториустан оларға көмектесуін сұрады. Ол «әкімшілікте тәртіпті қалпына келтіру» үшін Ваал өзенін кесіп өтуге ниетті екенін жариялады. Оның мақсаты Трансваал бурларының британдықтардан тәуелсіздігін мойындау болды. Британдық кабинет оның ұсынысын қабылдады. Үкімет Бумплацт шайқасынан кейін оны ұстау үшін ұсынылған 2000 фунт сыйлықты қайтарып алды. Преториус британдық комиссарлармен Құм өзенінің жанында кездесті. 1852 жылдың 17 қаңтарында олар Трансваал бурларының тәуелсіздігін Ұлыбритания мойындаған конвенцияға қол қойды. Преториус Ваал өзенінен қайта өтіп, 16 наурызда Рустенбургте Потгитермен келісті. Екі лидердің жақтастары конвенцияны мақұлдады, бірақ Потгитер партиясы онда өкілдік етілмеді. Осы жылы Преториус Натал мен жаңа республика арасында сауданы дамыту мақсатымен Дурбанға сапар жасады. 1852 жылы ол Бечуаналанд арқылы ішкі аймаққа баратын жолды жабуға тырысты және Сечелеге қарсы батыс шекарасына отряд жіберді. Преториус 1853 жылдың шілдесінде Магалиесбергтегі үйінде қайтыс болды. Теал оны «көшпенді фермерлердің ең қабілетті басшысы және ең толыққанды өкілі» деп сипаттайды. 1855 жылы оның ұлы Мартинус Вессель Преториус Потчефструм және Рустенбург аудандарынан жаңа аудан мен жаңа қаланы құрып, оларды қайтыс болған генерал-коменданттың құрметіне Претория деп атады. Мартинус Вессель Преториус Трансваал Республикасының бірінші президенті болды.