Менеджменттік есеп және компания ішкі есеп жүйесі

Кіріспе

Бизнес-әкімшілік саласы, компанияның ішкі есеп жүйесінің бір бөлігі.

Басқару есебінде менеджерлер шешім қабылдау үшін, сондай-ақ басқару және бақылау функцияларын іске асыруға көмектесу үшін есептік ақпаратты пайдаланады.

Анықтама

Басқарушылық есептің қарапайым анықтамасы – менеджерлерге қаржылық және қаржылық емес шешім қабылдау үшін қажетті ақпаратты ұсыну. Басқаша айтқанда, басқарушылық есеп ұйымдағы директорларға шешімдер қабылдауға көмектеседі. Бұл шығындарды есепке алу деп те аталады. Бұл – деректерді анықтау, талдау, түсіндіру және менеджерлерге жеткізу арқылы бизнес мақсаттарына жетуге көмектесу процесі. Жиналған ақпарат ұйымның қаржылық шығындары мен қабылдаған шешімдеріне қатысты бизнес міндеттері туралы әкімшілікті хабардар ететін есептің барлық салаларын қамтиды. Бухгалтерлер ұйым ішіндегі операциялардың жалпы стратегиясын бағалау үшін жоспарларды пайдаланады. Басқарушылық есептің институты (IMA) мәлімдегендей, "Басқарушылық есеп – бұл менеджмент шешімдерін қабылдауда серіктестік, жоспарлау және өнімділікті басқару жүйелерін құру, сондай-ақ ұйым стратегиясын қалыптастыру мен іске асыруға көмектесу үшін қаржылық есептілік және бақылау саласындағы біліктілікті ұсынуды қамтитын мамандық". Басқарушылық есепшілер (менеджмент есепшілері деп те аталады) бизнестің қажеттіліктерін ескере отырып, бизнес айналасындағы оқиғаларды қарастырады. Осыдан деректер мен бағалаулар пайда болады. Шығындарды есепке алу – бұл бағалаулар мен деректерді шешім қабылдауға бағыт беру үшін қолданылатын білімге айналдыру процесі. Басқарушылық есептің жарғылық институты (CIMA), 100 000-нан астам мүшесі бар ең ірі басқарушылық есеп институты ретінде, басқарушылық есепті бизнес стратегиясын дамытуға кеңес беру және тұрақты бизнес табысына қол жеткізу үшін ақпаратты талдау деп сипаттайды. Сертификатталған басқарушылық есепшілер институты (ICMA) әлем бойынша 15 000-нан астам білікті мамандарға ие, оның мүшелері 50 елде өкілдік етеді. Оның CMA магистратуралық білім беру бағдарламасы қазір 19 шетел нарығында, атап айтқанда Бангладеш, Камбоджа, Қытай, Кипр, Дубай, Гонконг, Үндістан, Индонезия, Иран, Жапония, Ливан, Малайзия, Непал, Жаңа Зеландия, Папуа-Жаңа Гвинея, Филиппин, Сингапур, Шри-Ланка, Таиланд және Вьетнамда беріліп келеді. Білім беру мақсаттарын іске асыру үшін институт CMA бағдарламасына баламалы магистрлік пәндері бар бірқатар университеттерді аккредиттеді. Кейбір университеттер CMA бағдарламасы бойынша оқу және емтиханды жүргізеді. Бухгалтерлік мамандығын бітірген түлектер осы университеттерде CMA аккредиттелген модульдерді орындап, CMA мәртебесіне ие бола алады. ICMA-ның Австралияда және шетелде CMA бағдарламасын ұйымдастыратын Танылған қамтамасыз етуші мекемелері (RPI) бар. CMA бағдарламасы бағдарламаны бетпе-бет өткізу мүмкін болмайтын аймақтарда онлайн режимінде де қолжетімді.

One simple definition of management accounting is the provision of financial and non financial decision making information to managers. In other words, management accounting helps the directors inside an organization to make decisions. This can also be known as Cost Accounting. This is the way toward distinguishing, examining, deciphering and imparting data to supervisors to help accomplish business goals. The information gathered includes all fields of accounting that educates the administration regarding business tasks identifying with the financial expenses and decisions made by the organization. Accountants use plans to measure the overall strategy of operations within the organization. According to the Institute of Management Accountants (IMA), "Management accounting is a profession that involves partnering in management decision making, devising planning and performance management systems, and providing expertise in financial reporting and control to assist management in the formulation and implementation of an organization's strategy". Management accountants (also called managerial accountants) look at the events that happen in and around a business while considering the needs of the business. From this, data and estimates emerge. Cost accounting is the process of translating these estimates and data into knowledge that will ultimately be used to guide decision making. The Chartered Institute of Management Accountants (CIMA) being the largest management accounting institute with over 100,000 members describes Management accounting as analysing information to advise business strategy and drive sustainable business success. The Institute of Certified Management Accountants (ICMA) has over 15,000 qualified professionals worldwide, with members in 50 countries. Its CMA postgraduate education program now is firmly established in 19 overseas markets, namely Bangladesh, Cambodia, China, Cyprus, Dubai, Hong Kong, India, Indonesia, Iran, Japan, Lebanon, Malaysia, Nepal, New Zealand, Papua New Guinea, Philippines; Singapore, Sri Lanka, Thailand and Vietnam. To facilitate its educational objectives, the Institute has accredited a number of universities which have master's degree subjects that are equivalent to the CMA program. Some of these universities also provide in house training and examinations of the CMA program. Accounting graduates can do CMA accredited units at these universities to qualify for CMA status. The ICMA also has a number of Recognised Provider Institutions (RPIs) that run the CMA program in Australia and overseas. The CMA program is also available online in regions where the face to face delivery of the program is not possible.

Дәстүрлі және инновациялық тәжірибелер

Дәстүрлі және инновациялық бухгалтерлік әдістер арасындағы айырмашылық Менеджменттік есептеу тәсілдерінің 2011 жылғы жылдық конференциясында ұсынылған визуалды уақыт сызығымен (қарамаңыз) көрсетілген. Құн есебінде қолданылатын дәстүрлі стандартты құн (TSC) 1920 жылдарға дейін жетеді және бүгінде қолданылатын басқару бухгалтерлік есебінің негізгі әдісі болып табылады, себебі ол қаржылық есептілікте табыс есебі мен баланс жолдарындағы, мысалы, сатылған тауарлардың құны (COGS) және қор бағалау сияқты мәліметтерді бағалау үшін қолданылады. Дәстүрлі стандартты құн жалпы қабылданған есептік принциптерге (GAAP US) сәйкес келуі керек және іс жүзінде басқару бухгалтерлеріне шешімдер ұсынудың орнына қаржылық есептің талаптарына жауап беруге бағытталған. Дәстүрлі тәсілдер өзін-өзі өндіріс немесе сату көлемі тұрғысынан ғана шығындар мінез-құлқын анықтаумен шектейді. 1980 жылдардың соңында бухгалтерлік есептің тәжірибелі мамандары мен оқытушылары басқару бухгалтерлік есебінің практикасы (әсіресе бухгалтерлік есеп студенттеріне оқытылатын оқу бағдарламасы) бизнес ортасындағы радикалды өзгерістерге қарамастан, соңғы 60 жылда аз өзгергені үшін қатты сынға ұшырады. 1993 жылы Бухгалтерлік білім беруді өзгерту комиссиясының 4-ші мәлімдемесі профессорлық-оқытушылар құрамын жұмыс орнындағы бухгалтерлік есептің нақты тәжірибесі туралы білімдерін кеңейтуге шақырды. Кәсіби бухгалтерлік институттар, мүмкін, басқару бухгалтерлері бизнес ұйымдарында артық көрінетінінен қорқып, кейіннен басқару бухгалтерлері үшін инновациялық дағдыларды дамытуға көп көшкен қаражат бөлді. Варианттық талдау – өндіріс кезеңінде қолданылған шикізат пен еңбектің нақты және жоспарланған құнын салыстыруға арналған жүйелі тәсіл. Өндірістік фирмалардың көпшілігі әлі де дисперсиялық талдаудың қандай да бір түрін қолданса да, қазіргі кезде ол өмірлік цикл құнының талдауы және іс-әрекетке негізделген есептеу сияқты инновациялық әдістермен бірге қолданылады, бұл әдістер қазіргі заманғы бизнес ортасының ерекше аспектілерін ескере отырып жасалған. Өмірлік цикл құнының есебі менеджерлердің өнімді өндіру құнына әсер ету мүмкіндігі өнімнің өмірлік циклының жобалау кезеңінде (яғни жобалау аяқталып, өндіріс басталғанға дейін) ең жоғары екенін мойындайды, себебі өнім дизайнына енгізілген шағын өзгерістер өнімді өндіру құнында елеулі үнемдеуге әкелуі мүмкін. Іс-әрекетке негізделген есептеу (ABC) қазіргі зауыттарда өндіріс құнының көп бөлігі «іс-әрекеттердің» мөлшерімен (мысалы, айына өндіріс саны және өндірістік жабдықтың бос уақыты) анықталатынын және тиімді құн бақылауының кілті осы іс-әрекеттердің тиімділігін оңтайландыру екенін мойындайды. Өмірлік цикл құнының есебі де, іс-әрекетке негізделген есептеу де қазіргі заманғы зауытта бұзу оқиғаларын болдырмаудың (мысалы, машиналардың істен шығуы және сапаны бақылаудағы сәтсіздіктер) шикізат құнын төмендетуден гөрі маңыздырақ екенін мойындайды. Іс-әрекетке негізделген есептеу де тікелей еңбектің құнның көзі ретіндегі маңыздылығын азайтады және қызмет көрсету немесе өнім компонентін өндіру сияқты құнға әсер ететін іс-әрекеттерге назар аударады. Тағы бір тәсіл – неміс Grenzplankostenrechnung (GPK) есептеу әдісі. Еуропада 50 жылдан астам уақыттан бері қолданылып келе жатқанмен, АҚШ-та GPK және «пайдаланылмаған қуатты» дұрыс есептеу кеңінен таралмаған. Ресурстық тұтыну есебі (RCA) – тағы бір қолданыстағы есептеу тәсілі. RCA Халықаралық бухгалтерлер федерациясы (IFAC) тарапынан «есептеу техникаларының үздіксіздігіндегі күрделі тәсіл» ретінде мойындалды. Бұл тәсіл шығындарды тікелей операциялық ресурстар деректерінен алуға немесе пайдаланылмаған қуат шығындарын оқшаулауға және өлшеуге мүмкіндік береді. RCA GPK-ның есептеу сипаттамаларын алып, қажет болған жағдайларда, мысалы, іс-әрекетке негізделген есептеуде қолданылатын іс-әрекет драйверлерін біріктіру арқылы алынған. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, бухгалтерлік есеп және қаржы мансабының дамуы туралы бір көзқарас – қаржылық есеп басқару бухгалтерлік есебіне қадам болып табылады. Құн құру ұғымына сәйкес басқару бухгалтерлері бизнестің табысына көмектеседі, ал қатаң қаржылық есептеу көбінесе нормативтік және тарихи сипатқа ие.

The distinction between traditional and innovative accounting practices is illustrated with the visual timeline (see sidebar) of managerial costing approaches presented at the Institute of Management Accountants 2011 Annual Conference. Traditional standard costing (TSC), used in cost accounting, dates back to the 1920s and is a central method in management accounting practiced today because it is used for financial statement reporting for the valuation of income statement and balance sheet line items such as cost of goods sold (COGS) and inventory valuation. Traditional standard costing must comply with generally accepted accounting principles (GAAP US) and actually aligns itself more with answering financial accounting requirements rather than providing solutions for management accountants. Traditional approaches limit themselves by defining cost behavior only in terms of production or sales volume. In the late 1980s, accounting practitioners and educators were heavily criticized on the grounds that management accounting practices (and, even more so, the curriculum taught to accounting students) had changed little over the preceding 60 years, despite radical changes in the business environment. In 1993, the Accounting Education Change Commission Statement Number 4 calls for faculty members to expand their knowledge about the actual practice of accounting in the workplace. Professional accounting institutes, perhaps fearing that management accountants would increasingly be seen as superfluous in business organizations, subsequently devoted considerable resources to the development of a more innovative skills set for management accountants. Variance analysis is a systematic approach to the comparison of the actual and budgeted costs of the raw materials and labour used during a production period. While some form of variance analysis is still used by most manufacturing firms, it nowadays tends to be used in conjunction with innovative techniques such as life cycle cost analysis and activity based costing, which are designed with specific aspects of the modern business environment in mind. Life cycle costing recognizes that managers' ability to influence the cost of manufacturing a product is at its greatest when the product is still at the design stage of its product life cycle (i. e., before the design has been finalized and production commenced), since small changes to the product design may lead to significant savings in the cost of manufacturing the products. Activity based costing (ABC) recognizes that, in modern factories, most manufacturing costs are determined by the amount of 'activities' (e. g., the number of production runs per month, and the amount of production equipment idle time) and that the key to effective cost control is therefore optimizing the efficiency of these activities. Both lifecycle costing and activity based costing recognize that, in the typical modern factory, the avoidance of disruptive events (such as machine breakdowns and quality control failures) is of far greater importance than (for example) reducing the costs of raw materials. Activity based costing also de emphasizes direct labor as a cost driver and concentrates instead on activities that drive costs, as the provision of a service or the production of a product component. Other approach is the German Grenzplankostenrechnung (GPK) costing methodology. Although it has been in practiced in Europe for more than 50 years, neither GPK nor the proper treatment of 'unused capacity' is widely practiced in the U. S.

Another accounting practice available today is resource consumption accounting (RCA). RCA has been recognized by the International Federation of Accountants (IFAC) as a "sophisticated approach at the upper levels of the continuum of costing techniques" The approach provides the ability to derive costs directly from operational resource data or to isolate and measure unused capacity costs. RCA was derived by taking costing characteristics of GPK, and combining the use of activity based drivers when needed, such as those used in activity based costing. Given the above, one view of the progression of the accounting and finance career path is that financial accounting is a stepping stone to management accounting. Consistent with the notion of value creation, management accountants help drive the success of the business while strict financial accounting is more of a compliance and historical endeavor.

Қызметке негізделген шығындар (ABC)

Іс-әрекетке негізделген есептеу әдісі алғаш рет 1987 жылы Роберт С. Каплан мен В. Брунс олардың "Бухгалтерлік есеп және басқару: далалық зерттеу көзқарасы" кітабындағы бір тарауда нақты анықталды. Олар бастапқыда өндіріс саласына назар аударды, онда технология мен өнімділіктің артуы еңбек және материалдардың тікелей шығындарының салыстырмалы үлесін азайтты, бірақ жанама шығындардың үлесін арттырды. Мысалы, автоматтандырудың күшеюі тікелей шығын болып табылатын еңбекті азайтты, бірақ жанама шығын болып табылатын амортизацияны арттырды.

Grenzplankostenrechnung (Жалпы жоспардағы шығындар)

Гренцпланкостенрехул (GPK) – 1940-шы жылдардың соңы мен 1960-шы жылдары әзірленген неміс есептеу әдістемесі. Ол басқарушылық шығындардың қалай есептелетінін және өнімге немесе қызметке дәйекті және нақты тағайындалатынын қамтамасыз ету мақсатында жасалған. Гренцпланкостенрехул термині, көбінесе GPK деп аталады, «шектелген жоспарланған шығындар есебі» немесе «икемді аналитикалық шығындарды жоспарлау және есепке алу» деп аударуға болады. GPK-ның пайда болуы Hans Georg Plaut, автомобиль инженері, және Wolfgang Kilger, ғалым, есімдерімен байланысты. Олар шығындар есебі ақпаратын түзету және жақсартуға бағытталған тұрақты әдістемені анықтау және енгізу үшін бірлесіп жұмыс істеді. GPK шығындар есебі оқулықтарында, әсіресе «Flexible Plankostenrechnung und Deckungsbeitragsrechnung» кітабында жарияланған және неміс тілді университеттерде оқытылады.

Жай есеп (жай кәсіпорындардың есептері)

1990 жылдардың ортасынан соңына қарай жұмысты ысырапсыз ұйымдастыру (Toyota Production System элементтерін енгізетін компаниялар) есебі туралы бірнеше кітап жазылды. Осы кезеңде "Жұмысты ысырапсыз ұйымдастыру есебі" термині пайда болды. Бұл кітаптар дәстүрлі есептеу әдістерінің жаппай өндіріс үшін жақсырақ екенін, ал уақытында өндіріс және қызмет көрсетудегі жақсы бизнес-практикаларды қолдамайтынын немесе өлшемейтінін көрсетеді. Бұл қозғалыстың шешімді нүктесі 2005 жылы АҚШ-тың Мичиган штатындағы Дирборн қаласында өткен Lean Accounting Summit саммитінде болды. 320 адам қатысып, жұмысты ысырапсыз ұйымдастырудағы есепке жаңа көзқарас артықшылықтарын талқылады. 2006 жылы өткен екінші жылдық конференцияға 520 адам қатысты, содан бері қатысушылар саны 250-ден 600-ға дейін ауытқып келеді.

Ресурстар тұтынуын есепке алу (РСК)

Ресурстарды тұтынуды есепке алу (РТА) – бұл басқарушыларға кәсіпорынды оңтайландыру үшін шешімдерді қолдауға қажетті ақпаратты ұсынатын, динамикалық, толық интеграцияланған, принциптерге негізделген және жан-жақты басқару есептеуінің тәсілі. РТА 2000 жыл шамасында басқару есептеуінің әдісі ретінде пайда болды және кейіннен 2001 жылдың желтоқсанында CAM I, Advanced Manufacturing Consortium–International ұйымындағы Шығындарды басқару бөлімінің РТА мүдделілік тобында жетілдірілді.

Өнімділік есеп

Менеджерлік есептің ең маңызды жаңа бағыты – өтімділік есебі, ол қазіргі заманғы өндіріс процестерінің бір-біріне байланыстылығын ескереді. Кез келген өнім, клиент немесе жеткізуші үшін, бұл шектеулі ресурстың бір бірлігіне шаққандағы пайданы өлшеу құралы болып табылады.

Трансферттік баға

Басқару есебі – әртүрлі салаларда қолданылатын қолданбалы ғылым. Нақты функциялар мен қағидалар салаға байланысты өзгеруі мүмкін. Банк саласында басқару есебінің қағидалары ерекше, бірақ өндіріс немесе қызмет көрсету саласында қолданылатын бірнеше жалпы негізгі ұғымдар бар. Мысалы, трансферттік бағалау – өндірісте қолданылатын, сонымен қатар банк саласында да қолданылатын түсінік. Бұл әртүрлі бизнес-бөлімдерге құн мен кірісті тағайындауда қолданылатын негізгі қағида. Банк саласында трансферттік бағалау – банктің пайыздық тәуекелін кәсіпорнының әртүрлі қаржыландыру көздеріне және қолданылуына бөлу әдісі. Осылайша, банктің корпоративтік қазынашылық бөлімі клиенттерге кредит берген кезде банктің ресурстарын пайдаланғандығы үшін бизнес-бөлімдерге қаржыландыру шығындарын тағайындайды. Қазынашылық бөлімі банкке депозиттер (ресурстар) әкелген бизнес-бөлімдерге де қаржылай кредит береді. Қаржыны трансферттік бағалау процесі негізінен банк бөлімшелерінің кредитері мен депозиттеріне қолданылса да, бұл шара бизнес-сегменттің барлық активтері мен міндеттемелеріне де қолданылады. Трансферттік бағалау қолданғаннан кейін және басқа басқару есебінің жазбалары мен түзетулер бухгалтерлік кітапқа енгізілгеннен кейін (әдетте бұл ескертпелік шоттар болып табылады және заңды тұлғаның нәтижелеріне кірмейді), бизнес-бөлімдер ішкі және сыртқы пайдаланушылардың өнімділікті бағалауы үшін сегменттік қаржылық нәтижелерді дайындауға мүмкіндік алады.

Ресурстар мен үздіксіз оқыту

Басқару бухгалтерлік есеп саласындағы білімді жаңарту және оны кеңейтудің түрлі жолдары бар. Сертификатталған басқару бухгалтерлері (CMA) жыл сайын міндетті түрде біліктілікті арттыру сағаттарын орындауы керек, бұл талап сертификатталған мемлекеттік бухгалтерлерге де қатысты. Компания өз кітапханасында зерттеу және оқу материалдарын ұсынуы мүмкін. Мұндай мүмкіндіктер Fortune 500 компанияларында көбірек кездеседі, себебі олар осы типтегі оқу құралдарын қаржыландыруға қабілетті. Сонымен қатар, журналдар, онлайн мақалалар және блогтар да қолжетімді. «Cost Management» журналы және Басқару бухгалтерлік институтының (IMA) сайты – «Management Accounting Quarterly» және «Strategic Finance» сияқты басылымдардың көздері болып табылады.