Кіріспе

Ақпараттық технология саласындағы басшы. Бас ақпараттық қызметкер (CIO), бас цифрлық ақпараттық қызметкер (CDIO) немесе ақпараттық технология (IT) директоры – бұл кәсіпорынның мақсаттарына қолдау көрсету үшін ақпараттық технологиялар мен компьютерлік жүйелермен жұмыс істейтін ең жоғары деңгейдегі басшы лауазымы. Әдетте, CIO тікелей бас атқарушы директорға есеп береді, бірақ бас операциялық директорға немесе бас қаржы директорына да есеп беруі мүмкін. Әскери ұйымдарда CIO командалық офицерге есеп береді. Бас ақпараттық қызметкердің рөлі алғаш рет 1981 жылы Бостон банкісінің бұрынғы аға вице-президенті Уильям Р. Синнотт және Массачусетс технология институтының Менеджмент мектебінің бұрынғы профессоры Уильям Г. Грубермен анықталған. CIO кейде директорлар кеңесінің мүшесі болып тағайындалады.

CIO-ға деген қажеттілік

CIO және CDIO технология мен деректерді пайдаланатын кәсіпорындарда маңызды рөл атқарады, себебі олар бизнес қажеттіліктері, пайдаланушылардың қажеттіліктері мен жұмыста қолданылатын ақпараттық және коммуникациялық технология (АКТ) арасындағы маңызды байланысты қамтамасыз етеді. CIO-ларға ИТ ресурстарын басқару және "АКТ, оның ішінде саясат пен тәжірибелерді әзірлеу, жоспарлау, бюджеттеу, ресурстармен қамтамасыз ету және оқытуды басқару" үшін екі түрлі білім қажет. Сонымен қатар, CIO-лар АКТ-ны қолдану арқылы шығындарды бақылауға және пайданы арттыруға, сондай-ақ тиісті АКТ бақылауын орнату және мүмкін болатын апаттардан АКТ-ны қалпына келтіруді жоспарлау арқылы ұйымға келтірілетін ықтимал зиянды шектеуде маңызды рөл атқарады. Бұл мақсаттарға жеке дағдыларды үйлестіру қажет. Computer Weekly журналы "IT-мен жұмыс істейтін басшылардың 53%-ы жұмыс орнында қарым-қатынас және басшылық сияқты жоғары деңгейдегі жеке дағдылары бар [IT-менеджерлердің] жетіспеушілігі туралы хабарлайды" деп атап көрсетеді. Ақпараттық технологиялар мен цифрлық құралдар өте жылдам дамығандықтан, ұйымдар кейде нарықта қажетті біліктіліктерді үйлестіретін қызметкерлерді табуда қиындыққа келіп, біліктілік тапшылығын азайту үшін қолданыстағы қызметкерлерді оқытуды қарастыруы мүмкін. CIO-лар тиімді жұмыс қатынастарын қолдау үшін IT және IT-ге қатысы жоқ мамандықтар арасындағы алшақтықты жоюға қажет.

Рөлдер мен міндеттер

Ұйымның бас ақпараттық қызметкері бірнеше бизнес-функцияларға жауапты. Бірінші және ең маңыздысы, CIO бизнес-лидер рөлін атқаруы тиіс. CIO жеткізушілерден IT жабдықтарын сатып алу немесе жаңа IT жүйелерін құру сияқты мәселелер бойынша басшылық шешімдер қабылдайды. Сонымен қатар, бизнес-лидер ретінде CIO өзінің ұйымының қызметкерлерін басқаруға және бағыт беруге жауапты. CIO-ның әдетте "күшті ұйымдастыру дағдылары болуы қажет". Бұл, әсіресе, ұйымның бас ақпараттық қызметкері үшін маңызды, өйткені ол бәсекелестік артықшылыққа қол жеткізу үшін рөлдер мен жауапкершіліктерді теңестіруі керек, сонымен бірге ұйым қызметкерлерінің мүдделерін ескеруі тиіс. CIO-ның жұмысқа алуға қатысты жауапкершілігі де бар, сондықтан ең үздік қызметкерлерді іздеу және дамыту үшін белсенді жұмыс істеуі маңызды. CIO ұйымның АКТ стратегиясын және АКТ саясатын әзірлеуге міндетті. АКТ стратегиясы болашаққа бағытталған жоспарлауды, сатып алуды және ұйымның ішкі және сыртқы стандарттарын қамтиды. Сол сияқты, CIO АКТ саясатын жасауы керек, онда АКТ-ның қалай пайдаланылуы және қолданылуы егжей-тегжейлі сипатталады. Екеуі де ұйымның қауіпсіздігін қысқа және ұзақ мерзімде қамтамасыз ету үшін және болашақ стратегияларын жоспарлау процесі үшін қажет. AstraZeneca компаниясының бұрынғы CIO Пауль Берфитт IT басқарудағы CIO рөлін де сипаттайды, ол оны "жауапкершілікті және комитеттердің қызметін нақтылау" деп атайды. Соңғы жылдары CIO-лар тұтынушыларға бағытталған өнімдерге көбірек қатысты. Ұйымдарда клиенттер ұйыммен қарым-қатынасының бөлігі ретінде цифрлық қызметтерді күтетінін түсінудің артуымен CIO-лар өнімге бағытталған міндеттермен жүктелді.

Қауіп-қатерлер

CIO-ның қателіктер жасау және сәтсіздікке ұшырау қаупі жоғары, себебі бұл қызмет өте қиын және оған көптеген жауапкершіліктер жүктелген – мысалы, қаржыны қамтамасыз ету, кәсіби мамандарды жұмысқа алу, деректерді қорғау жүйесін құру және саясат пен стратегияны әзірлеу. 2014 жылы АҚШ-тың Target компаниясы CIO-сы 40 миллион несие картасының және 70 миллион клиенттің жеке деректері хакерлердің шабуылынан кейін отставкаға кесуге мәжбүр болды. Өз саласын жақсы білетін CIO-лар жағдайға бейімделе алады, соның арқасында қателіктерді азайтуға мүмкіндік алады. «Жалпы деректерді қорғау ережесі» (GDPR) сияқты заңнамалардың қабылдануымен CIO-лар өз қызметінің қалай реттелетініне көбірек назар аудара бастады, себебі бұл бизнеске қаржылық және беделдік зиян келтіруі мүмкін. Алайда, GDPR сияқты ережелер CIO-лар үшін де пайдалы болды, оларға ұйымда ақпаратты басқару тәсіліне маңызды өзгерістер енгізу үшін жеткілікті бюджет пен өкілеттік беруге мүмкіндік берді. Руперт Мердоктың News Corp компаниясының өкілі Сабах Хан Картер GDPR-ді «көптеген ұйымдар үшін үлкен мүмкіндік» деп атады.

Білім беру деңгейі және технологиялық дағдылары

Көптеген үміткерлер бизнес-әкімшілік магистрі немесе менеджмент магистрі дәрежесіне ие. Соңғы уақытта CIO-ның көшбасшылық қабілеттері, іскерлік көрегендігі және стратегиялық перспективалары техникалық дағдылардан басымдыққа ие болды. Қазіргі кезде CIO-лардың ұйымның бизнес бөлімінен тағайындалуы жиі кездеседі, әсіресе олар жобаны басқару дағдыларына ие болса. Рольдің стратегиялық мәніне қарамастан, Logicalis компаниясы 23 елдегі 890 CIO-ны қамтыған 2017 жылғы сауалнамада CIO-лардың 62%-ы күнделікті IT қызметтеріне уақытының 60%-ынан астамын жұмсайтыны анықталды. 2012 жылы Gartner Executive Programs әлемдік CIO сауалнамасын жүргізіп, 41 ел мен 36 саладан 2053 CIO-дан жауап алды. Gartner баяндамасы бойынша, сауалнама нәтижелері 2013 жылғы CIO-лар үшін басымдыққа ие он технологияны көрсетті: деректерді талдау және бизнес-интеллект, мобильді технологиялар, бұлтты есептеулер, ынтымақтастық технологиялары, ескі жүйелерді жаңғырту, IT-басқару, клиенттермен қарым-қатынас басқару, виртуализация, қауіпсіздік және кәсіпорын ресурстарын жоспарлау. CIO журналының "CIO 2008" сауалнамасы 558 IT-жетекшісіне кімге есеп беретінін сұрады, нәтижелері мынадай болды: CEO (41%), CFO (23%), COO (16%), корпоративтік CIO (7%) және басқалар (13%). Әдетте, CIO қолданыстағы бизнес-процестерді талдау және қайта құру, жаңа құралдарды пайдалану қабілетін анықтау және дамыту, кәсіпорның физикалық инфрақұрылымын және желіге қол жеткізуді қайта құру, сондай-ақ кәсіпорның білім ресурстарын анықтау және пайдаланумен айналысады. Көптеген CIO-лар кәсіпорның Интернетті ұзақ мерзімді стратегиясына және дереу бизнес-жоспарларына интеграциялау жөніндегі күш-жігерін басқарады. CIO-лар көбінесе ұйымның стратегиялық және операциялық мақсаттары үшін маңызды IT-жобаларын басқаруға немесе оларды іске асыруға жауапты болады. Мысалы, көптеген ұйымдар үшін кең ауқымды салдарлары бар кәсіпорын ресурстарын жоспарлау (ERP) жүйесін енгізуді қарастыруға болады. CIO рөлінің өзгеруінің тағы бір аспектісі – қызмет көрсетуді басқаруға назар аударудың артуы. SaaS, IaaS, BPO және басқа да икемді жеткізу әдістері ұйымдарға енгізілген кезде, CIO әдетте осы үшінші тарап қызметтерін басқарады. Қысқасы, қазіргі заманғы ұйымдағы CIO-ға технологиялық сарапшы болудан гөрі бизнес-дағдылары және ұйыммен тұтастай қарым-қатынас жасау қабілеті қажет, сондай-ақ шектеулі функционалдық бизнес тәжірибесі болуы керек. CIO лауазымы нарықтағы технология мен пайдалану тенденцияларын болжаумен қатар, бизнес осы тенденциялерді сарапшылық басшылықпен және корпоративтік стратегияға сәйкес келетін стратегиялық жоспарлаумен қалай басқаратынын қамтамасыз етумен де байланысты.

CIO, CDO және CTO арасындағы айырмашылық

Бас ақпараттық қызметкер, бас цифрлық қызметкер және бас технологиялық қызметкер рөлдері көбінесе шатастырылады. CTO технологияның өзімен айналысады, көбінесе клиенттермен тікелей байланыста болады, ал CIO бизнестегі оның қолданылуы мен басқару тәсілдеріне көбірек мән береді. Нақтырақ айтқанда, CIO компанияның IT жүйелері мен функцияларын қадағалайды, стратегиялар мен саясаттарды әзірлейді және іске асырады, сондай-ақ ішкі клиенттерге баса назар аударады. Ал CTO ұйымның сыртқы клиенттеріне және технология компанияның табыстылығын қалай арттыруға бағытталған. Технологияны сыртқы бәсекелестік артықшылығы ретінде пайдалануға қатысты CTO-ның дәстүрлі анықтамасы қазір CDO-ны да қамтиды, ол заманауи технологиялардың, онлайн-дизайн мен үлкен деректердің күшін пайдаланып бизнесті цифрландырады.

CIO кеңестері

CIO кеңестері әртүрлі ұйымдардан келген CIO-ларды біріктіреді, олардың мақсаты – денсаулық сақтау немесе мемлекеттік басқару сияқты салаларда бірлесіп жұмыс істеу. Мысалы, Ұлыбритания мемлекеттік сектор CIO кеңесі, Лондонның денсаулық сақтау саласы CIO кеңесі және АҚШ-тың Бас ақпараттық директорлар кеңесін қарастыруға болады.

Марапаттар мен мойындау

CIO-лардың, әсіресе технология саласында, жыл сайын танылып, марапатталуы кең таралған. Мұндай марапаттар көбінесе олардың индустрияға қосқан үлесінің маңыздылығымен анықталады және әдетте тек жергілікті нарықтарда ғана тапсырылады. Марапаттарды, әдетте, осы саланың өкілдері немесе бас атқарушы директор, бас операциялық директор немесе бас қаржы директоры сияқты жоғары білікті басшылар сараптайды. Көбінесе марапаттар жергілікті технология нарығына тигізген маңызды әсерді мойындайды. Австралияда жыл сайын CIO50 аталымы аясында ең үздік 50 CIO марапатталады. Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және Жаңа Зеландияда CIO100 белгісімен CIO-лар танылады.