Кіріспе

Шағын және орта кәсіпкерлік (ШОК) – қызметкерлер саны және кірісі белгілі бір шектеулерден төмен болатын кәсіпорындар. "ШОК" деген аббревиатураны Дүниежүзілік банк, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ), Еуропалық Одақ, Біріккен Ұлттар Ұйымы және Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты халықаралық ұйымдар қолданады. Кез келген ұлттық экономикада ШОК-тар көбінесе ірі компаниялардан саны жағынан көп болады және одан да көп адамды жұмыспен қамтиды. Мысалы, Австралиядағы ШОК-тар барлық австралиялық кәсіпорындардың 98%-ын құрайды, жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) үштен бірін өндіреді және 4,7 миллион адамды жұмыспен қамтиды. Чилиде 2014 жылғы сауда жылында фирмалардың 98,5%-ы ШОК ретінде жіктеліп саналды. Тунис Республикасында өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың өзі жалпы ауыл шаруашылығы емес жұмыспен қамтудың шамамен 28%-ын құрайды, ал 100-ден аз қызметкері бар кәсіпорындар жалпы жұмыспен қамтудың 62%-ын құрайды. АҚШ-тың ШОК-тары АҚШ-тағы барлық жұмыс орындарының жартысын құрайды, бірақ ЖІӨ-нің 40%-ын ғана құрайды. Дамушы елдерде шағын және орта кәсіпорындардың үлесі көбірек. Олар ірі кәсіпорындарға қарағанда көбірек жаңа жұмыс орындарын жасаса да, жұмыс орындарының көп бөлігі жойылуына/қысқаруына себепкер болады. Дүниежүзілік банк тобының 2021 жылғы FINDEX деректер базасына сәйкес, ресми тіркелген, әйелдерге тиесілі микро, шағын және орта кәсіпорындар үшін 1,7 триллион долларлық қаржыландыру тапшылығы бар. Сонымен қатар, әйелдерге тиесілі шағын кәсіпорындардың 68%-дан астамы қаржыға қол жеткізе алмайды. Мағлұмат

ШОК жұмыспен қамтудағы рөліне байланысты экономикалық және әлеуметтік маңызы бар. Өлшемдеріне байланысты ШОК-тар бас атқарушы директорға, яғни басқарушыға (CEO) күшті әсер етеді. ШОК-тардың бас директорлары көбінесе кәсіпорынның негізін қалаушылары, иелері және басқарушылары болып табылады. ШОК-тағы бас директордың міндеттері ірі компания бас директорының міндеттерімен ұқсас: бас директор өз уақытын, күшін және активтерін ШОК-ты басқаруға стратегиялық түрде жұмсауы керек. Әдетте, бас директор – ШОК-ты дамытудың стратегияшысы, жақтаушысы және жетекшісі, немесе кәсіпкерлік сәтсіздікке ұшырауының басты себебі. Қызметкерлер деңгейінде Петракис және Костис (2012) шағын және орта кәсіпорындардың санындағы жекелеген сенім мен білімнің рөлін зерттейді. Олардың қорытындысы бойынша, білім ШОК-тардың санына оң әсер етеді, ал бұл өз кезегінде жекелеген сенімді арттырады. Эмпирикалық нәтижелер көрсеткендей, жекелеген сенім ШОК-тардың санына әсер етпейді. Сондықтан білімді дамыту ШОК-ты нығайта алады, бірақ қоғамда сенім кеңінен тараған кезде ШОК-тардың саны артады. Әлемдік ұйымдардың барлығына бір өлшемді қолдануға сын айтылады. ШОК-тардың заңдық шектері әлем бойынша әртүрлі, төменде кейбір елдердегі ШОК-тардың жоғарғы шектері келтірілген. Африка Африкадағы шағын бизнес көбінесе өркендеуі үшін қажетті қаражатты алуда қиындыққа тап болады. ШОК-тардың қаржы форумының мәліметтері бойынша, 2017 жылы бағаланған 43 елде Африка ШОК-тары үшін ресми қаржыландыру тапшылығы ЖІӨ-нің орташа есеппен 17%-ын құрады. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, Африкадағы барлық шағын және орта бизнес субъектілерінің 58%-ы әйелдерге тиесілі. Еуропалық инвестициялық банк жүргізген "Африкадағы банк ісі" 2021 жылғы сауалнамасы көрсеткендей, жауап берген банктердің көпшілігінде өтелмеген несиелердің (NPL) үлесі кемінде 5%-ды құрайды. Африка банктерінің шамамен үштен бірінде NPL ШОК портфелінің кемінде 10%-ын құрайды. Бұдан басқа, банктердің 50%-ы ШОК портфелінің кемінде 5%-ына мораторий салды, ал 40%-ы ШОК несиелерінің кемінде 5%-ын қайта құрылымдауға ұсынды. Сомали Сомалиде бұл термин ШОК ("шағын, орта және микро кәсіпорындар") деп аталады; Африканың басқа жерлерінде МСМК "микро, шағын және орта кәсіпорындар" дегенді білдіреді. ШОК – 30-дан астам, бірақ 250-ден аз қызметкері бар шағын бизнес ретінде анықталады. Оңтүстік Африка 2004 жылғы Ұлттық шағын бизнесті түзету туралы заңда өндірістен бастап бөлшек сауда секторына дейін әртүрлі секторлардағы микро кәсіпорындар бес немесе одан аз қызметкері бар және айналым көлемі 100 000 ZAR (6 900 АҚШ доллары) дейін болатын бизнес ретінде анықталады. Өте шағын кәсіпорындарда 6 мен 20 аралығында қызметкер жұмыс істейді, ал шағын кәсіпорындарда 21 мен 50 аралығында қызметкер жұмыс істейді. Шағын бизнестегі айналымның жоғарғы шегі ауыл шаруашылығы секторында 1 миллионнан (69 200 доллар) бастап, тамақтандыру, қонақ үй және басқа да сауда салаларында, сондай-ақ өңдеуші өнеркәсіпте 13 миллионға (899 800 доллар) дейін жетеді, ал көтерме сауда секторында – 32 миллионға (2 214 800 доллар) дейін жетеді. Орташа кәсіпорындар әдетте 200-ге дейін адамды (ауыл шаруашылығы секторында 100-ге дейін) жұмысқа алады, ал айналымның жоғарғы шегі ауыл шаруашылығы секторында 5 миллионнан (346 100 доллар) бастап, өңдеуші өнеркәсіпте 51 миллионға (3 529 800 доллар) дейін, ал көтерме сауда, коммерциялық агенттер және олармен байланысты қызметтер секторында 64 миллионға (4 429 600 доллар) дейін жетеді. Оңтүстік Африкадағы ШОК-тың толыққанды анықтамасы – бұл бір немесе бірнеше келесі сипаттамалары бар кәсіпорын:

200-ден аз қызметкер,
Жылдық айналым 64 миллионнан аз,
10 миллионнан аз капиталдық активтер,
Иелерінің тікелей басқаруға қатысуы.

Азия Дамушы Азия елдеріндегі барлық компаниялардың шамамен 90%-ын ШОК құрайды және жеке сектордағы негізгі жұмыс берушілер болып табылады, барлық жұмыс орындарының 50-80%-ын қамтамасыз етеді. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық фирмалардың 97-99%-ын ШОК құрайды және әр елдің ЖІӨ-сіне үлкен үлес қосады, мысалы, Сингапурда – 46%, Индонезияда – 57% және басқа елдерде – 40%-дан астам. Гонконгтағы бизнес ұйымдарының 98%-ы ШОК ретінде анықталады және жұмыс күшінің 45%-ын жұмыспен қамтиды. Үндістан Үндістанда микро, шағын және орта кәсіпорындар инвестиция мен айналымның екі критерийіне сүйене отырып анықталады. Бұл анықтама 2006 жылғы Микро, шағын және орта кәсіпорындарды дамыту туралы заңның 7-тарауында (MSMED заңы) берілген және 2006 жылдың қыркүйек айында жарияланды. Заң кәсіпорындарды инвестиция мөлшеріне және кәсіпорынның қызметінің сипатына қарай жіктеуді көздейді. MSMED заңына сәйкес, кәсіпорындар екі санатқа бөлінеді: өндіріс кәсіпорындары және қызмет көрсету кәсіпорындары. Осы санаттардың әрқайсысы үшін микро кәсіпорынды немесе шағын кәсіпорынды немесе орта кәсіпорынды анықтайтын анықтама берілген. Егер кәсіпорын жоғарыда аталған санаттардың біріне жатпаса, ол ірі кәсіпорын болып есептеледі. 2020 жылдың маусымында Үндістан анықтаманы келесідей жаңартты:

| № | Классификация | Критерии (₹) |
|---|---|---|
| 1 | Микро предприятия | Инвестиции <= 1 кр и Оборот <= 5 кр |
| 2 | Малые предприятия | Инвестиции <= 10 кр и Оборот <= 50 кр |
| 3 | Средние предприятия | Инвестиции <= 50 кр и Оборот <= 250 кр |

MSME ретінде тіркелген және белгілі бір секторлар мен критерийлерге сәйкес келетін кәсіпорындар бизнес шығындарын өтеуге көмектесу үшін "басым сектор" несиелеріне үміткер бола алады; банктер премьер-министрдің ШОК жөніндегі топтамасы белгілеген жылдық мақсаттарға сәйкес түрлі ШОК санаттарына несие беруді жыл сайын арттыруға міндетті. ШОК Үндістанның өсуіне маңызды үлес қосады және Үндістанның жалпы экспортының 48%-ын құрайды. Индонезия Индонезияда үкімет микро, шағын және орта кәсіпорындарды (индонезиялық: usaha mikro kecil menengah, UMKM) активтері мен кірістеріне сәйкес 2008 жылғы № 20 заң бойынша анықтайды:

| Тип | Максимальные активы, Rp | Валовый доход, Rp | Количество сотрудников |
|---|---|---|---|
| Микро | максимум 50 000 000 | максимум 300 000 000 | 1-4 |
| Малый | 50 000 000 - 500 000 000 | 300 000 000 - 2 500 000 000 | 5-9 |
| Средний | 500 000 000 - 10 000 000 000 | 2 500 000 000 - 50 000 000 000 | 20-99 |
| Крупный | >10 000 000 000 | >50 000 000 000 | >99 |

2024 жылғы сәуір айының мәліметтері бойынша, 50 миллиард Rp жылдық кіріс шамамен 3,1 миллион АҚШ долларына тең. ЖІӨ мен жұмыс орындарын жасауға олардың үлкен үлесіне қарамастан, индонезиялық МСМК бірқатар кедергілерге тап болады. Ең маңыздыларының бірі – капиталға қол жеткізу: МСМК-ның 60-70 пайызы қаржы институттарына қол жеткізе алмайды және олардың қаржыландыру мүмкіндіктері шектеулі. Басқа да кедергілерге нашар дамыған инфрақұрылым, компания лицензияларын және рұқсаттарын алудағы қиындықтар, жоғары салық ставкалары, саяси тұрақсыздық және цифрлық дәуірде бренд имиджін жақсарту кіреді. 21 ғасыр...

Норвегия

Норвегияда шағын және орта кәсіпорындарды 100-ден аз қызметкері бар бизнес ретінде қарастыру қалыпты жағдай. 1-ден 20 қызметкері бар кәсіпорындар шағын, ал 21-ден 100 қызметкері бар кәсіпорындар орташа деп есептеледі. 100-ден астам қызметкері бар кәсіпорындар ірі бизнес болып саналады. Микрокәсіпорындар Норвегияда жиі қолданылмайды. NHO

Шағын және орта кәсіпорындар Норвегиядағы барлық кәсіпорындардың 99%-дан астамын құрайды және олар жеке сектордағы барлық қызметкерлердің 47%-ын жұмыспен қамтиды. Бірге алғанда, шағын және орта бизнес жыл сайынғы экономикалық қосылған құнның 44%-ын құрайды – шамамен 700 миллиард норвегиялық кронасы. Шағын және орта бизнес туралы фактілер (ШОБ)

Швейцария

Швейцарияда Федералды статистика басқармасы шағын және орта кәсіпорындарды 250-ден кем қызметкері бар компаниялар деп белгілейді. Санаттар келесідей: Алдағы он жылда Канаданың шағын және орта бизнесінің шамамен 2 триллион доллары сатылымға шығады деп болжануда, бұл Канаданың ең ірі 1000 зейнетақы қорының активтерінен екі есе көп және шамамен Канаданың жылдық ЖІӨ-сіне тең.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та Шағын бизнес әкімшілігі шағын бизнес критерийлерін салаға, меншік құрылымына, түсімге және қызметкерлер санына сәйкес белгілейді (кейбір жағдайларда 1500-ге дейін жете алады, бірақ көбінесе шегі 500). АҚШ және ЕО екеуі де шағын кеңселер (SOHO) үшін 10-нан кем қызметкер санын қалыпты шегі ретінде қолданады.

Австралия

Австралияда ШОБ-тың 200 немесе одан кем қызметкері бар. Микро кәсіпорындарда 1–4 қызметкер, шағын кәсіпорындарда 5–19, орта кәсіпорындарда 20–199, ал ірі кәсіпорындарда 200-ден астам қызметкер жұмыс істейді. Австралиялық ШОБ-тар Австралиядағы барлық кәсіпорындардың 98% құрайды, жалпы ЖІӨ-нің үштен бір бөлігін өндіреді және 4,7 миллион адамды жұмыспен қамтиды. ШОБ-тар тауар экспортының 90 пайызын және қызметтер экспортының 60 пайыздан астамын құрайды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландиядағы кәсіпорындардың 99% 50 немесе одан аз қызметкерді жұмысқа алады, ал шағын бизнес ресми түрде 19 немесе одан аз қызметкері бар кәсіпорын деп анықталады. Жаңа Зеландияның жалпы ішкі өнімінің шамамен 28% 20-дан аз қызметкері бар компаниялармен өндіріледі деп бағаланады.