Кіріспе

Цинь Чжуншудың "Қоршалған бекініс" романы (дәстүрлі қытай тілінде: 圍城; жеңілдетілген қытай тілінде: 围城; пиньинь: Wéichéng) – Цинь Чжуншу (Ч'янь Чжуншу) жазған қытайлық сатирикалық роман, алғаш рет 1947 жылы жарық көрген және XX ғасырдың қытай әдебиетінің шедеврлерінің бірі саналады. Роман 1930 жылдардың аяғындағы қытайдың орта тап қоғамы туралы әзіл-қалжыңға толы әңгіме. 1980 жылдары қайта басылып, әлемдік деңгейде танымал болды және 1990 жылы телесериалға бейімделді.

Баспа тарихы

Әдеби шығарманың түпнұсқасы 1947 жылы Шанхайда жарық көрді. Екінші басылымы 1948 жылы, ал үшінші басылымы 1949 жылы жарық көрді. Коммунистік революциядан кейін, кітап 1980 жылға дейін Қытай материгінде қайта басылмады. Осы аралықта, ұлтшыл үкіметке қатысты өткір сатира болғандықтан, ол Тайваньда да тыйым салынды. Ішкі таралымы саяси тұрғыдан сезімталдықпен байланысты ондаған жылдар бойы шектеулерге тап болса да, роман 1960 жылдардан бастап аударылып, жарияланып, халықаралық деңгейде таратылды. Қазіргі таңда роман ағылшын, француз, неміс, орыс және жапон тілдеріне аударылған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман 1930 жылдары Фан Хун Чьонның (方鴻漸 Fāng Hóngjiàn) басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Кітап Фангтың шетелде оқып жүріп ақшасы бітіп, Қытайға оралуымен басталады. Оның оқуын отбасы досы қаржылаған, бірақ Фан Хунцзянь уақытын мақсатсыз Еуропа мектептері арасында босқа өткізген. Фанг оқуын дәлелдеу үшін жалған диплом сатып алды. «Виконт де Брагелон» кемесінде Фанг 20 жастағы Су Вэньванмен (蘇文紈 Sū Wénwán) танысады. Ол өте әдемі, бірақ арық және сарғыш, сонымен қатар жоғары талапкерлігінің арқасында үйленбеген. Кемеде Фанг күнге күйген, денелі Пао ханыммен (鮑小姐 Bào xiǎojiě) да танысады, онымен саяхат барысында біршама сәттілікке жетеді. Кеме Гонконгқа жеткенде Пао ханым күйеуінің құшағына құлайды – ол орта жастағы, шашы таяқтап қалған дәрігер, ал Фанг өзін пайдаланғанын түсінеді. Фан Шанхайға оралып, жапондықтардың басып кіруінен қашқан отбасына қосылады. Ол Су Вэньванмен, оның туысы Тан Сяофумен (唐曉芙), және Су Вэньванның іздеушісі Чжао Синьмэймен (赵辛楣) кездеседі. Фан Хунцзянь Тан Сяофуға қызығушылық танытады, бірақ Су Вэньван оның өзіне ұсыныс жасауын күтеді. Чжао Синьмэй Фан Хунцзяньнің ниеттерін дұрыс түсінбей, оны романтикалық бәсекелес деп санайды. Олардың романтикалық талпыныстары сәтсіз аяқталады: Тан Сяофу кетіп қалады, ал Су Вэньван басқа біреуге үйленеді. Соңында Фан Хунцзянь мен Чжао Синьмэйге ауылдағы Сан Лю университетінде оқытушы болып жұмыс істеу ұсынылады. Чжао Синьмэй Шанхайдан бірге сапарға шығу үшін Сан Лю университетіне жалдаған басқа да оқытушыларды жинап алады. Оқиға осы топтың Қытай ауылдары арқылы жаңа жұмыс орнына сапар шегуін баяндайды. Университетте Фан Хунцзянь Чжао Синьмэймен достық қарым-қатынас орнатады және ассистент-профессор Сунь Роуцзяға (孫柔嘉) ғашық болады. Үш кейіпкер де профессорлық-оқытушылар құрамының ішкі саясатына араласады. Ақырында Фан Хунцзянь мен Чжао Синьмэйдің екеуі де университеттің қабырғасынан қуылды. Чжао Синьмэй Чэндуға үкіметте жұмыс істеуге кетеді. Фан Хунцзянь мен Сунь Роуцзя бірге Шанхайға қайтуға шешім қабылдайды және жолда үйленеді. Кітаптың соңғы бөлігі Фан Хунцзянь мен Сунь Роуцзяның апатты некесіне арналған. Туысқандары олардың өміріне үнемі араласып, екеуі де қайын жұрттарынан ренжіп қалады. Олар бірнеше рет дауласып, қайта татуласады. Әсіресе қызу даудан кейін Сунь Роуцзя тәтесінің үйіне кетіп қалады. Роман Фан Хунцзяньнің бос үйдегі сағаттың соққан дыбысын тыңдауымен аяқталады.

Ықпал

Әдеби сыншы К. Т. Хся "Қалалаулы қамал" романын "қазіргі қытай әдебиетіндегі ең тартымды және мұқият жасалған роман" және "мүмкін, ең ұлысы" деп атады. Сатирикалық және метафоралық роман Қытайдың кездесетін көп қабатты құбылыстарды көрсетеді. Романның кейбір аспектілері қытай тілінің фразеологиялық қорына енген. Мысалы, романдағы кейіпкердің жалған диплом алған ойдан шығарылған "Карлтон университеті" (克萊登大學) заңсыз шетелдік білім беру мекемесін немесе академиялық атауды білдіретін идиома ретінде қолданылады. Сондай-ақ, романның аты француз мақалынан алынған, соның нәтижесінде қытай тілінде де ұқсас мақал пайда болды. Роман Қытай Республикасы кезеңіндегі жеке тұлға, әйелдер, неке, білім және орта таптың мақтандығы сияқты мәселелерге қатысты көзқарастарды ашып көрсетеді. Цян "Қалалаулы қамал" романында мәдени салыстырмалылық және "әр алуандық" принципін пайдалану арқылы қытай-батыс мәдени диалогындағы "бірліктегі әртүрлілік" туралы ойлармен бөлісті. Мәдени аралық сілтемелер 20 ғасырдағы қытай ғылымының тарихында Батыс пен Шығыс арасындағы әдеби және теориялық байланыстарды құрады. Көптеген тілдерге аударылған нұсқаларының арқасында роман шетелдік және отандық оқырмандарды қытайдағы әлеуметтік күрделіліктерді түсінуге, мәдени жағдайлар арқылы байланыстырады.

Аударма

Роман көптеген тілдерге аударылған. 1979 жылы Нейтан К. Мао (茅国权) және Жанна Келли оны ағылшын тіліне аударды, сондай-ақ 1979 жылы орыс тілінде, 1982 жылы неміс тілінде, 1987 жылы француз тілінде және 1988 жылы жапон тілінде аудармалары жарық көрді. 1980 жылдың сәуір айында Индиана университетінің баспасы оны жариялады. 2004 жылы "New Directions Publishing" баспасы тарихшы Джонатан Спенс жазған қосымша алғы сөзбен қайта жаңартып шығарды. Ағылшын тіліндегі аудармалар әртүрлі және "тенор, сала және стильге қарай аударма үшін жаңа стандартты белгілейді" (Лиу, В. Х) деп бөлінеді. Сондай-ақ, тіркелім теориясы әдеби туындыларды аударуға және оларды объективті және тиімді бағалауға көмектеседі, "әдеби аудармаға тіркелім теориясын қолданудың мүмкіндігін көрсетеді" (Лиу, В. Х).