Арктикадағы Франц Иосиф архипелагы

Кіріспе

Арктикадағы архипелаг
Арктикадағы Ресей архипелагы

Франц-Иосиф жері (Земля́ Фра́нца Ио́сифа; Фридтжоф Нансен жері) – Солтүстік Мұзды мұхитындағы Ресей архипелагы. Онда тек әскери қызметкерлер тұрады. Архангельск облысының ең солтүстік бөлігін құрайды және 192 аралдан тұрады, олардың ауданы шаршы километрге жетеді, шығыстан батысқа дейін және солтүстіктен оңтүстікке дейін созылып жатыр. Аралдар үш топқа (батыс, орталық және шығыс) бөлінеді, оларды Британ каналы мен Австрия бұғазы бөліп жатыр. Орталық топ Маркхэм шығанағы арқылы солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінген. Ең ірі арал – Принц-Джордж жері, оның ауданы шаршы километрді құрайды, одан кейін Вилчек жері, Грэм Белл аралы және Александра жері келеді. Архипелагтың шамамен 85% мұзбен жабылған, ал ең ірі аралдарда және көптеген кіші аралдарда мұзсыз кең аумақтар бар. Аралдардың жағалау сызығының ұзындығы шақырымды құрайды. Басқа Арктика архипелагтарымен салыстырғанда, Франц-Иосиф жерінің жағалауына ауданының қатынасы өте төмен, яғни жағалаудың бір километріне шамамен 3,6 шаршы километр ғана. Рудольф аралындағы Флигели мүйісі – Шығыс жарты шардың ең солтүстік нүктесі. Ең биік белгілер шығыс топта орналасқан, ең жоғары нүкте теңіз деңгейінен метр биіктікте Винер-Нойштадт жерінде. Архипелагты алғаш 1865 жылы норвегиялық теңізшілер Нильс Фредрик Рённбек және Йохан Петтер Айдьярви байқаған, бірақ олар өздерінің жаңалығын хабарламаған. Бірінші ресми жарияланым 1873 жылы Юлиус фон Пайер және Карл Вейпрехт басқарған австро-венгр Солтүстік полюсі экспедициясы кезінде жасалды, олар бұл аймақты император Франц Иосиф I құрметіне атады. 1926 жылы Кеңес Одағы аралдарды (сол кезде Фридтжоф Нансен жері деп аталған) аннексиялап, зерттеу және әскери мақсаттар үшін шағын бекеттер құрды. Норвегия Корольдігі бұл талапты мойындамады және бірнеше жеке экспедициялар аралдарға жіберілді. Суық соғыс кезінде аралдар шетелдіктерге жабық болды және екі әскери әуежай салынды. 1994 жылдан бері аралдар табиғат қорығы болып табылады және 2012 жылы Ресей Арктикасы ұлттық паркінің құрамына кірді.

Franz Josef Land (Земля́ Фра́нца Ио́сифа; Fridtjof Nansen Land) is a Russian archipelago in the Arctic Ocean. It is inhabited only by military personnel. It constitutes the northernmost part of Arkhangelsk Oblast and consists of 192 islands, which cover an area of , stretching from east to west and from north to south. The islands are categorized in three groups (western, central, and eastern) separated by the British Channel and the Austrian Strait. The central group is further divided into a northern and southern section by the Markham Sound. The largest island is Prince George Land, which measures , followed by Wilczek Land, Graham Bell Island and Alexandra Land. Approximately 85% of the archipelago is glaciated, with large unglaciated areas on the largest islands and many of the smallest ones. The islands have a combined coastline of Compared to other Arctic archipelagos, Franz Josef Land is highly dissected, as a result of its being heavy glaciated, with a very low ratio of total area to coastline of just ~3.6 square kilometers per coastline kilometer. Cape Fligely on Rudolf Island is the northernmost point of the Eastern Hemisphere. The highest elevations are found in the eastern group, with the highest point located on Wiener Neustadt Land, above mean sea level. The archipelago was first spotted by the Norwegian sailors Nils Fredrik Rønnbeck and Johan Petter Aidijärvi in 1865, although they did not report their finding. The first reported finding was in the 1873 Austro Hungarian North Pole expedition led by Julius von Payer and Karl Weyprecht, who named the area after Emperor Franz Joseph I. In 1926, the Soviet Union annexed the islands, which were known at the time as Fridtjof Nansen Land, and settled small outposts for research and military purposes. The Kingdom of Norway rejected the claim and several private expeditions were sent to the islands. With the Cold War, the islands became off limits for foreigners and two military airfields were built. The islands have been a nature sanctuary since 1994 and became part of the Russian Arctic National Park in 2012.

Тарих

Франц-Иосиф жерін ашуға екі үміткер бар. Біріншісі – норвегиялық «Спидсберген» теңіз кемесі, капитаны Нильс Фредрик Реннбек және гарпуншысы Йохан Петтер Айдиярви. Олар 1865 жылы Свалбардтан солтүстік-шығысқа қарай, қолайлы теңіз жануарларын аулау орындарын іздеп саяхат жасады және Франц-Иосиф жері болуға мүмкіндігі бар жер тапты. Оқиғаның шындыққа сай екеніне сенімді, бірақ ашылу туралы хабарлама жарияланбады, сондықтан олардың байқауы кейінгі зерттеушілерге белгісіз болып қалды. Сол кезде жаңадан ашылған аймақтарды құпия ұстау қалыпты жағдай болды, себебі оларды теңіз жануарларын және киттерді аулау үшін пайдалану мақсатында ашты, ал ашылу бәсекелестерді сол жерге көптеп жиналуға әкелуі мүмкін еді. 1865 жылы орыс ғалымы Н. Г. Шиллинг Баренц теңізіндегі мұз жағдайларын тек сол аймақта басқа құрлық массасы болған жағдайда ғана түсіндіруге болатынын айтты, бірақ ол экспедиция үшін қаржы алмады. 1872–74 жылдарғы Аустро-Венгрияның Солтүстік полюске экспедициясы аралдарды алғаш рет ашқанын жариялады. «Тегеттофф» шхунасында Австрия-Мажарстанның Юлиус фон Пайер және Карл Вайпрехт басқарған экспедицияның негізгі мақсаты Солтүстік-Шығыс жолын табу, ал қосымша мақсаты Солтүстік полюске жету болды. 1872 жылдың шілдесінен бастап кеме Новая Землядан Австрия императоры Франц Иосиф I (1830–1916) құрметіне аталған жаңа құрлыққа қарай итермеледі. Бұл экспедиция аралдарды картаға түсіруге және зерттеуге маңызды үлес қосты. Архипелагты келесі байқаған экспедиция – «Вилем Баренц» шхунасында Баренц теңізін зерттеуге арналған голландиялық экспедиция болды. Мұздың салдарынан олар құрлыққа жетпеді.

Полярлық зерттеу

Бенджамин Ли Смит экспедициясы 1880 жылы «Эйра» баркасымен Шпицбергеннен Франц-Иосиф жеріне қарай бағытталды. Зерттеушілер Флора мүйісінде мұзға тоқтады, ал «Эйра» 21 тамызда батып кетті. Олар қыста үй салып, қыстады. Келесі жылы оларды британдық «Кара» және «Хоуп» кемелері құтқарып алды. Бұл алғашқы экспедициялар зерттеулерін архипелагтың оңтүстік және орталық бөліктеріне шоғырландырды. Нансеннің «Фрам» экспедициясы – норвегиялық зерттеуші Фридтжоф Нансеннің 1893–1896 жылдары Солтүстік Мұзды мұхитының табиғи шығыс-батыс ағысын пайдаланып, географиялық Солтүстік полюске жету әрекеті. 1893 жылы «Фрам» Жаңа Сібір аралдарынан бір жарым жыл бойы кетіп, Нансен асығыс болып, Хьялмар Йохансенмен бірге шаңғымен Солтүстік полюске жетуге бел буды. Ақырында олар солтүстікке жетуден бас тартып, Франц-Иосиф жеріне, адам баласына таныс жақын жерге жол табады. Осылайша олар солтүстікке қарай үлкен құрлықтың жоқ екенін анықтады. Осы уақытта Джексон-Хармсворт экспедициясы 1894 жылы Белл аралында база құрып, қыстады. 1896 жылдың көктемінде Флора мүйісінде Нансен Фредерик Джордж Джексонға кездейсоқ соқтығысты, ол оны Норвегияға қайтарып әкелді. Нансен мен Джексон аралдардың солтүстік, шығыс және батыс бөліктерін зерттеді. Уэлман келесі жылы оралды, бірақ полярлық экспедиция жабдықтарының көп бөлігін жоғалтқаннан кейін тез арада тоқтатылды. Италиялық дворян Луиджи Амедео 1899 жылы «Стелла Поляре» кемесімен келесі экспедицияны ұйымдастырды. Олар қыстады, ал 1900 жылдың ақпан және наурыз айларында полюске қарай жолға шықты, бірақ алысқа бара алмады. Эвелин Болдуин Уильям Зиглердің демеушілігімен 1901 жылы Зиглер полярлық экспедициясын ұйымдастырды. Алжир аралында база құрып, ол қыста аймақты зерттеумен айналысты, бірақ солтүстікке қарай ілгерілемеді. Экспедиция зерттеу және ғылыми қауымдастықта дұрыс басқарудың болмауына байланысты толық сәтсіздікке ұшырады. Нәтижеге наразы Зиглер жаңа экспедиция ұйымдастырды, ол бірінші экспедицияның екінші қолбасшысы Энтони Фиаланы жетекші етіп тағайындады. Олар 1903 жылы келді және қыстады. Олардың кемесі «Америка» желтоқсанда жөндеуге келмейтіндей зақымданып, қаңтарда жоғалып кетті. Дегенмен, олар екі рет полюске қарай тырысты, бірақ екеуін де тез тастап кетті. Олар тағы бір жыл қалуға мәжбүр болды, 1905 жылы «Терра-Нова» кемесімен эвакуацияланғанша полюске тағы бір сәтсіз әрекет жасады. Алғашқы ресейлік экспедиция 1901 жылы, мұзды үзбейтін «Ермак» кемесі аралдарға барған кезде жүзеге асты. 1912 жылы гидролог Георгий Седов басқарған келесі экспедиция кемеге мінген, бірақ мұздың көп болуына байланысты келесі жылға дейін архипелагқа жетпеді. Оның ғылыми үлесі – архипелагтың алғашқы қар өлшемдері және магнит өрісінің өзгеруі он бес жылдық циклмен жүретінін анықтау. Сондай-ақ, ол айналадағы аймақты топографиялық тұрғыдан зерттеді. Екінші қыста қан арасы ауруы пайда болып, бір машинашыны өлтірді. Бұрынғы тәжірибесі мен жеткілікті азық-түлігі болмаса да, Седов полюске қарай жорық жасауға талап етті. Оның денсаулығы нашарлап, 6 наурызда қайтыс болды. «Герта» кемесі аймақты зерттеуге жіберілді, ал оның капитаны И. И. Ислямов Флора мүйісінде Ресейдің темір туын көтеріп, архипелагқа Ресейдің егемендігін жариялады. Бұл әрекетке Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресейдің Орталық державалардың сол жерде бекінуінен қорқуы себеп болды. Арктикадағы алғашқы ұшу 1914 жылдың тамызында, польшалық ұшқыш (Ресей теңіз флотының алғашқы ұшқыштарының бірі) Ян Нагорский Седовтың тобын іздеу үшін Франц-Иосиф жерінің үстінен ұшып өткен кезде орын алды. «Андромеда» да осы мақсатта жолға шықты. Олар оларды таба алмады, бірақ Питерман және Король Оскар жерлерінің болмауын анықтады.

Benjamin Leigh Smith's expedition in 1880, aboard the barque Eira, followed a route from Spitsbergen to Franz Josef Land, The explorers were stopped by ice at Cape Flora, and Eira sank on 21 August. They built a cottage and stayed the winter, to be rescued by the British vessels Kara and Hope the following summer. These early expeditions concentrated their explorations on the southern and central parts of the archipelago. Nansen's Fram expedition was an 1893–1896 attempt by the Norwegian explorer Fridtjof Nansen to reach the geographical North Pole by harnessing the natural east–west current of the Arctic Ocean. Departing in 1893, Fram drifted from the New Siberian Islands for one and a half years before Nansen became impatient and set out to reach the North Pole on skis with Hjalmar Johansen. Eventually, they gave up on reaching the pole and instead found their way to Franz Josef Land, the nearest land known to man. They were thus able to establish that there was no large landmass north of this archipelago. In the meantime the Jackson–Harmsworth Expedition set off in 1894, set up a base on Bell Island, and stayed for the winter. By pure chance, at Cape Flora in the spring of 1896, Nansen stumbled upon Frederick George Jackson, who was able to transport him back to Norway. Nansen and Jackson explored the northern, eastern, and western portions of the islands. Wellman returned the following year, but the polar expedition itself was quickly abandoned when they lost most of their equipment. Italian nobleman Luigi Amedeo organized the next expedition in 1899, on the Stella Polare. They stayed the winter, and in February and again in March 1900 set out towards the pole, but failed to get far. Evelyn Baldwin, sponsored by William Ziegler, organized the Ziegler Polar Expedition of 1901. Setting up a base on Alger Island, he stayed the winter exploring the area, but failed to press northwards. The expedition was largely regarded as an utter failure by the exploration and scientific community, which cited the lack of proper management. Unhappy with the outcome, Ziegler organized a new expedition, for which he appointed Anthony Fiala, second in command in the first expedition, as leader. It arrived in 1903 and spent the winter. Their ship, America, was crushed beyond repair in December and disappeared in January. Still, they made two attempts towards the pole, both of which were quickly abandoned. They were forced to stay another year, making yet another unsuccessful attempt at the pole, before being evacuated in 1905 by the Terra Nova. The first Russian expedition was carried out in 1901, when the icebreaker Yermak traveled to the islands. The next expedition, led by hydrologist Georgy Sedov, embarked in 1912 but did not reach the archipelago until the following year because of ice. Among its scientific contributions were the first snow measurements of the archipelago, and the determination that changes of the magnetic field occur in cycles of fifteen years. It also conducted topographical surveys of the surrounding area. Scurvy set in during the second winter, killing a machinist. Despite lacking prior experience or sufficient provisions, Sedov insisted on pressing forward with a march to the pole. His condition deteriorated and he died on 6 March. Hertha was sent to explore the area, and its captain, I. I. Islyamov hoisted a Russian iron flag at Cape Flora and proclaimed Russian sovereignty over the archipelago. The act was motivated by the ongoing First World War and Russian fears of the Central Powers establishing themselves there. The world's first Arctic flight took place in August 1914, when Polish aviator (one of the first pilots of the Russian Navy) Jan Nagórski overflew Franz Josef Land in search of Sedov's group. Andromeda set out for the same purpose; while failing to locate them, the crew were able to finally determine the non existence of Peterman Land and King Oscar Land, suspected lands north of the islands.

Кеңес Одағы

1923 жылдан бастап советтік экспедициялар дерлік жыл сайын жіберілетін болды. Италия да, Норвегия да наразылық білдірді. Бірақ, Отто Шмидт басқарған советтік мұзжарғыш «Седов» Тихая шығанағына жетіп, тұрақты база құрылысын бастады. 1930 жылы советтік үкімет архипелагты Фридтжоф Нансен атымен атауды ұсынды, алайда бұл атау қолданысқа енбеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орналасқан неміс метеостанциясын есептемегенде, бұл 1990 жылға дейін Франц-Иосиф аралдарына жасалған батыс экспедицияларының соңғысы болды. 1932 жылғы Халықаралық полярлық жылдан кейін советтік қызмет қарқынды дамыды. Архипелаг айналып шығылды, Виктория аралына адамдар қонды, топографиялық карта жасалды. 1934–35 жылдары геологиялық және мұзтану экспедициялары жүргізілді, картографиялық ұшулар жасалды, ал 1934 және 1936 жылдар аралығында қыста алпысқа жуық адам тұрды, сондай-ақ алғашқы бала да дүниеге келді. 1936 жылы Рудольф аралынан алғашқы дрейфтік мұз станциясы құрылды. Содан кейін аралдағы мұздықта әуежолақ салынды, 1937 жылға қарай қыстағы халық саны 300-ге жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде белсенділік азайды және Рудольф аралында тек шағын топ ер адамдар қалды, олар соғыс жылдарында көмексіз қалды. 2016 жылы базаның қалдықтары табылды. Суық соғыс аралдарға советтік тараптың қайтадан қызығушылығын тудырды, себебі олар стратегиялық әскери маңызы бар еді. Аралдар «батырылмайтын әуе кемесі» ретінде қарастырылды. Бұрынғы неміс метеостанциясының орны советтік әуежай мен әскери база, яғни Нагурское орналасуы үшін таңдалды. Континенттер аралық баллистикалық зымырандардың пайда болуымен, 1956 жылы Совет Одағы әскери стратегиясын өзгертіп, архипелагтағы әуе базасының қажеттілігін жойды. 1957 және 1958 жылдардағы Халықаралық геофизикалық жыл архипелагқа ғылыми қызығушылықты жаңартты және 1956 жылы Хейс аралында әуежолақ салынды. Келесі жылы сол жерде Эрнст Кренкель атындағы геофизикалық обсерватория құрылды. Тихая шығанағындағы жұмыс 1959 жылы тоқтатылды. Аралдардың әскери маңызын ескере отырып, Совет Одағы аймақты шетелдік зерттеушілерге жапты, бірақ советтік зерттеушілер геофизика, ионосфераны зерттеу, теңіз биологиясы, ботаника, орнитология және мұзтану сияқты салаларда әртүрлі экспедициялар жүргізді. 1990 жылдан бастап Совет Одағы архипелагты халықаралық қызмет үшін ашты, шетелдік зерттеушілерге кіру оңай болды.

Soviet expeditions were sent almost yearly from 1923. Both Italy and Norway protested. Instead the Soviet icebreaker Sedov set out, led by Otto Schmidt, landed in Tikhaya Bay, and began construction of a permanent base. The Soviet government proposed renaming the archipelago Fridtjof Nansen Land in 1930, but the name never came into use. Except for a German weather station emplaced during the Second World War, these were the last Western expeditions to Franz Josef Land until 1990. Soviet activities grew rapidly following the International Polar Year in 1932. The archipelago was circumnavigated, people landed on Victoria Island, and a topographical map was completed. In 1934–35 geological and glaciological expeditions were carried out, cartographic flights were flown, and up to sixty people stayed the winters between 1934 and 1936, which also saw the first birth. The first drifting ice station was set up out of Rudolf Island in 1936. An airstrip was then constructed on a glacier on the island, and by 1937 the winter population hit 300. Activity dwindled during the Second World War and only a small group of men were kept at Rudolf Island, remaining unsupplied throughout the war. Apparent physical evidence of the base was discovered in 2016. The Cold War produced renewed Soviet interest in the islands because of their strategic military significance. The islands were regarded as an "unsinkable aircraft carrier". The site of the former German weather station was selected as the location of a Soviet aerodrome and military base, Nagurskoye. With the advent of intercontinental ballistic missiles, the Soviet Union changed its military strategy in 1956, abolishing the strategic need for an airbase on the archipelago. The International Geophysical Year of 1957 and 1958 gave a new rise to the scientific interest in the archipelago and an airstrip was built on Heiss Island in 1956. The following year the geophysical Ernst Krenkel Observatory was established there. Activity at Tikhaya Bay was closed in 1959. Because of the islands' military significance, the Soviet Union closed off the area to foreign researchers, although Soviet researchers carried out various expeditions, including in geophysics, studies of the ionosphere, marine biology, botany, ornithology, and glaciology. The Soviet Union opened up the archipelago for international activities from 1990, with foreigners having fairly straightforward access.

Жақында болған тарих

Франц-Иосиф жерін ашудың бір бөлігі ретінде Мәскеудегі География институты, Стокгольм университеті және Умео университеті (Швеция) 1990 жылдың тамызында және 1991 жылдың тамызында Александра жеріне экспедиция жүргізді, радиокөміртекпен тау жыныстарының жасын анықтау арқылы климатты және мұздықтар тарихын зерттеді, сондай-ақ жойылған бұғылардың мүйіздерін зерттеді. Архипелаг пен оны қоршаған сулар 1994 жылдың сәуір айында табиғат қорығы деп жарияланды. Архипелагтың ашылуы туризмнің дамуына да әкелді, оның көп бөлігі Ресейге тиесілі мұзжарғыш кемелермен жүзеге асырылады. 2011 жылы архипелагта туризмді жақсырақ дамыту мақсатында Ресейдің Арктикалық ұлттық паркінің аумағы Франц-Иосиф жерін қамту үшін кеңейтілді. Алайда, 2019 жылдың тамызында Ресей Норвегия круиздік кемесінің аралдарға сапар жасауына рұқсат беруден кенеттен бас тартты. 2012 жылы Ресей Әуе күштері Арктикадағы әуе базаларын қайта ашу аясында Грэм Белл әуежайын қайта ашуды шешті. Нагурскоеде үш бөліктен тұратын ерекше құрылысы үшін «Арктикалық үшбұрыш» деп аталған жаңа база салынды. Ол 150 әскерді 18 ай бойы қамтамасыз ете алады және 14 000 шаршы метр аумақты құрайды. Жаңартылған әуе базасы Гренландиядағы Туледегі АҚШ әскери нысанына қауіп төндіретіні саналады. 2017 жылы Ресей президенті Владимир Путин архипелагқа сапар жасады. 2019 жылдың тамызында Ресейдің Солтүстік флотының географиялық экспедициясы архипелагта бірнеше жаңа аралдарды тапты. Бұрын олар Вылки мұздығының астында жасырылған, оның бір бөлігі еруіне дейін. 2020 жылдың сәуірінде архипелаг Ресей Әуе десанттық күштері тарапынан Арктика стратосферасының төменгі шекарасынан жасалған әлемдегі алғашқы жоғары биіктіктегі әскери парашютпен секіру (HALO) операциясын жүргізу үшін пайдаланылды. «Ил-76» ұшақтарының экипаждары Франц-Иосиф еліндегі ең солтүстік әуежайда жаттығулар жасады. Парашютшілер HALO техникасындағы стратосфераның сиректетілген ауасына төтеп берді, сонымен қатар әскери сынақтан өткен оттегі баллондары мен киімдерінің арқасында суыққа төтеп берді. Арктикалық миссияның қиындықтарына бағытталмаған жер және жер беті навигациялық жүйелерінің болмауы кірді. Миссия аяқталғаннан кейін парашютшілер Арктика жағдайында тірі қалу бойынша сабақтар өткізіп, қардан паналау құрылыстарын салды.

As part of the opening up of Franz Josef Land, the Institute of Geography in Moscow, Stockholm University and Umeå University (Sweden) conducted expeditions to Alexandra Land in August 1990 and August 1991, studying climate and glacial history by radiocarbon dating raised beaches and antlers from extinct caribou. The archipelago and the surrounding waters were declared a nature reserve in April 1994. The opening of the archipelago also saw the introduction of tourism, most of which takes place on Russian operated icebreakers. In 2011, in a move to better accommodate tourism in the archipelago, the Russian Arctic National Park was expanded to include Franz Josef Land. However, in August 2019, Russia abruptly withdrew its approval for a Norwegian cruise ship to visit the islands. In 2012, the Russian Air Force decided to reopen the Graham Bell Airfield as part of a series of reopenings of air bases in the Arctic. A major new base, named the Arctic Trefoil for its three lobed structure, was constructed at Nagurskoye. It can maintain 150 soldiers for 18 months and has an area of 14,000 square meters. The upgraded airbase is considered a threat to the U. S. military installation at Thule, Greenland. In 2017, Russian president Vladimir Putin visited the archipelago. In August 2019, a geographic expedition by Russian Northern Fleet discovered several new islands in the archipelago. They were previously buried under Vylki Glacier until part of it melted. In April 2020, the archipelago was used by the Russian Airborne Forces to perform the world's first high altitude military parachuting (HALO) paradrop from the lower border of the Arctic stratosphere. The crews of Il 76 aircraft practiced at the northernmost airfield of the country on the island of Franz Josef Land. Not only did the paratroopers endure the partial oxygen of the stratosphere common under the HALO technique; they encountered deep freeze conditions mitigated by military tested oxygen tanks and uniforms. Challenges to the Arctic mission included undirected terrain, in the absence of ground navigation systems. During the end of the mission, the paratroopers spent a day during which they conducted classes on survival in Arctic conditions and built shelters from snow.

География

Архипелаг Ресейдің Архангельск облысының ең солтүстік бөлігін құрайды, 79°46′ және 81°52′ солтүстік, ал 44°52′ және 62°25′ шығыс аралығында орналасқан. Ол Новая Земляның солтүстігінде және Норвегияның Шпицберген архипелагының шығысында жатыр. Франц-Иосиф жері Солтүстік Мұзды мұхиттың ішінде орналасқан, Бәренц теңізінің солтүстік-шығыс және Қара теңізінің солтүстік-батыс шекарасын құрайды. Аралдар Солтүстік полюске және Еуразия құрлығының ең жақын нүктесі – Ямал түбегіне жақын орналасқан. Архипелаг 191 адам тұрмайтын аралдан тұрады, олардың жалпы ауданы шамамен құрайды. Олар шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Екі атаулы арал тобы бар: Маркхэм бұғазының солтүстігіндегі Зичи жері; және солтүстік-шығыстағы Белая Земля. Бұғаздардың ені бірнеше жүз метрден бірнеше километрге дейін жетеді. Олар Бәренц теңізінің тақтасының астында шамамен тереңдікке жетеді.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, архипелаг Баренц теңізінің платформасының солтүстік жиегінде, мезозойлық шөгінді тау жыныстарының ашық жатқан аймағында орналасқан. Аймақта аймақтық эрозия беттерімен бөлінген төрт бөлім бар. Жоғарғы палеозой бөлімі нашар ашылған және Каледон кезеңіндегі бүктелу процесі арқылы қалыптасқан. Төменгі мезозой бөлімі жоғарғы триас кезеңіне жататын жағалау және теңіз шөгінділерінен тұрады, ол көптеген аралдарда және боғаздардың түбінде кездеседі және әктастардан, тақта тастардан, құмтастардан және конгломераттардан құралған. Жоғарғы мезозой бөлімі оңтүстік және батыс бөліктерде басым, ол базальттық қабаттардан тұратын массивті эффузивті тау жыныстарынан құралған, олар вулкандық күл мен туфтармен бөлінген, көмір қабаттары бар жер беті тау жыныстарымен араластырылған. Мезозой-третиялық бөлімі көбінесе теңіз түбінде қалады және теңіздік кварцты құмтастар мен тақта тастардан тұрады. Арктика мұхитының плиталық тектоникасы жоғарғы юра және төменгі бор кезеңдерінде базальт лавалары мен долерит қабаттары мен дикелерін жасады. Баренц теңізінің мұз қабатының шамамен 10 000 жыл бұрын еруінің нәтижесінде жер жыл сайын көтерілуде.

Гидрология

Франц-Иосиф жерінде мұздықтар басым, олар архипелагтың ауданының 85 пайызын құрайды. Ірі мұзсыз аймақтар тек ең ірі аралдарда ғана кездеседі, мысалы, Джордж Лендтің Армитаж түбегінде, Грэм Белл аралының Холмистий түбегінде, Александра Лендтің Центральная Сушасында, Уилчек Лендтің Ганза нүктесінде және Хейс аралында. Көптеген кіші аралдар мұзсыз. Архипелагта шамамен мың көл бар, олардың көп бөлігі Александра және Джордж Лендтерінде орналасқан. Көлдердің көпшілігі мұздық эрозиясынан пайда болған шұңқыларда орналасқан, сондай-ақ лагуналық көлдер де кездеседі. Олардың мөлшері әртүрлі, көбісі шамамен терең, ал ең тереңі өлшенген.
Архипелагты қоршаған теңіз ағындары Шпицбергеннің шығысын және Солтүстік Земляның солтүстігін шайқап өтеді. Суық Макаров ағыны солтүстіктен, Арктика ағыны солтүстік-батыстан, ал жылы Жаңа Земля ағыны оңтүстіктен ағып келеді. Соңғысы температурасы жоғары, ал түбіндегі су температурасы төмен. Архипелагтың оңтүстік жағалауындағы аймақтарда ағындар шығыстан батысқа қарай бағытталған. Орташа жылдамдығы секундына 1-ден 2 метрге дейін жетеді. Жағалау аймақтарындағы толқын жылдамдығы секундына шамамен есептеледі. Аралдар тобының айналасында жыл бойы мұз жүзіп тұрады, ең төменгі деңгейі тамыз және қыркүйек айларында байқалады. Бір жылдық қысқы мұз қазан айында қалыптаса бастайды және қалыңдығына жетеді. Мұз таулары жыл бойы жиі кездеседі.

Климат

Франц-Жозеф жері мұз шатыры климаты (EF) мен тундра климаты (ET) арасындағы көшу аймағында орналасқан, техникалық тұрғыдан алғанда соңғысына жатады, себебі шілде және тамыздағы орташа температура нөлден жоғары, бірақ төменгі температура жыл бойы нөлден төмен қалады. Климатқа әсер ететін басты күштер – мұздықтар және теңіз мұздары. 81° солтүстік ендікте орналасқан архипелаг 12 сәуірден 30 тамызға дейін жылына 141 күн түн ортасында күн шығуын бастан кешіреді. Қыста 19 қазаннан 23 ақпанға дейін 128 күн полярлық түн болады. Көбіктеп тұрған бұлт жамылғысы климатты одан әрі салқындатады. Теңіз қыркүйек айының соңында қатып, наурыз айында жылдық ең жоғары деңгейіне жетеді, осы кезде теңіздің 95 пайызы мұзбен жабылады. Мұз жамылғысы мамыр айында азая бастайды және маусым айында қарқынды еруге ұшырайды, ең төменгі деңгейі тамыз немесе қыркүйек айының басында байқалады. Қыста жоғары қысымдық ауа райы мен ашық аспан жерден радиациялық жылу шығысына себеп болады, температураны төмендетеді. Ауа райының өзгеруіне байланысты температуралар сағат ішінде өзгеріп отырады. Жағалау станцияларында қаңтар айының орташа температурасы аралығында болады, жылдан жылға ауа райының циклдық сипатына байланысты үлкен өзгерістер болады. Жазда температуралар көбірек теңдеседі және Хейс аралында аралығында орташа температураны құрайды. Тұман жазда ең көп кездеседі. Жағалау станцияларындағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері аралығында, ең көп жауын-шашын шілде мен қыркүйек аралығында жауады. Биік жерлерде жауын-шашын мөлшері айтарлықтай жоғары болуы мүмкін. Франц-Жозеф жері қыста орташа температурасы жоғарырақ Шпицбергенге қарағанда едәуір суық, бірақ Канаданың Арктикалық архипелагынан жылырақ.

Табиғат

Климат пен мәңгі тоң архипелагтағы топырақтың қалыптасуын шектейді. Үлкен аумақтар топырақтан мүлдем құрғақ, ал топырақ пайда болатын ең көп таралған орын – мәңгі тоңған полигонды аймақтар. Топырақ әдетте толық емес топырақ профиліне ие және темірге бай, көпбұрышты пішінде болады, бейтарап немесе сәл қышқылды келеді. Қоңыр жоғары гумусты қабаттарда органикалық заттардың 3 пайызы бар, ал ең оңтүстік аралдарда бұл көрсеткіш 8 пайызға жетеді. Арктикалық шөл топырақтары шығыс аралдар тобында кездеседі, ал мұздықтар шетіне жақын аумақтарда арктикалық топыраққа ұқсас батпақты жерлер бар. Флора аралдар арасындағы табиғи жағдайларға байланысты өзгереді. Кейбір аралдардағы өсімдіктер тастарда өсетін лишайниктермен ғана шектеледі. Өсімдіктер әдетте жер бетінің 5-10 пайызын жабады, бірақ құс колонияларында бұл көрсеткіш 100 пайызға жетеді. Ағаштар, бұталар және биік өсімдіктер тіршілік ете алмайды. Шөптесінде 150-ге жуық бриофит түрі өседі, олардың ең көп таралғандары – Aulacomnium, Ditrichum, Drepanocladus, Orthothecium және Tomenthypnum. Аралда 100-ден астам лишай түрі табылды, олардың ең көп таралғандары – Caloplaca, Lecanora, Lecidea, Ochrolechia және Rinodina. Қан тамырлы өсімдіктердің 57 түрі тіркелген. Ең көп таралғандары – Арктикалық мак және саксифрага, олар мекенжайына қарамастан барлық жерде өседі, соңғысының тоғыз түрі барлық аралдарда кездеседі. Сулы жерлерде Alopecurus magellanicus (альпілік шалғынды түлкіқұйрық шөбі), майлы гүлдер және полярлық самырсын жиі кездеседі. Alopecurus magellanicus және Papaver dahlianum ең биік өсімдіктер болып табылады. Зоопланктонның шамамен 50 түрінің арасында каланоидтар басым, ал Calanus glacialis және Calanus hyperboreus биомассаның көп бөлігін құрайды. Теңіз түбінде 34 түр макробалдырлар және кем дегенде 500 түр макрофауна бар. Ең көп таралғандары – амфиподтар мен креветкалар, полихеттер және теңіз жұлдыздары сияқты эхинодермалар. Мұздың сырғып өтуі литоральді аймақта тіршілікке жағдайды қиындатады, бірақ сублиторальді аймақта ламинария, көбінесе Laminaria sachcharina және Phycodrys rubens сияқты қызыл балдырлар басым. Суларда балықтың 33 түрі бар, олардың ешқайсысы көптеп таралмаған немесе коммерциялық тұрғыдан пайдалы емес. Архипелагта құстардың 41 түрі тіркелген, оның 14-і көбейеді. Бұл жерде фулмар, киттиваке, Бруннич гагаркасы, қара гагарка және кішкентай гагарка сияқты теңіз құстары басым, ал тағы жеті түрі тегіс тундрада ұя салуды ұнатады: жалпы ейдэр, күлгін құс, Арктикалық скуа, глаукус марқұм, пил сүйегінен жасалған марқұм, Арктикалық терн және қар бандери. Кейбір пил сүйегінен жасалған марқұмдар, кішкентай гагаркалар мен Бруннич гагаркалары қысты аралдарда өткізеді. Франц-Иосиф жеріндегі ақ аюлар Баренц теңізінің қосалқы популяциясына жатады, оған Шпицберген және Новая Земляның батыс жағалауында тұратын ақ аюлар да кіреді. 2004 жылы Баренц теңізінің қосалқы популяциясы 2650-ге жуық деп бағаланды. Мұнда сонымен қатар Арктикалық түлкілер де бар, олардың аумақтары әдетте теңіз құстарының мекеніне жақын орналасқан. Бүгінде Франц-Иосиф жерінде қарибулар жоқ. Алайда, 1990 жылы Александра жерінде табылған шатыр мүйіздерінің радиокөміртекпен даталануы 4000-2000 жыл бұрын аралда өмір сүрген қарибулардың популяциясы болғанын көрсетті. Климат суықтаған кезде олардың саны азайып кеткен болуы мүмкін.

The climate and permafrost limits soil development in the archipelago. Large areas are devoid of soil, with permafrost polygons being the most common site for soil to occur. The soil typically has incomplete soil profiles and polygonal form with rich content of iron and is either neutral or slightly acidic. The brown upper humus layers have three percent organic matter, increasing to eight percent in the southernmost islands. Arctic desert soils occur on the eastern group islands, while the areas near the edge of the glaciers have bog like arctic soil. The flora varies between islands, based on the natural conditions. On some islands, vegetation is limited to lichen growing on stones. Vegetation typically covers five to ten percent of the ground surface, with notable exceptions under bird colonies where it can reach one hundred percent. Vegetation varies with the altitude: up to there is a belt of grass moss arctic desert, then moss lichen arctic desert to , then lichen arctic desert up to and above lifeless snow desert, with occasional lichens on nunataks and snow algae on glacier surfaces. Trees, shrubs and tall plants cannot survive. About 150 species of bryophytes dominate the grassy turf, of which two thirds are mosses and a third liverworts. The most common species are Aulacomnium, Ditrichum, Drepanocladus, Orthothecium and Tomenthypnum. More than 100 species of lichen are found on the island, the most common being Caloplaca, Lecanora, Lecidea, Ochrolechia and Rinodina. Fifty seven species of vascular plants have been reported. The most common are Arctic poppy and saxifraga, which grow everywhere, independent of habitat, with the latter's nine species being found on all islands. Common plants in wet areas are Alopecurus magellanicus (alpine meadow foxtail grass), buttercups and polar willow. Alopecurus magellanicus and Papaver dahlianum are the tallest plants, able to reach heights of Of the roughly fifty species of zooplankton, calanoids dominate, with Calanus glacialis and Calanus hyperboreus constituting the greater portion of the biomass. On the sea bottom there are 34 species of macroalgae and at least 500 species of macrofauna. Most common are crustaceans such as amphipods and shrimps, polychaetes and echinoderms, such as sea bristles. The ice scouring causes there to be little life in the littoral zone, but the sublittoral zone is dominated by laminaria, most commonly Laminaria sachcharina, and red algae, such as Phycodrys rubens. There are 33 species of fish in the waters, none of which are abundant or commercially exploitable. Forty one species of birds have been documented in the archipelago, of which fourteen breed. These are dominated by seabirds such as fulmar, kittiwake, Brünnich's guillemot, black guillemot and little auk are common throughout the archipelago, while seven other species prefer nesting on flat tundra: common eider, purple sandpiper, Arctic skua, glaucous gull, ivory gull, Arctic tern and snow bunting. Some ivory gulls, little auks and Brünnich's guillemots opt to spend the winter on the islands. The polar bear population of Franz Josef Land lies within the Barents Sea subpopulation, which also includes polar bears inhabiting Svalbard and the western coast of Novaya Zemlya. In 2004, the Barents Sea subpopulation was estimated at 2,650. There is also a population of Arctic fox, which typically have their territories near seabird habitats. There are no caribou living on Franz Josef Land today. However, radiocarbon dating of shed antlers found on Alexandra Land in 1990 has shown that there was a population of caribou living on the island around 4000 to 2000 years ago. It is likely that the population died out when the climate became colder.

Теңіз сүтқоректілері

Аралдар маңы теңіз сүтқоректілерінің қорықшасы ретінде жарияланғандықтан, аймақта сирек кездесетін теңіз сүтқоректілерінің бай биоәртүрлілігі бар. Архипелагта үш түрлі ителмелілер қоныстанды. Арпа ителмелісі ең көп таралғаны, бірақ ол Ақ теңізде көбейеді. Шақыртық ителмелісі де аз көрінеді. Бұрын морждар ауланып, олардың саны күрт азайды. 1952 жылдан бері олар халықаралық қорғауға алынған, содан бері олардың саны өсіп, архипелагта бір мыңнан үш мыңға дейін морждар тіршілік етеді. Олардың саны Шпицберген және Солтүстік Новая Землямен байланысты. Минке киттері, горбаты киттер және белуга киттері арал маңында жиі кездеседі, ал косаткалар мен нарвалдар сирек көрінеді, архипелаг олардың жазғы ареалының солтүстік шекарасында орналасқан. Соңғы кезде фин киттерінің де суға көшіп келетіні расталды.

Өте қауіпті тұқымдас киттер

Кейде бұлақты киттер кездеседі. Гренландияның Кейп Фаревелл мүйісінен және Шпицберген аймағынан Шығыс Сібір теңізіне дейінгі ареалда таралған осы түрдің Ресей Арктикалық популяциясы әлемдегі барлық бұлақты киттердің арасында ең қауіптісі деп есептеледі. Франц-Иосиф аралдарының сулары осы популяция үшін ең маңызды орынға ие болып көрінеді.

Адамның қызметі

Аралға туристік сапарлар қатты шектеулі. Туристерді қолдауға қажетті инфрақұрылым жоқ, ал аралдарға жетудің жалғыз жолы – Мурманск портынан жүзедітін мұз бұзатын кеме арқылы. 2012 жылы аралдарға бар болғаны сегіз рет сәтті қонды. Адамдардың аз келуіне рұқсат алудың қиындығы мен әскери оқулар үшін Кола шығанағының жиі жабылуы себеп. Ең көп таралған қызмет – ресейлік ядролық қуатты мұзжарғыш «50 жыл жеңіс» (50 Let Pobedy) кемесімен үш апталық Солтүстік полюске саяхат, ол жолында аралдарға тоқтайды. Ең танымал орындар – құс қанаты мен морж колониялары орналасқан аймақтар, мысалы, Нортбрук аралындағы Флора мүйісі мен Хукер аралындағы Рубини мүйісі, сондай-ақ Джексон аралындағы Нансен үйі сияқты тарихи ескерткіштер. Туристер көбінесе тікұшақпен түсіріледі. Әуесқой радио байланысы жүлделері үшін аралдар жеке халықаралық «аумақ» ретінде саналады. Радио операторларының белсенділігі азайды, бірақ кейде кездеседі. Нагурское әуе базасы Александра Жерінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол 2010 жылдардың ортасында әскери күштерді арттыру үшін кеңейтілді.