Кіріспе

Американың бес центтік тыйыны, Liberty Head nickel, кейде сыртқы (құйрық) бейнесіне байланысты V nickel деп те аталады. Бұл американдық бес центтік тыйын 1883 жылдан 1912 жылға дейін айналысқа шығарылды, сондай-ақ 1913 жылғы кем дегенде бес данасы жасырын түрде соғылған. Монетаның алғы жағында бостандық құдайының солға қараған бейнесі бейнеленген. Бастапқы мыс-никельді бес центтік тыйын, Shield nickel, ұзақ жылдар бойы өндіріс мәселелеріне тап болды, сондықтан 1880-ші жылдардың басында АҚШ Монета оны ауыстыруды жоспарлады. Монетаның бас гравюрі Чарльз Барберге ұқсас дизайнға ие бір, үш және бес центтік монеталардың эскиздерін жасау тапсырылды. Жаңа бес центтік монета ғана мақұлданды және 1883 жылы өндіріске енгізілді. Шамамен тридцать жыл бойы осы үлгідегі монеталардың көп көлемі сауда сұранысын қанағаттандыру үшін, әсіресе монетамен жұмыс істейтін автоматтарының танымалдылығы арта келе өндірілді. 1911 жылдан бастап Монета жасау орталығы Liberty Head дизайнын жаңару жұмыстарын бастады, ал 1913 жылдың ақпан айында Buffalo nickel деп аталған жаңа дизайн өндіріске түсті. 1913 жылғы Liberty Head nickel монеталары ресми түрде соғылмаса да, олардың бесеуі бар екені белгілі. Бұл монеталардың қалай пайда болғаны әлі анықталмаған, бірақ олар әлемдегі ең қымбат монеталардың қатарына кіреді, 2018 жылы олардың біреуі 4,5 миллион долларға сатылды.

Шығу тегі

Никель өндіру және өндірісімен айналысқан өнеркәсіпші Джозеф Уортон 1860-шы жылдардың ортасында металлдан монета шығаруды қолдау туралы шешім қабылдауға ықпал етті, нәтижесінде 1866 жылы «Қалқан никелі» енгізілді. «Қалқан никелі» өмірі бойы қиындықтарға тап болды: күрделі дизайны монеталарды жақсы соғуға мүмкіндік бермеді. Дизайнды өзгертулер техникалық мәселелерді шеше алмады, тіпті 1867 жылы монетахана дизайнды ауыстыруды қарастырды. Дегенмен, «Қалқан никелі» өндірісте сақталды. 1870-ші жылдардың соңында мыс-никельден жасалған бес центтік монеталардың өндірісі тоқтап, үш центтік монеталардың өндірісі дерлік тоқтаған кезде Уортон АҚШ Монетаханасына никель сату көлемін арттыруға тырысты. Мыс-никель монеталардың саны аз болғанымен, қола цент Монетахананың өндірісінің басым бөлігін құрады, сондықтан Уортон оны мыс-никельден жасау үшін лоббилеуді бастады. 1881 жылы осы лоббилеу нәтижесінде Монетахана басқарушысы Арчибальд Лудон Сноуден Монетахананың бас гравері Чарльз Барберге жаңа цент, үш центтік никель және бес центтік монеталар үшін бірыңғай дизайн жасауды бұйырды. Сноуден Барберге ұсынылған дизайндарда аверсте (алдыңғы жағында) «Еркіндік» деген жазумен және жыл көрсетілген классикалық «Еркіндік» бейнесі болуы керектігін айтты. Ал реверсте (артқы жағында) бидай, мақта және жүгері гүлдерінен жасалған шоғыр және монетаның номиналын көрсететін рим саны болуы тиіс болды; бес центтік монетада «V» рим саны орналастырылуы керек еді. Цент монетасының мөлшері мен салмағы азайтылып, үш центтік монетаның мөлшері мен салмағы арттырылуы жоспарланды. Никельдің салмағы өзгермейтін болса, диаметрі ұлғайтылатын еді. Барбер қажетті эскиздерді дайындады. Көптеген үлгі монеталар соғылды. Барбердің никельге арналған дизайны аверстегі бейнеге ұқсас болды, сонымен қатар «Америка Құрама Штаттары» деген жазу мен жыл көрсетілді. Реверсте «V» әрпін қоршаған гүл шоғыры бейнеленді, басқа жазулар болған жоқ. Кейінірек сол жылы реверске «Біз Құдайға сенеміз» деген сөздер қосылды. Сноуден ұсынылған центтер мен үш центтік монеталар тиімді пайдалану үшін тым кішкентай болады деп шешті, бірақ Барбер никель дизайнымен жұмысын жалғастырды, оның мөлшері түзетілді. 1882 жылы Барбер дизайнды қайта өңдеп, реверске «E Pluribus Unum» деген жазу қосты. Үлгі ретінде жасалған, бірақ қабылданбаған бір нұсқасы – монета жиегінде тең арақашықтықта бес ойық бар монета. Бұл «Көр соқырдың никелі» деп аталды және ол Конгрессмен және бұрынғы одақ генералы Уильям С. Роузкранстың өтініші бойынша соғыста көптеген әріптестерінің соғыс немесе аурудан соқыр болғанын айтуымен байланысты жасалды. Сол жылдың соңында Барбердің 1882 жылғы дизайны Монетахана басшылығымен мақұлданды және 25 данасы Қазынашылық министрі Чарльз Фолгердің келісімі үшін Вашингтонға жіберілді. Сноуденнің таңғалуына орай, Фолгер дизайнды қабылдамады. Министр монеталар туралы заңдарды қарап шығып, «Америка Құрама Штаттары» деген жазудың реверсте, емес аверсте болуы керектігін түсінді. Фолгер президент Честер Артурмен кеңесті, ол Фолгердің пікірін растады. Сноуден ерекшелік жасауды ұсынды, бірақ Фолгер бас тартты, ал Барбер дизайнын сәйкес түрде өзгертті. Түзетілген дизайн мақұлданды және монета 1883 жылдың басында соғылуға дайын болды.

Шығару

Жаңа монеталарды соғу 1883 жылдың 30 қаңтарында басталды, ал Монета соғу отауы алғашқы монеталарды 1 ақпанда айналымға шығарды. 1883 жылғы «Шилд» никельдерінің сынақ үлгілеріне байланысты туындаған қауесеттерге алаңдаған Сноуден 6 ақпанда жаңа монеталармен бірге бірнеше ай бойы «Шилд» никельдерін соғуға рұқсат алды. Никельге «цент» деген сөзді жазудың қажеті жоқ деп есептелді; күміс және мыс никельдің үш центі номиналын көрсету үшін тек рим санымен көп жылдар бойы айналымда болды. Кәсіпкер алаяқтар жаңа никельдің диаметрі бес долларлық алтын монетаның диаметріне ұқсас екенін, ал монета алтынмен қапталса, бес долларға сатылуы мүмкін екенін білді. Олар көп ұзамай осылай істеді және монетаны сәтті өткізіп жіберді. Алаяқтар кейбір монеталардың жиегіне қамыс сияқты ойықтар жасады, осылайша оларды алтын монеталарға ұқсатуға тырысты. Көпке тараған әңгіме бойынша, осы алаяқтықты жасағандардың бірі Джош Тейтум есімді адам еді. Ол дүкенге кіріп, бес цент немесе одан арзан бағадағы тауарды таңдап, төлем ретінде алтынмен қапталған монетаны ұсынатын. Көптеген сатушылар оған 4,95 доллар қайтарып беретін. Әңгімеге сүйенсек, заң Тейтумға ешқандай шағым айта алмады, өйткені ол сатып алған тауардың құнын төлеген және қалған ақшаны сыйлық ретінде алған. Кейбір мәліметтер бойынша, Тейтум монетаның құнын бұрмалай алмады, себебі ол саңырау және сөйлемейтін еді. Никельдерді қаптау Монета соғу отауында алаңдаушылық тудырды және «Либерти Хед» никельдерін өндіруді күрт тоқтатты. Барберге дизайнын өзгертуді тапсырды, ол осыны істеді, кері жағындағы дизайнда «цент» сөзін орналастыру үшін басқа элементтерді жылжытты. Жаңартылған никель 1883 жылдың 26 маусымында шығарылды, сонымен бірге «Шилд» никелінің өндірісі тоқтатылды. Халық «центсіз» никельдерді жинап, Қаржы министрлігі оларды қайтарып алуды және олардың сирек кездесетінін хабарлағандықтан, осы әрекетке ынталанды.

Өндіріс

1883 және 1884 жылдары никельдің көптеп соғылғаннан кейін, 1885 және 1886 жылдары өндіріс көлемі айтарлықтай төмендеді. Бұл, ақшаға деген сұраныстың азайған экономикалық төмендеуге байланысты болды. 1886 жылғы өндіріс сондай-ақ, Қаржы министрлігінің тозығы жеткен ұсақ монеталарды көптеп қайта соғу туралы шешімінен де әсер көрді. Монета соғу зауыты 1886 жылдың қыркүйегіне дейін монетаны толық көлемде соғуды жаңартпады. Алайда, 1887 жылы зауыт бұрынғы мыс-никель монеталарын көптеп балқытып, сұранысты қанағаттандыруға тырысты. Бұл күш-жігерге қарамастан, зауыт көптеген тапсырысты орындамай қайтаруға мәжбүр болды. Сұраныс 1894 жылға дейін жоғары деңгейде сақталды, содан кейін 1893 жылғы үрей кезінде жинақталған артық қорға ие болғандықтан зауыт өндірісті уақытша тоқтатты. 1890 жылғы Монета заңы бірқатар қолданыстан шығып қалған номиналдарды, соның ішінде үш центтік монетаны жойды. Конгрестің тағы бір заңы, 1890 жылдың 26 қыркүйегінде қабылданған, монета дизайнының 25 жыл қолданылғаннан кейін өзгертілмеуін, егер Конгресс рұқсат бермесе талап етті. Дегенмен, екінші заңда, ағымдағы бес центтік және күміс доллардың дизайнын «осы заң қабылданғаннан кейін мүмкіндігінше ертерек» қайта жобалауға ешқандай шектеу жоқ екендігі көрсетілді. 1896 жылы 1885 жылдан бері алғаш рет үлгілік никельдер соғылды, бұл кезде экспериментальді, тесігі бар монеталар сынақтан өтті. 1896 жылғы монеталар, артында қиылысқан жебелері бар қарапайым қалқан бейнеленген, Өкілдер палатасының Қаржы министріне монеталардағы әртүрлі қорытпаларды пайдаланудың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы есеп беруін сұраған қарарына жауап ретінде соғылды. Үлгілік никельдер 1909 жылға дейін қайтадан соғылмады. Ғасырдың басында экономиканың өркендеуі және монетамен жұмыс істейтін автоматтарында никельдің пайдаланылуына байланысты никельге бұрын-соңды болмаған сұраныс болды. 1900 жылы Монета директоры Джордж Э. Робертс Конгреске негізгі металдарды сатып алу үшін зауытқа үлкен қаржылай қаражат бөлуді сұрады, бұл никель мен центтердің өндірісін арттыруға мүмкіндік береді. Сол жылы дизайн сәл өзгертіліп, сыртқы жағындағы жапырақтардың кейбіреулері ұзартылды. Бұл өзгеріс, монета соғу үшін қалыптар жасалатын жаңа орталықтың енгізілуімен болды. Монеталарға деген сұраныс жоғары болды; 1911 жылғы наурыз айында «Mehl's Numismatic Monthly» журналында зауыттың центтер мен никельдерді өндіру үшін тәулігіне жиырма төрт сағат жұмыс істеп жатқаны және бәрібір сұранысты қанағаттандыра алмай жатқаны туралы хабарланды. Монета соғу директорлары жылдық есептерінде центтер мен никельдерді барлық монета соғу орындарында соғуға рұқсат беруді ұзақ уақыттан бері талап етіп келді; заң бойынша олар тек Филадельфияда ғана соғылуы мүмкін. 1906 жылдың 24 сәуірінде бұл шектеу алынып тасталды, бірақ алғашқы негізгі металл монеталары, екі жағдайда да, Сан-Францискода 1908 жылға дейін және Денверде 1911 жылға дейін соғылмады. 1912 жылы екі филиалдың әрқайсысында алғаш рет никельдер соғылды. 1912 жылғы S (Сан-Франциско үшін) никелі Рождество қарсаңында ғана соғылды және тек төрт жұмыс күні бойы соғылды. 1912 жылғы S никелінің алғашқы қырық данасының бірі, бұрынғы Сан-Франциско қаласының мэрі Джеймс Д. Фелан тарапынан 1912 жылдың 28 желтоқсанында қаланың алғашқы трамвайындағы алғашқы жол ақысын төлеу үшін қолданылды. 1913 жылғы никельді есептемегенде, тек 238 000 данасы соғылған 1912 жылғы S, сериядағы ең сирек монета болып табылады.

1913 жыл

1913 жылғы «Либерти» монетасының соғылған болуы мүмкін деген алғашқы хабар 1919 жылдың желтоқсан айында пайда болды, кезде монета сатушы Сэмюэл В. Браун нумизматикалық басылымдарда осындай монеталарды сатып алу туралы жарнамалар жариялады. 1920 жылдың тамызында Браун Америкалық нумизматикалық қауымдастығының (ANA) жылдық конгресінде мұндай монетаның бірін көрсетті. Браун 1913 жылғы «Либерти» монеталары үшін бас қалыптың дайындалғанын және қалыпты сынау үшін бірнеше монета соғылғанын айтты. Браун бес монетаға ие болды және оларды сатты. Эксцентрикалық полковник Э. Х. Р. Гриннің, Форт-Уорт, Техас аймағындағы танымал коллекционердің қолында он бес жылдан кейін, монеталар 1943 жылы ақыры таратылды. Содан бері әр монетаның бірнеше иесі болды. Бүгінде үш монета қоғамға көрсетілуде, біреуі Вашингтондағы Смитсонов институтында, екеуі Колорадо-Спрингс қаласындағы ANA ақша мұражайында, ал екеуі жеке меншікте. 1913 жылғы «Либерти Хед» монетасы үшін тіркелген бір баға 2010 жылдың қаңтарында аукционда 3 737 500 долларға сатылды. 1913 жылғы «Либерти Хед» монетасының соңғы сатылымдары 2013 жылдың сәуірінде 3,1 миллион доллардан астамға және 2018 жылдың тамызында аукционда 4,5 миллион долларға өткен. 1913 жылғы монеталардың қалай жасалғаны белгісіз. Монета соғу зауытының тізімдерінде 1913 жылғы «Либерти» монеталарының өндірісі туралы мәлімет жоқ және олардың жасалуына рұқсат берілмеген. Қалыптар алдын ала дайындалып, 1913 жылғы S «Либерти Хед» монетасын соғу үшін Калифорнияға жіберілді, бірақ Робертстің монета соғуды тоқтату туралы бұйрығынан кейін оларды Филадельфияға қайтаруға бұйрық берілді. Олар 23 желтоқсанға дейін жеткізілді және қаңтар айының басында әдеттегідей жойылды. Браун Филадельфия монета соғу зауытының қызметкері болған (бірақ бұл 1963 жылға дейін белгілі болмады) және көптеген теориялар күдіктің ойын оған аударады.