Кіріспе

Американдық USS Tang (SS/AGSS 563), оның класының бас кемесі, АҚШ Теңіз күштерінің таң атымен аталатын екінші кемесі болды. Ол, су үстіндегі жылдамдық пен маневрлеуге қарағанда, су астындағы өнімділік үшін «Үлкен су асты жылдамдығын арттыру бағдарламасы» (GUPPY) бойынша жобаланған (өзгертілмеген) алғашқы американдық суасты кемесі еді. Басты ерекшеліктері: палубадағы артиллерияны алып тастау, сыртқы қабырғаны аэродинамикалық етіп жасау, мұнараны су астындағы қанатпен алмастыру, су асты операциялары үшін жаңа пернелерді орнату, кондиционерлерді және сноркель мачтасын орнату, сондай-ақ аккумуляторлардың сыйымдылығын екі есеге арттыру. Кеменің құрылысына арналған келісімшарт 1947 жылдың 16 мамырында Портсмут Теңіз кеме құрылысшылығына берілді. Оның қазығы 1949 жылдың 18 сәуірінде салынды. 1951 жылдың 19 маусымында Ричард Х. О’Кейннің әйелі Эрнестин О’Кейн демеушілік етіп, кеме суға түсірілді, ал 1951 жылдың 25 қазанында командир Эндерс П. Хьюи басқаруымен қолданысқа берілді.

Қызмет тарихы

Шығыс жағалаудағы сынақтар мен жаттығулардан кейін, су асты кемесі Субмариналық эскадрилья 1-ге (SUBRON 1), Тынық мұхиты флотының Субмариналық күштеріне бағындырылды. Перл-Харбордағы базасынан «Танг» Гавайи аралдарындағы күштерге қызмет көрсетіп, су астына қарсы және әуедегі соғыс күштеріне қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ, типтік жаттығулар жүргізді. 1953 жылдың қазан айында «Танг» алғашқы күрделі жөндеуін бастады, ол 1954 жылдың шілдесінде аяқталды. Жөндеуден шыққаннан кейін, су асты кемесі батыс Тынық мұхитына алғашқы сапарына дайындық жүргізді. Бұл сапар қыркүйекте басталды және 1956 жылдың наурыз айында Перл-Харборда аяқталды. Содан кейін ол маусымға дейін Гавайи аймағында жұмыс істеді, содан кейін Аляска суларында жаттығу үшін теңізге қайта оралды. «Танг» тамыз айында Перл-Харборға оралды және көп ұзамай екінші күрделі жөндеуін бастады. 1956 жылдың 20 шілдесінде «Танг» батыс Тынық мұхитына екінші рет сапарлады. Бұл сапар 1972 жылға дейін тағы жеті рет қайталанды. Су асты кемесі Жебілші флоттың қолбасшылығына бағынды және Жапонның теңіздік өзін-өзі қорғау күштерінің, Қытайдың ұлттық теңіз флотының, SEATO теңіз күштерінің және АҚШ теңіз күштерінің бөлімшелеріне оқу қызметтерін көрсетті. Шығыс Азия суларында сапарламағанда, ол Гавайи аралдарында жұмыс істеді және Перл-Харбор әскери кеме құрастырушы зауытында күрделі жөндеуден өтті. 1958 жылдың көктемінде ол Сулавесидің оңтүстік жағалауынан ЦРУ-дың 5 офицерін құтқарып алды. Олар Сукарноның әскерінен қашып, оның үкіметіне қарсы сәтсіз төңкеріс жасағаннан кейін жасырынып жүрді. Сол жылдары ол Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауына бес рет сапар шекті. 1959 жылдың наурыз айында суық ауа-райындағы жаттығу кезінде «Танг» жаңадан әзірленген шнорхель мұзсыздандыру жүйесін сынақтан өткізді. Сонымен қатар, су асты кемесі Вашингтон штатының Кипорт қаласындағы Теңіз торпедолық сынақ стансасына және Британдық Колумбияның Эскимальт қаласындағы Канада теңіз күштеріне қызмет көрсетті. 1961 жылдың ақпан айының соңында ол Перл-Харборда төртінші күрделі жөндеуден өткеннен кейін Тынық мұхитының солтүстік-батысына қайта оралды. Екі жылдан кейін ол үшінші рет АҚШ-тың солтүстік-батыс жағалауына сапар шекті, бұл жолы бірінші флоттың су астына қарсы жаттығуларына қатысу үшін. 1964 жылдың мамыр және маусым айларында «Танг» батыс жағалауға рейдтік сапар жасады. «Тангтың» батыс жағалаудағы сынақ сапарынан оралған кезде «Мэддокс» және «Тернер Джой» эсминецтері жаудың атысына ұшырады (Тонкин шығанағындағы оқиғаны қараңыз). Перл-Харборға жеткеннен кейін «Танг» Батыс Тынық мұхитына бару туралы бұйрық алды және үш күннен кейін іске қосылды. «Танг» 21 күннен кейін Филиппинге жетті, бірақ КВА бұзылғандықтан жөндеуден кейін Формоза бұғазына патрульге шықты. Ол Вьетнам соғысын қолдау үшін және Батыс Тынық мұхитының басқа аймақтарында бірнеше патрульдік іс-қимылдар жасады. Экипаждың барлық мүшелері Вьетнам үшін Қарулы күштердің экспедициялық медалін алды. 1965 жылдың қалған бөлігінде «Танг» Гавайи аралдарында әртүрлі жаттығулар жүргізді. 1966 жылдың 1 қаңтарында «Танг» Вьетнам соғысын қолдау үшін Батыс Тынық мұхитына қайтадан сапарлады. Бір патруль кезінде экипаждың барлығына Теңіз экспедициялық медалі табысталды. Төрт жыл және екі сапардан кейін «Танг» Перл-Харборда тұрып, батыс жағалауға бесінші және соңғы сапарын жасады. Екі айдан кейін ол 1969 жылдың қаңтар айының ортасында батыс Тынық мұхитына сегізінші сапарын жасағанға дейін Гавайи аралдарында жергілікті операцияларды қайта бастады. «Тангтың» тоғызыншы сапары Гавайиде жөндеу жұмыстары мен жаттығулар жүргізілгеннен кейін болды. Перл-Харборға оралғаннан кейін, ол тамызға дейін жергілікті операцияларды қайтадан бастады. Ол қайтадан Перл-Харбордың әскери кеме құрастырушы зауытына кіріп, күрделі жөндеулер мен жаңартулар, кең көлемді желкенді өзгертулер және кеме корпусының созылуы кезінде кеме екіге бөлінді және кең ауқымды сонар, электронды және желдету модернизациясына орын беру үшін жаңа бөлім енгізілді. Жаңғырту жұмыстары PUFFS пассивті сонары мен Prairie Masker қондырғысын қамтиды. Бұл жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін «Танг» кемесі бастапқыда іске қосылғаннан 600 тоннаға ауыр және 22 футтан ұзын болды. 1972 жылы мамыр айында ол AGSS корпусының жаңа классификациялық символымен кемежайдан шығып, Сан-Диегоға (Калифорния) ауысуға дайындала бастады. Он күн теңізде және екі күн Сан-Францискода болғаннан кейін «Танг» Сан-Диегодағы әскери-теңіз асты кемелері базасына келді. Сол жерде ол SubRon 3-тің 32-су асты кемелері дивизиясына қосылды. Келесі жылы ASW операциялары эсминстермен және әуе күштерімен бірге жүргізілді, содан кейін Маре аралдарындағы әскери кеме құрастырушы зауытында екі айлық шектеулі жөндеуден өтті және қалыпты жұмыстарға қайта оралды. 1973 жылдың 2 сәуірінде ол карьерасының онінші батыс Тынық мұхиты сапарына шықты. Ол кезінде ол Жебілші флоттың және әртүрлі одақтас теңіз күштерінің су астына қарсы және әуедегі жаттығуларына қатысты. Йокосука, Сасебо, Чинхае, Каосиунг және Пусан қалаларын аралағаннан кейін «Танг» 1973 жылдың 12 қазанында Сан-Диегоға оралды. Ол 30 күндік демалыстан кейін жергілікті операцияларды қайта бастады, содан кейін UNITAS XV жаттығуы үшін Оңтүстік Америка суларына сапарға дайындық жүргізді. 1974 жылдың 2 қазанында ол АҚШ, Чили және Перу теңіз күштерінің су асты кемелерімен және су үсті кемелерімен жаттығулар жүргізу үшін оңтүстікке бағытталды. UNITAS XV аяқталғаннан кейін «Танг» Мексиканың Акапулько қаласын аралады, содан кейін 1973 жылдың 16 желтоқсанында Рождество демалысына Сан-Диегоға оралды. 1975 жыл бойы ол Сан-Диегодан қалыпты операцияларын жалғастырды. 1976 жылдың 11 қаңтарында «Танг» Маре аралдарындағы әскери кеме құрастырушы зауытында күрделі жөндеуге кірісті, ол 1977 жылдың 20 қаңтарында аяқталды. 1977 жылдың наурыз айындағы MIDPAC сапарынан басқа, «Танг» жыл соңына дейін және 1978 жылдың бірінші жартысында Сан-Диегодан жұмыс істеді. 1978 жылдың 1 тамызында оның базасы Коннектикут штатының Гротон қаласына ауыстырылды және алдағы флоттар аралық ауысуына дайындықпен байланысты SS корпусының классификациялық символы қайта жаңартылды. «Танг» 1978 жылдың 23 тамызында Сан-Диегодан шықты және Панама каналынан өтіп, 1978 жылдың 30 қыркүйегінде Гротонға келді. Жыл соңына дейін ол Иран теңіз күштерінің қызметкерлерін оқыту және Атлант флот бөлімшелеріне қызмет көрсету сияқты жаңа басты міндеттерін орындады. «Танг» және оның екі әпкесі Иранға берілуі керек еді, бірақ 1979 жылғы Иран революциясы салдарынан келісім жойылды. Оның орнына су асты кемесі Түркияға жалға берілді. Осы кезеңде «Танг» су астына қарсы жаттығуларға қатысты, соның ішінде ірі су астына қарсы жаттығуларға қатысты және Нова-Скотияның Галифакс қаласына сапар жасады, сондай-ақ Кубаның Гуантанамо шығанағында жаттығулар мен сапар жасады.

TCG Pirireis (S 343) (ТКГ Пирирей)

1980 жылғы 8 ақпанда Әскери-теңіз күштерінің ең ескі дизельді-электрлік суасты кемесі және сол кездегі Атлантика флотының соңғы қолданыстағы кемесі қызметтен шығарылды. "Тан" 1987 жылғы 6 тамызда АҚШ Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен (NVR) алынып тасталды. "Тан" түрік Әскери-теңіз күштеріне берілді және Осман түрік адмиралы Пири Рейстің құрметіне "Пирирейс" деп аталды. "Пирирейс" 2004 жылғы тамыз айында қызметтен босатылғанға дейін Түркияның суасты кемелері күштерінде қызмет етті. Қазіргі уақытта кеме Түркияның Измир қаласындағы Инджиралты теңіз мұражайында сақталуда.