Кіріспе

1678-1834 жылдар аралығында Ұлыбританиядағы маңызды саяси фракция және партия – торилер. Торилер Англия, Шотландия, Ирландия, Ұлыбритания және Біріккен Корольдік парламенттерінде еркін ұйымдастырылған саяси фракция болды, кейіннен саяси партияға айналды. Олар алғаш рет 1679 жылғы мұрагерлік дағдарысы кезінде пайда болды, олар Йорк герцогы Джеймстің католицизміне байланысты мұрагерлік құқығынан айыруға тырысқан вигтерге қарсы шықты. Торилер мемлекеттік деңгейде қолдау көрсетілген католицизмге қарсы болғанымен, оның шеттетілуіне де қарсы болды, себебі олар тұқым қуалаушылықтың тұрақты қоғамның негізі деп санайтын. 1714 жылы I Георг таққа отырғаннан кейін торилер үкіметте қатыспады және 1760-шы жылдардың басында ұйымдасқан саяси күш ретінде жойылды (бірақ бұл термин кейбір саяси жазушылардың өзін-өзі сипаттау үшін кейін де қолданылып келді). Бірнеше онжылдықтан кейін жаңа тори партиясы құрылды және 1783-1830 жылдар аралығында үкіметте қатысты, оған Уильям Питт кіші және Ливерпульдің 2-ші графы Роберт Дженкинсон басшылық етті. Вигтер 1831 жылғы сайлауда парламенттің бақылауын жеңіп алды, бұл сайлаудың басты мәселесі сайлау реформасы болды. 1832 жылғы Халық өкілдігі туралы заң торилер бақылаған көптеген «өлі» округтерді жойды және партия 1832 жылғы сайлауда 175 депутатқа дейін азайды. Роберт Пиль басшылығымен торилер консервативтік партияға айнала бастады. Алайда, оның 1846 жылы астық заңдарын жоюы партияның ыдырауына әкелді; Дерби мен Бенджамин Дизраэли басқарған фракция қазіргі консервативтік партияға айналды, оның мүшелері әлі де торилер деп аталады.

Ағылшын азаматтық соғысы

Бірінші тори партиясы өзінің қағидаттары мен саясатын Англияны кавалерлер (Патша Карл I-нің жақтастары) немесе дөңгелек бас (Патша соғысты жариялаған Ұзақ Парламент жақтастары) арасында бөліп алған ағылшын азамат соғысына тірейді. Бұл әрекет Парламент оған салықтарды өзінің талаптарына сәйкессіз алуға рұқсат бермегендіктен туды. Ұзақ Парламент (1641) басталғанда корольдің жақтастары бұрынғы заңбұзушылықтарды реформалауды қолға алды. Дегенмен, парламенттік көпшіліктің радикалдығы көптеген реформаторларды тіпті парламенттің өзінде де алыстатып, оларды патшамен ортақ іс жасауға итермеледі. Патшаның партиясы патшалық автократияның жақтастары мен Ұзақ Парламент өзінің атқарушы билігін алуға тырысуда тым алыс кетті деп санаған парламентарийлердің араласуы болды, сондай-ақ корольдік үкіметтің негізгі қолдауы деп саналатын Англия шіркеуінің епископтық үкіметін әлсіретуде. 1640 жылдардың аяғында парламенттің радикалды бағдарламасы айқын болды: корольді биліксіз бейнеге дейін төмендету және англикан епископтығын пресвитериандық формамен ауыстыру. Бұл бейімделудің болашақтағы формасы Оливер Кромвель басқаратын Парламенттің жаңа үлгідегі армиясына билікті Парламенттен ауыстырған мемлекеттік төңкеріспен болдырмалды. Армия король Карл I-ді өлтірді, ал келесі 11 жыл бойы британ патшалықтары әскери диктатурамен жұмыс істеді. Патша Карл II-нің қалпына келтіруі патшаның әкесі биліктің көп бөлігін қайтарып алған реакцияны тудырды. Алайда, Англиядағы Карлдың министрлері мен жақтастары патшалықтарды басқаруда Парламентке айтарлықтай рөл беруді қабылдады. Кейінгі британ монархтары парламентсіз билік етуге тырыспады, ал 1688 жылғы даңқты революциядан кейін саяси даулар күш қолдану арқылы емес, сайлау және парламенттік маневрлер арқылы шешіледі. Чарльз II Англия шіркеуіндегі епископтық билікті де қалпына келтірді. Оның алғашқы кавалерлік Парламенті қатты роялистік орган ретінде басталды және шіркеуді заңмен қайта құру және римдік католиктер мен англикан емес протестанттардың қарсылығын қатаң жазалау туралы бірқатар актілерді қабылдады. Бұл әрекеттер корольдің жеке көзқарастарын білдірмеді және корольдікке қарама-қайшылықтан тыс корольдік идеологияның бар екенін көрсетті. 1660 және 1670 жылдардағы апаттар сериясы Карл II үкіметтерін беделсіз қылды, ал күшті саяси мүдделер (оның ішінде азамат соғысында Парламент жағымен танылғандар) парламенттің үкіметтегі рөлін күшейту үшін агитация жасай бастады, сонымен қатар протестанттық қарсылық білдірушілерге толеранттылық артты. Бұл мүдделер көп ұзамай Уигтер ретінде біріктірілді. Патшаға тікелей шабуыл жасау саяси тұрғыдан мүмкін емес болғандықтан және сатқындық үшін өлім жазасына кесілуі мүмкін болғандықтан, соттың билігіне қарсыластар өздерінің сын-тегеуріндерін бүлікшіл және зұлым католиктік жоспарлардың ашылуы ретінде қарастырды. Бұл жоспарлар ойдан шығарылған болса да, олар екі ыңғайсыз саяси шындықты көрсетті: бірінші, Карл II патшалықты католицизмге айналдыру шараларын (Францияның Людовик XIV-мен 1670 жылы жасалған келісім бойынша) қолданды; екінші, оның кіші інісі және мұрагері Джеймс, Йорк герцогы, шын мәнінде католицизмге айналды, бұл 1670 жылдары көптеген протестанттық ағылшындар бас сатқындықтан бір қадам төмен деп қарады. Уигтер Ирландияның Лорд-лейтенанты Ормонд герцогін Ирландияның ең алдыңғы қатарлы торисі Редмонд О'Хенлонмен Титус Оутсты өлтіру туралы сөз болған деп айтуға тырысты. Мейттің виг епискобы Генри Джонс О'Хенлонға, егер ол парламент алдында Ормондтың француздық шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын дәлелдесе, кешірім мен пара ұсынды. 1680 жылы желтоқсанда үкімет бұл хаттарды тартып алып, жоспарды бұзды. 1681 жылдың қаңтарында вигтер тұңғыш рет ирландтық заговоршыларды тори деп атай бастады, ал 1681 жылдың 15 ақпанында ағылшын корольдікті қолдайтын адам тори деген епіртке қарсы шағымды алғаш рет анти-исклюзивтік газет Хераклит Риденс жазды: "[Олар мені скорбустық атаулармен атайды, иезуит, пап, тори; және аузыма қақпақ жабады, олар ғана нағыз протестанттар". Бірнеше ай ішінде эксклюзивистерге қарсы адамдар өздерін тори деп атай бастады және қазан айында Оливер Хейвуд есімді солтүстік диссиденті жазды: "Честерфилдтің Х. ханым маған бір ер адам үйінде болғанын және оның шапанында қызыл лента бар екенін айтты, ол одан не білдіретінін сұрады, ол ол тори екенін білдіреді деді, ол не деді, ол жауап берді. Ирландиялық көтерілісші, о, Англияда кез келген осындай мүдделерді қолдау қорқынышты".

Шектеу дағдарысы мен салтанатты революция

Жалпы алғанда, торилер (соның ішінде Корольдік партия деп те аталады) – бұл II Карлдың консервативті роялистік жақтастары, олар парламент билігіне тепе-теңдік ретінде күшті монархияны қолдады және корольдікке қарсы вигтерде квази-республикалық бейілімді (Ұзақ парламенттегіге ұқсас) көрді, монархияны оның негізгі құқықтарынан айырып, тәжді парламентке толыққанды тәуелді қуыршақ ретінде қалдыруға ұмтылды. Партиялардың келіспеушілігіне себеп болған басты мәселе – Йорк герцогының жеке басының бағалануы емес (оның католицизмге кіргені заң жобасын қабылдаудың басты факторы болғанымен), ең алдымен парламенттің өзі таңдаған монархты сайлау құқығына қатысты. Парламент патшаның келісімімен мұндай құқыққа ие болды деген мәселе тумады; керісінше, мәселе парламенттің еркімен және, негізінен, парламенттік тағайындамамен билікке келген патшаны құру саясатының дұрыстығында еді. Бұл бастапқы мәселеде торилер қысқа мерзімде сәтті болды, өйткені Елусіз қалдыру туралы заң жобасын ұсынған парламенттер таратылды, II Карл әкімшілікті автократиялық түрде басқаруға мүмкіндік алды, ал оның қайтысынан кейін Йорк герцогы қиындықсыз таққа отырды. II Карлға қарсы радикалды вигтердің үміткері Монмуттың көтерілісі оңай басылды, ал Монмуттың өзі өлім жазасына кесілді. Алайда, ұзақ мерзімде торилердің қағидаларына ауыр нұқсан келді. Күшті монархияны қолдаудан басқа, торилер Англия шіркеуін де қолдады, ол II Карлдың қайта орнатуынан кейін парламент актілерінде бекітілген, епископтар басқаратын, белгілі бір ілімге сүйенген және «Ортақ дұғалар кітабын» қолданған, сондай-ақ заңмен құрылған, Рим католиктері мен нонконформистерді алып тастаған эксклюзивті институт ретінде қарастырылды. Өзінің билігі кезінде II Джеймс діни толеранттылықты орнатуға ұмтылды, оның аясында оның дінбауырлары өркендеуге мүмкіндік алатын еді – бұл консервативті англикандықтар үшін қабылдауға келмейтін нәрсе. Джеймстің үкімет бақылауындағы шіркеуді шіркеудің мемлекеттегі ерекше мәртебесін әлсірететін саясатты ілгерілету үшін пайдалану әрекеттері кейбір торилерді 1688 жылғы Даңқты революцияны қолдауға итермеледі. Нәтижесінде патша парламенттік құқықпен ғана құрылды және парламент белгілеген заңдық бақылауға бағынды, бұл торилер бастапқыда жек көрген принциптер еді. Торилердің жалғыз жұбанышы – таңдалған монархтар мұрагерлік желісіне жақын болды, өйткені III Уильям II Джеймстің немере інісі, ал Уильямның әйелі Мэри II Джеймстің үлкен қызы болды. 1689 жылғы Толеранттылық туралы акт бұрын белгісіз болған протестант диссиденттеріне құқықтар берді, ал жаңа монархтарға адалдық ант беруден бас тартқан көптеген епископтарды жою үкіметке вигтік көзқарастағы епископтармен епископатты толтыруға мүмкіндік берді. Бұл екі жағынан да торилердің платформасы сәтсіз аяқталды, бірақ монархия және мемлекеттік шіркеу институттары сақталды.

Теңгерімді министрліктер мен оппозиция

Төрилер өздерінің негізін қалаушы қағидаларының сәтсіздігіне қарамастан, келесі екі монархтың, әсіресе Анна патшайымның билігі кезінде қуатты саяси партия болып қала берді. Осы кезеңде төрилер вигтермен билік үшін қатаң бәсекелесті, және екі партияның күшін сынаған парламент сайлаулары жиі өткізілді. Уильям III төрилердің, жалпы алғанда, вигтерге қарағанда патша билігіне жақын екенін байқады және екі топты да үкіметінде пайдаланды. Оның алғашқы министрлігі көбінесе төрилерден құралды, бірақ үкіметте бірте-бірте «Юнто вигтері» басымдыққа ие болды. Бұл жақын саяси топқа Роберт Харли бастаған «Кантри вигтері» қарсы болды, олар 1690-шы жылдардың соңында төрилердің оппозициясымен бірікті. Уильямның мұрагері Анна төрилерге ықылас білдіргенімен, Юнто вигтерін биліктен шеттеткенімен, тори үкіметінің қысқа да сәтсіз тәжірибесінен кейін, ол Уильямның партияларды теңестіру саясатын жалғастырды, оған орташа төри министрлері, Марлборо герцогы мен Лорд Годольфин қолдау көрсетті. 1701 жылы басталған Испан мұрагерлік соғысының салдарынан 1708 жылға қарай көптеген төрилер оппозицияға кетіп, Марлборо мен Годольфин Юнто вигтері басымдық құрған әкімшілікті басқарды. Аннаның өзі вигтерге деген тәуелділігінен, әсіресе Марлборо герцогинясымен жеке қарым-қатынасының нашарлауынан көңілсіздікке толы болды. Бұл жағдай Сомерсет герцогы мен Шрусбери герцогы бастаған көптеген Юнто вигтеріне де қиындық туғызды, олар Роберт Харлидің төрилерімен құпия келісімдер жасауға кірісті. 1710 жылдың басында виг үкіметінің өткен жылы айтқан сөздері үшін ультра төри дін қызметкері Генри Сачевереллді қудалауы Сачеверелл көтерілісіне әкеліп соқты және министрліктің беделін түсірді. 1710 жылдың көктемінде Анна Годольфин мен Юнто министрлерін қызметтен босатып, олардың орнына төрилерді тағайындады. Жаңа төри министрлігінде Харли, Казначейство канцлері (кейін лорд-казначей) және Виконт Болингброк, Мемлекеттік хатшы басымдық құрды. Олар 1710 жылы сайланған Парламентте «Діңге қауіп төніп тұр» деген ұранмен біріккен күшті көпшілікпен қолдау тапты. Бұл төри үкіметі 1713 жылы Утрехт шартын жасады, ол Ұлыбританияны Испан мұрагерлік соғысынан шығарды (Британияның одақтастары, соның ішінде Аннаның болашақ мұрагері, Ганновер сайлаушысы Георг наразылық білдірді); бейбітшілік Лордтар палатасындағы вигтердің көпшілігіне қарамастан, Анна жаңа төри пэрлерін тағайындау арқылы жеңіске жетті. Министрлер арасындағы ұзақ келіспеушіліктерден кейін 1714 жылы Анна Харлиді қызметтен босатты. Бас төри Болингброк Аннаның бас министрі болды және төри билігі өзінің шыңына жетті. Алайда Анна ауыр сырқатқа шалдығып, бірнеше күннен кейін қайтыс болды. Болингброк мұрагерлік мәселесін шешу үшін ешқандай нақты жоспар құра алмады, өйткені егер ол Джеймс II-нің ұлын (Претендентті) патша деп жариялауды ойласа да, оны іске асыруға ешқандай қадам жасаған жоқ. Ганновер төри тобының қолдауымен сайлаушы Георг таққа бейбіт түрде отырды.

Прописка және вигтердің үстемдігі

1707 жылғы Тақ мұрагерлік актісіне сәйкес, жаңа патша Хановерден келгенге дейін патшайымның үкіметі Регенттік кеңесімен ауыстырылды. Болингброк патшаға қызмет етуді ұсынды, бірақ одан қысық қабылдады; Джордж I толыққанды вигтерден тұратын үкімет құрды, ал 1715 жылдың қаңтар және мамыр аралығында сайланған жаңа Парламентте вигтер көпшілікке ие болды. 1714 жылдың желтоқсанында Лорд Карнарвон: «ешбір тори қалған жоқ, тіпті ең маңызсыз лауазымда болса да» деп жазды. Тарихшы Эвелин Крюкшенкс: «1715 жылы болған өзгеріс толық вигтік министрлікке өту емес, толыққанды әлеуметтік революция болды» деді. Бірінші рет тори джентльмендер өз ұлдарын, дәстүр бойынша істегендей, әскер, теңіз күштері, мемлекеттік қызмет және шіркеу сияқты мемлекеттік лауазымдарға орналастыра алмады. Тори офицерлері әскердегі лауазымдарынан айырылды, тори заңгерлері енді судьялар немесе К.С. бола алмады. Көптеген торилер құрамына кіретін төменгі ағылшын дін қызметкерлері енді епископ бола алмады, ал тори саудагерлеріне мемлекеттік келісімшарттар немесе кез келген ірі компанияның директорлық лауазымдары берілмеді. Бұл тыйым 45 жылға созылды. Джордж Литтелтон 1747 жылғы «Торилерге хат» атты еңбегінде былай деп жазды: Біз билік пен пайданың барлық мемлекеттік қызметтерінен шеттетіліп, туған жерімізде шетелдіктер мен қажылар сияқты өмір сүреміз; [ ] ешқандай қасиет, ешқандай байлық, ешқандай шешендік, білім, даналық, адалдық біздің бақытсыз дініміздегі, дін қызметкері немесе жай адам, заңгер немесе сарбаз, теңдес немесе қарапайым адам үшін өзінің мамандығында лайықты жетістікке жетуге немесе Тақтың кез келген игілігіне қол жеткізуге ешқандай пайдасы жоқ; ал біздің қосымша және төтеп беруге келмейтін ренжітімізге, бізді жек көрудің өзі, біз жақсы көретін және қасиетті деп санайтын барлық нәрсе, заң мен шіркеудегі біреулерге күн сайынғы жетістіктер, біздің флоттарымыздағы және армияларымыздағы қорқақтар, Корольдің үйіндегі республикашылар және барлық жердегі ақымақтар! Корольдік қолдаумен және билік тетіктерін бақылап отырған виг үкіметі келесі онжылдықтардағы сирек сайлаулар арқылы көпшілікті сақтап қалуға қол жеткізді (алғашқы екі Жорджтың 46 жылында 7 ғана, Революциядан бастап королева Аннаның өліміне дейінгі 26 жылда 11). Осы кезеңнің көп бөлігінде торилер Англияның ауылдық жерлерінде кең қолдауға ие болды, бірақ сайлау құқығының салыстырмалы түрде демократиялық еместігі және округтік орындықтардың дұрыс бөлінбеуі бұл халықтық үндеудің Парламентте тори көпшілігіне айналмауына кепілдік берді. Торилер 1715 және 1747 жылдар аралығындағы барлық жалпы сайлауда жеңіске жетер еді, егер алынған орын саны берілген дауыс санына сәйкес келсе. Сондықтан торилер практикалық саясатта тиімсіз фактор болды, Парламентте тұрақты азшылық және үкіметтен толыққанды шеттетілді. Соңғысының шеттетілуі және вигтер ойнаған қатаң партиялық саясат торилердің бірігуіне маңызды рөл атқарды; вигтер тарап ауысқан торилерге аз мүмкіндік берді, ал партия ретінде торилер вигтермен келісімге келудің мүмкіндігін таппады. Торилерге тыйым салу оларды Ганновер режимінен алшақтатты және олардың көпшілігін якобизмге айналдырды. Болингброк кейін былай деп жазды: «Егер оңайырақ шаралар қолданылса, торилер ешқашан жақыптықты жалпыға бірдей қабылдамаған болар еді. Вигтердің зорлық-зомбылығы оларды Претенденттің қолына баруға мәжбүр етті». 1714 жылдың қазан айында француз елшісі Шарль Франсуа д'Ибервилл тори партиясындағы якобиттер санының артып келе жатқанын атап өтті және 1715 жылдың басында ол торилердің «олар жалғыз құтқару жолы ретінде санайтын азаматтық соғысқа бет бұрып жатқандай» екенін жазды. Бұрынғы тори бас министрі Лорд Оксфорд импичментке ұшырап, Тауэрге жіберілді, Болингброк және торидің теңдесі Ормонд герцогы Францияға қашып, Претендентке қосылды. Георг I-нің таққа отырғызуына және жаңа Ганноверлік виг режиміне қарсы шабуылдар (оларда бұқаралық көпшілік якобизмді және жергілікті тори парламенттік кандидаттарды қолдады) виг үкіметінің шабуыл актісін қабылдап, билігін күшейтуіне әкелді. Луи XIV оларға қару-жарақ берді, бірақ әскерлер бермейтінін уәде етті, өйткені Франция соғыстан шаршады, Болингброктың 1688 жылы Уильям Орандықпен бірге әкелген әскерлердің оннан бір бөлігі жеткілікті болатынын айтқанына қарамастан. Алайда 1715 жылдың қыркүйек айында Людовик қайтыс болғанда, қару-жарақ туралы уәде жойылды. Құрлықшылар Батыс елдеріне жоспарлаған көтерілістен бас тартуды көздеді, бірақ шотландтар олардың қолына мәжбүр етіп, Претенденттің туын бір жақты түрде көтерді. Ормондтың агенттерінің бірі Англиядағы көтеріліс жоспарларын сатты, содан кейін үкімет көптеген тори депутаттарын, бұрынғы депутаттарды және теңдестерді қамауға алды. 1715–16 жылдарғы келесі якобит көтерілісі сәтсіз аяқталды. Алайда Швеция королі Карл XII Претендентті таққа отырғызу үшін әскер жіберіп, Англиядағы көтеріліспен бірлесіп торилерге көмектесуге дайын болды. Лорд Оксфорд, 1716 жылы Претендентке қызмет етуді ұсынған болатын, Тауэрден шведтік қастандыққа жетекшілік етті. 1717 жылдың қаңтарында үкімет бұл қастандықтың жолын кесті және жоспарланған шабуылға қарсы қорғаныс шараларына қаржылай қолдау туралы мәселе бойынша Палаталар палатасында тори оппозициясына қарсы дауыс берді. 1718 жылы Карлдың өлімі бұл жақтан үміттерді жойды және Ормондтың жоспарланған испандық шабуылы теңіздегі дауылдан қирады. 1717 жылғы вигтердің бөлінісі кезінде торилер екі тараптың бірін де қолдаудан бас тартты және 1720 жылы Лорд Сандерленд жасаған ұсыныстарға да осылай қатысты. Дегенмен, олардың бірлескен күш-жігері оппозицияға кейбір жеңістерді қамтамасыз етуге көмектесті, мысалы, 1719 жылы Пэрлік заң жобасының жеңіліске ұшырауы. 1722 жылы Сандерленд корольге жетекші торилерді үкіметке қабылдауға кеңес берді, осылайша оларды бөліп, шетелден қолдау іздеу үміттерін жойды. Ол корольге Кабинетте Парламент сайлаулары үкіметтің пара беруінен бос болуы керек екенін де кеңес берді, бұл сэр Роберт Уолпол тори парламент сайлану мүмкіндігіне байланысты қарсы болды. Король де қарсы болды: «Жордж король тори парламентінің аты аталғанда Лорд Сандерлендке тіке қарады, өйткені оған ториден артық ештеңе қорқынышты және қорқынышты көрінбейді». Оңтүстік теңіз көпіршігіне байланысты халықтың наразылығы торилерге жалпы сайлау үшін қаражат жинаудың қажеті жоқ деп ойлануға себеп болды, өйткені халық пікірінің жағдайы ескерілгенде якобит көтерілісі сәтті болады деп санады. Сандерленд Претенденттің таққа отыруын көздеген Аттербери қастандығына торилермен бірге қосылды. Әр округте көтеріліс жоспарланған, ирландиялық және испандық әскерлермен көмектеседі. Алайда Сандерлендтің 1722 жылдың сәуір айындағы өлімі үкіметке қастандықтың жолын табуға және одан кейін оның құлауына әкелді. Палаталар палатасы Аттербериге қарсы айыптама мен жаза туралы заңға дауыс бергенде, тори депутаттарының шамамен тоқсан пайызы оған қарсы дауыс берді. Виг премьер-министрі Роберт Уолпол қастандықта қатысқан торилерді қудалауға шешім қабылдамаса да, торилер көңілсіздікке ұшырады және біраз уақытқа Парламенттен мүлдем шеттетілді. 1727 жылы II Жордждың таққа отыруы және одан кейінгі жалпы сайлау торилерді 128 депутатқа дейін азайтты, олар осы уақытқа дейін ең төменгі көрсеткішті құрады. Торилер Уолполға қарсы оппозициялық вигтермен ынтымақтастыққа түсуге бағытталған бағыттарға бөлінді, олардың жақтастары Ганноверлік фракцияны құрады, оның төрағасы сэр Уильям Уайндхэм болды, ал қарсыластары Претенденттің 1730 жылы торилерге «үкіметке қарсы шараларға бірігіңдер, тіпті олардың көзқарастарынан өзгеше болғандармен де» деп бұйрық бергеннен кейін якобит фракциясын құрады. Келесі он жыл бойы торилер Уолполға қарсы оппозициялық вигтермен ынтымақтастықпен болды. Якобизмді жариялау мемлекеттік құпияға қарсы қылмыс болғандықтан, торилер Ганноверлік виг режиміне тікелей сілтеме жасамай, оған қарсы күресті.

Консервативтік партия

Торилер 1815 жылдан кейін халықтың наразылығын басумен байланысты болды, бірақ Роберт Пильдің ықпалымен торилер кейіннен түбірінен өзгерді, ол жер иесі емес, өнеркәсіпші болған. Пиль 1834 жылғы «Тамворт манифесінде» жақсыны сақтай отырып, жамандықты реформалаудың жаңа консервативті философиясын баяндады. Келесі Пиль үкіметтері «Тори» емес, «Консервативті» деп аталды, бірақ ескі термин әлі де қолданыста. 1846 жылы Консервативтік партия еркін сауда мәселесі бойынша жарылғанда, партияның протекционистік қанаты «Консервативті» атауынан бас тартты. Олар «Протекционистер» деп танылуды немесе тіпті ескі «Торилер» атауын ресми түрде қайта жаңғыртуды қалаған. 1859 жылға қарай Пильдің консервативті қолдаушылары вигтер мен радикалдармен бірігіп, Либералдық партияны құрды. Қалған торилер Дерби графының (бұрынғы виг) және Дисраэлидің (бір кезде парламентке радикал кандидат болған) басшылығымен «Консервативті» атауын өз партиясының ресми атауы ретінде қабылдады.