Кіріспе

Акуланың адамға шабуылы — акуланың адамға жасаған шабуылы. Жыл сайын әлем бойынша шамамен 80 жағдайға дейін себепсіз шабуылдар тіркеледі. Олардың сирек кездесуіне қарамастан, көптеген адамдар кейбір сериялық шабуылдардан кейін, мысалы, 1916 жылғы Джерси жағалауындағы акула шабуылдарынан, сондай-ақ қорқынышты әдебиеттер мен «Жалғақ» фильмі сияқты туындылардан қорқады. 500-ден астам акула түрінің ішінде, адамдарға қатысты қос таңбалы көрсеткішпен қайтысқа себеп болған, себепсіз шабуылдарды жасаған үш түрі ғана бар: үлкен ақ акула, жолбарыс акуласы және бұқа акуласы. Мұхиттың ақ жүзбек акуласы кеме және ұшақ апаттарынан аман қалғандардың көбін өлтірген болуы мүмкін, бірақ бұл деректер статистикаға енгізілмейді. Адамдар акуланың қалыпты рационына кірмейді. Акулалар көбінесе шағын балықтар мен жұмырқалы жануарлар, егерлер, теңіз арыстандары және басқа да теңіз сүтқоректілерімен қоректенеді. Акула шабуылы көбінесе акуланың қызығушылық немесе ұйымсыздық сезімінен туындайды.

Терминология

"Акула шабуылы" термині адамдар акуладан жарақаттанған жағдайларда жиі қолданылады, бірақ бұл көбінесе ірі жыртқыш акулалардың (мысалы, үлкен ақ, бұқа және жолбарыс акулалары) адамды жем ретінде ғана іздейтіні туралы болжамға негізделген. 2013 жылғы шолу акуланың адамды жеген жағдайларын ғана "шабуыл" деп атауды ұсынады, яғни олжаға шабуыл жасағанды білдіреді. Әйтпесе, тістеу оқиғаларын "өлімге әкеп соқтыратын тістеу оқиғалары" деп жіктеген дұрыс. Көрулерге физикалық әрекеттесу, зиян келтірген физикалық әрекеттесу, акула тістеген жағдайлар, оның ішінде медициналық көмек қажетті ірі тістеулер және өлімге әкеп соқтыратын тістеулер кіреді. Зерттеу сарапшы акуланың жем іздеу ниетін растаған жағдайда ғана тістеу оқиғасын шабуыл деп атауға болатынын көрсетеді.

Шабуылдау себептері

Үлкен акула түрлері өз ортасындағы ең жоғарғы жыртқыштар болып табылады, сондықтан олар кез келген тірі жәндіктерден (оркалардан басқа) жолдасқандарынан қорқа бермейді. Көптеген дамыған аңшылар сияқты, олар өз аумақтарында ерекше нәрсеге тап болғанда қызығушылық танытады. Қолдар мен аяқтар сияқты сезімтал саусақтары жоқ болғандықтан, олар затты немесе организмді зерттеудің жалғыз жолы – оны тістеу. Мұндай тістеулер сынақ тістеулер деп аталады. Әдетте, акулалар тістегеннен кейін бірден жүзіп кетеді. Дегенмен, егер бұл жануар үлкен ақ немесе жолбарыс акула сияқты күшті жыртқыш болса, онда адам бір тістеуден ауыр жарақат алуы мүмкін. Акула әдетте бір жылдам шабуыл жасап, содан кейін құрбанының өлгенін немесе шоктан әлсіреп, қан жоғалтқанын күтіп, жеуге оралады. Бұл акуланы жарақаттанған және агрессивті нысанадан зақымданудан қорғайды; сонымен қатар, адамдарға судан шығып, аман қалуға уақыт береді. Акула шабуылдары аумақтық себептермен немесе басқа акула түрлеріне үстемдік ету мақсатында да болуы мүмкін. Акулалардың дене қозғалысынан пайда болатын электр қуатын анықтайтын Лоренцини ампулалары деп аталатын сезім мүшелері бар. Акуланың қозғалыс сигналын қабылдайтын электрлік рецепторлары жарақат алған балықтан шығатын сигналдарға ұқсас сигналдарды анықтайды. Мысалы, сүңгірмен балық аулау кезінде адамға қателікпен шабуыл жасауы мүмкін.

Акулалар кедергісі

Акула кедергісі (әлде "акуладан қорғайтын қоршау" немесе "жағажай қоршауы" деп те аталады) – адамдарды акулалардан бөлу үшін жағажайдың айналасына орналастырылатын, теңіз түбінен бетке дейінгі қорғаныш кедергі. Акула кедергілері акулалардың кіруін болдырмайтын, толық жабық жүзу аймағын құрайды. Акула кедергісінің дизайны қарапайым қоршау материалдарынан бастап, буйлер мен якорьлермен бекітілген торлы құрылымдарға дейін дамыды. Жақындағы үлгілерде беріктігі мен әмбебаптығын арттыру үшін пластик қолданылады. Тыныш суларда орнатылған акула кедергілері толық қорғаныс береді және олар экологиялық таза нұсқа ретінде қарастырылады, себебі олар көбінесе кездейсоқ уловтан сақтайды. Дегенмен, кедергілер толқындар бар жағажайларда тиімсіз, өйткені олар көбінесе толқындарда бұзылады. Сондықтан, кедергілер әдетте тек тыныш аймақтарда, мысалы, портовы жағалауларында салынады.

Акула аулары

Австралия мен Оңтүстік Африкада акула шабуылдарының қаупін азайту үшін акула торлары қолданылады. 1936 жылдан бері Сидней жағалауларында акулаларды аулау үшін торлар пайдаланылып келеді. Қазіргі уақытта акула торлары Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинсленд штаттарының жағалауларында орнатылған; Квинслендте 83 жағалау, ал Жаңа Оңтүстік Уэльсте 51 жағалау тормен қамтылған. 1952 жылдан бері Квазулу-Натал акулалар кеңесі Оңтүстік Африканың көптеген жағалауларына торлар орнатты. Акула торларының кемшілігі – олар қауіп төнген және құрып кету қаупі бар түрлерді қоса, кездейсоқ ұстауға (қосымша аулауға) әкеледі. 2017 жылдың қыркүйегінен 2018 жылдың сәуір айына дейін Жаңа Оңтүстік Уэльстегі торларда 403 жануар өлтірілді, оның ішінде 10 өте сирек кездесетін сұр акула, 7 дельфин, 7 жасыл теңіз тасбақасы және 14 үлкен ақ акула. 1950 жылдан 2008 жылға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльсте торларда 352 жолбарыс акуласы мен 577 үлкен ақ акуласы өлтірілді. Сондай-ақ осы кезеңде торларда киттер, тасбақалар, шағалақайлар, дельфиндер және дугонгтарды қоса алғанда 15 135 теңіз жануары өлтірілді. Квазулу-Натал акулалар кеңесі басқаратын Квазулу-Наталдың торлық бағдарламасы 30 жыл ішінде 33 000-нан астам акула өлтірді. Сол 30 жылдық кезеңде Квазулу-Наталда 2211 тасбақа, 8448 шағалақай және 2310 дельфин өлтірілді. Акулалар экожүйе үшін маңызды және оларды өлтіру экожүйеге зиян келтіреді. Соңғы кезде Бразилияның Ресифе қаласында барабан желілері де үлкен табысқа қол жеткізді, онда барабан желілері орнатылған кезде шабуылдар саны 97%-ға төмендеді. Акула торлары мен барабан желілерінің мақсаты бір болғанымен, барабан желілері жүзушілер үшін ең қауіпті саналатын үш акула түрін – бұқа акуласын, жолбарыс акуласын және үлкен ақ акуласын анықтауда тиімдірек. SMART барабан желілерін акулаларды жылжыту үшін де пайдалануға болады, бұл акулалардың өлімін және кездейсоқ ұстауды 2%-дан төменге дейін азайтады. Барабан желілері де кездейсоқ ұстауға себеп болады. Мысалы, 2015 жылы Квинсленд штатының «акулаларды бақылау» бағдарламасы (барабан желілерін пайдаланатын) туралы былай делінді:

«Деректер [Квинсленд штатының] акулаларды бақылау режимінің экологиялық қиратуын көрсетеді. Барлығы 8000-нан астам қорғалатын мәртебесі бар теңіз түрлері Квинсленд штатының акулаларды бақылау бағдарламасымен ұсталды, оның ішінде 719 логгерхед тасбақасы, 442 манта сәулесі және 33 өте сирек кездесетін қайың тасбақасы. Бағдарлама 1962 жылы басталғаннан бері 84 000-нан астам теңіз жануары барабан желілері мен акула торларына түсіп қалды. Акулаларды бақылау саясаты 5000-нан астам тасбақа, 1014 дельфин, 700-ге жуық дугонг және 120 кит ұстады». Барабан желілерін экологиялық қорғаушылар, табиғатты қорғаушылар және жануарлар әл-ауқатын қорғаушылар сынға алды, олар барабан желілерінің этикалық емес, ғылыми емес және қоршаған ортаға зиянды екенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ барабан желілері теңіз экожүйесіне зиян тигізеді деп санайды.

Басқа қорғау әдістері

Жағажайларды қорғау үшін жағажай патрульдері мен бақылау ұшақтары жиі қолданылады. Дегенмен, әуе патрульдері акула шабуылдарын азайтуда шектеулі тиімділікке ие. Басқа шараларға акулаларды таңбалау және олардың қозғалысын қадағалау және ескерту жүйелері, акулаларды ұстап, жағадан алыс суларға көшіру, акулалардың тамақтану және азық іздеу әдеттерін зерттеу, халыққа акула қауіптері туралы білім беру бағдарламалары, сондай-ақ серфингшілер, сүңгір балықшылар және су астында жүзушілер сияқты тәуекелге бейім топтарды жеке акуладан қорғау технологиясын пайдалануға ынталандыру кіреді.

БАҚ-тың әсері

1916 жылғы Джерси жағалауындағы акулалардың шабуылдары 1916 жылдың шілде айының алғашқы екі аптасында Нью-Джерси жағалауы мен Нью-Джерсидегі Матаван өзенінде төрт адамның өмірін қиды. Бұл оқиғалар Америка Құрама Штаттарында акулалардың шабуылдарына бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударған алғашқы жағдай ретінде танылады. 2010 жылы акула шабуылынан аман қалған тоғыз австралиялық азамат акулалар туралы оң пікірді қалыптастыру үшін бірікті. Аман қалғандар БАҚ-тың акулаларға деген қорқыныштың дұрыс емеске айналуына тигізген әсерін ерекше атап өтті. "Жаулар" сияқты фильмдер мыңдаған акулаларды аулауға және өлтіруге себеп болды. "Жаулар" фильмнің адамдарға тигізген әсері зор болды, ол акулалар туралы шындықтан алыс көзқарас қалыптастырды, нәтижесінде адамдар олардан қажетсіз қорқыныш сезінді. Бұқаралық ақпарат құралдары осы қорқынышты одан әрі күшейте берді, шабуылдарды сенсациялық түрде көрсетіп, акулаларды қатыгез адам жегіштер ретінде бейнеледі. Бірақ, "Акула апталығы" сияқты кейбір телешоулар осы жануарларды қорғауға арналған. Олар ғылыми зерттеулер арқылы акулалардың адамдарға шабуыл жасауға құштар еместігін және көбінесе адамдарды олжамен жаңылыстыратынын көрсетеді.