Кіріспе

Ирандық-американдық жазушы және профессор Азар Нафиси (آذر نفیسی; 1948 жылы туған) – ирандық-американдық жазушы және ағылшын әдебиетінің профессоры. Тегеранда туған ол 1997 жылдан бері АҚШ-та тұрады және 2008 жылы АҚШ азаматы атанды. Нафиси бірнеше академиялық басшылық қызметтерді атқарды, соның ішінде Джонс Хопкинс университетінің Жоғары халықаралық зерттеулер мектебінің (SAIS) Диалог жобасы және Мәдени әңгімелер директоры, Джорджтаун Уолш Сыртқы қызмет мектебінің Жүз жылдық ғылымгері және Оксфорд университетінің ғылымгері болды. Ол белгілі ирандық ғалым, көркем әдебиетші және ақын Саид Нафисидің қызы. Азар Нафиси 2003 жылы жарық көрген «Тегеранда Лолитаны оқу: Кітаптардағы естеліктер» кітабымен ең көп танылды. Бұл кітап 117 апта бойы «Нью-Йорк Таймс» бестселлерлер тізімінде болды және Booksense-тің 2004 жылғы «Жылдың көркем емес кітабы» сыйлығы сияқты бірнеше әдеби наградаға ие болды. «Тегеранда Лолитаны оқудан» басқа, Нафиси «Мен үнсіздік сақтаған нәрселер: Сары қыздың естеліктері», «Қиял республикасы: Америка үш кітапта» және «Сол басқа әлем: Набоков және жер аударылудың жұмбағы» кітаптарын жазды. Оның ең соңғы кітабы «Қауіпті оқы: Қиын заманда әдебиеттің көтеріліс күші» 2022 жылдың 8 наурызында жарық көрді.

Ерте өмір және білім

Нафиси Тегеранда дүниеге келді. Ол Нежат пен Ахмад Нафиситің қызы, Ахмад Нафиси 1961-1963 жылдар аралығында Тегеранның мэрі болған. Ол сол кезде бұл лауазымға тағайындалған ең жас адам еді. 1963 жылы оның анасы Ұлттық Кеңес Мәжілісіне сайланған әйелдердің алғашқы тобының құрамына кірді. Нафиси Тегеранда өсті, бірақ он үш жасында оқуын аяқтау үшін Англияның Ланкастер қаласына көшіп кетті. Содан кейін ол 1963 жылы Иранға қысқа ғана уақытқа оралғанға дейін Швейцарияда болды. Ол ағылшын және американ әдебиеті бойынша білім алып, Оклахома университетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1979 жылы Иран революциясынан кейін Нафиси Иранға оралды және Тегеран университетінде ағылшын әдебиетінен сабақ берді. 1981 жылы ислами хиджап киюден бас тартқаны үшін университеттен қуылды. Бірнеше жыл өткен соң, либералдану кезеңінде ол Алламе Табатабаи университетінде оқытуды бастады. 1995 жылы Нафиси лауазымынан кетуге өтініш берді, бірақ университет оның отставкасын қабылдамады. Жұмысқа бірнеше рет бармағаннан кейін, оны жұмыстан шығарды, бірақ отставкаға жіберуге келіспеді. 1995 жылдан 1997 жылға дейін Нафиси әр бейсенбі күні таңертең бірнеше студент қыздарды үйіне шақырып, тұрақты кездесулер өткізді. Олар революциядан кейінгі иран қоғамындағы әйелдердің орны туралы пікір алмасты. Олар әдеби туындыларды зерттеді, оның ішінде режим «көкіректік» деп санайтын «Лолита» сияқты, сондай-ақ «Мадам Бовари» сияқты басқа да шығармаларды оқыды. Ол сонымен қатар Ф. Скотт Фицджеральд, Генри Джеймс және Джейн Остин жазған романдарды оқытып, оларды қазіргі ирандықтардың көзқарасымен түсінуге және интерпретациялауға тырысты. Революциядан кейін Иранда 18 жыл тұрғаннан кейін, Нафиси 1997 жылдың 24 маусымында Америка Құрама Штаттарына оралды және бүгінге дейін сонда тұрып жатыр.

Әдеби және академиялық еңбектер

Нафиси өзінің кітаптарынан басқа, The New York Times, The Washington Post, The Guardian және The Wall Street Journal газеттерінде жазған. Оның "Жаңа Республика" журналында (1999 жылдың 22 ақпаны) жарияланған "Жасырылған қауіп: Иран революциясының әйелдер мәселесі" атты мақаласы бірнеше тілде қайта басылды. Ол сондай-ақ Толстойдың "Хаджи Мурад" романының "Modern Library Classics" басылымына жаңа кіріспе жазды, сондай-ақ Ирадж Пежешкзадтың "Мой дядя Наполеон" романына кіріспе жазды, ол "Modern Library" баспасынан 2006 жылдың сәуір айында жарық көрді. Ол суретші Софи Бенини Пиетромарчимен бірлесіп "БиБи және жасыл дауыс" атты балалар кітабын шығарды (итальян тіліне – "BiBi e la voce verde", еврей тіліне аударылған). Ол Джонс Хопкинс университетінің Жоғары халықаралық зерттеулер мектебінің (SAIS) Диалог жобасы мен Мәдени әңгімелер бағдарламасының директоры, Джорджтаун Уолш Сыртқы істер мектебінің жүз жылдық ғылыми қызметкері және Оксфорд университетінің қызметкері болды. "Хаклберри Финннің баяндары", "Бэббит" және "Жүрек жалғыздыққа бейім" романдарымен қатар, Джеймс Болдуиннің және тағы басқалардың шығармаларын пайдалана отырып, Нафиси ирандық оқырманның американдықтар әдебиетке қызығушылық таныта ма, әлде оларға мұқтаж ба деген сұрағына жауап береді. 2019 жылы Йель университетінің баспасынан "Ол басқа әлем: Набоков және жер аударудың жұмбағы" кітабының ағылшын тіліндегі аудармасы жарық көрді. Нафиси әдебиет пен мәдениеттің саяси маңызы, ирандық әйелдер мен қыздардың адам құқықтары және Ирандағы плюрализм мен ашық қоғамды өзгерту процесіндегі олардың маңызды рөлі туралы ағылшын және парсы тілдерінде көптеген дәрістер оқыды және жазды. Ол АҚШ және басқа елдердегі саясаткерлер мен түрлі адам құқықтары ұйымдарымен Иран және адам құқықтары мәселелері бойынша кеңес алды. Ол тек сауаттылықты ғана емес, сонымен қатар жалпы әдеби құндылығы бар кітаптарды оқуды насихаттайды. 2011 жылы ол "Ирандағы адамгершілік құндылықтарды нығайлы және батыл қорғағаны және ислам қоғамындағы әйелдердің жағдайы туралы әдебиет арқылы хабардар етуге жасаған күш-жігері" үшін Кристобал Габаррон қорының Халықаралық ой және гуманитарлық сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ, ол 2015 жылы Бенджамин Франклиннің Шығармашылық лауреаты сыйлығын алды. Оған Susquehanna University (2019), Pomona College (2015), Mt. Holyoke College (2012), Seton Hill University (2010), Goucher College (2009), Bard College (2007), Rochester University (2005) және Nazareth College құрметті докторлық дипломдары табысталды. 2018 жылы ол Джорджтаун университеті/Уолш Сыртқы істер мектебінің жүз жылдық ғылыми қызметкері болып тағайындалды.

Сын

2003 жылы The Guardian газетінде жарияланған мақаласында Брайан Уитакер Нафисиді "жаратылыс арқылы жойылғандық" және "жалпы соғыс" идеяларын таратумен айыптаған "Бенадор Ассошиэйтс" атты қоғамдық қатынастар фирмасында жұмыс істегені үшін сынады. 2004 жылы Кристофер Хитченс Нафисидің "Тегеранда Лолитаны оқу" кітабын Джордж Буш басқару кезеңінде АҚШ қорғаныс министрінің орынбасары және Буш доктринасының негізгі жасаушысы болған Пол Вольфовицке арнағанын жазды. Хитченс Нафиситің Вольфовицпен және Буш әкімшілігінің бірнеше маңызды тұлғаларымен жақын қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді. Кейін Нафиси Хитченстің сөздеріне жауап берді, бірақ бұл мәлімдемені нақтыламады не жоққа шығармады. "Салыстырмалы американдық зерттеулер" атты ғылыми журналында жарық көрген "Тегеранда Азар Нафисиді оқу" деген сын мақаласында Тегеран университетінің әдебиет профессоры Сейед Мохаммад Маранди: "Нафиси шығыстанушылардың жиі айтқандарын үнемі растап отырады" деді. Ол сондай-ақ, ол "Иран қоғамы мен Исламды қате көрсетіп, дұрыс емес, жаңылыстыратын немесе тіпті толығымен ойдан шығарылған цитаталар мен сілтемелерді пайдаланады" деп мәлімдеді. Оңтүстік Калифорния университетінің гуманитарлық ғылымдар профессоры Джон Карлос Роу былай деді: "Азар Нафисидің "Тегеранда Лолитаны оқу: Кітаптардағы естеліктер" (2003) неолибералдық риториканың неоконсерваторлар тарапынан қалай қолданылып жатқанының және олардың мәдени мәселелерге берген маңыздың тамаша мысалы". Сондай-ақ, Нафисидің "Батыс өркениетін және оның либералдық уәдесін қорғау үшін Батыс емес өкіл ретінде жұмыс істеуге дайын екенін, тіпті осы мақсаттарға жетудегі тарихи сәтсіздіктеріне қарамастан" деді.

Хамид Дабаши: сын және қарсы сын

2006 жылы Колумбия университетінің профессоры Хамид Дабаши Каирде шығатын ағылшын тіліндегі "Әл Ахрам" газетінде жарияланған эссесінде (Дабашидің Нафисиді сынауы "Жоғары білім хроникасы" журналының қақпақ мақаласына айналды) "Тегерандағы Лолитаны оқуды" "Британияның Үндістандағы ең зиянды отаршылдық жобаларымен" салыстырды және Нафисидің "туған жерлік ақпарат беруші және отаршылдық агенті" ретіндегі рөлін айтты. Ол сондай-ақ Нафисиді "компроматор интеллектуал" деп атады, бұл өз елін коммерциялық пайда мен империялық құрмет үшін сатқан материктік британдық фирмалардың "сатқын" қытай қызметкерлерімен салыстырылатын жайт. Z журналына берген сұхбатында ол Нафисиді Абу-Грейбтегі тұтқындарды қинаған үшін айыпталған АҚШ солдатымен теңестірді: "Мен үшін Линди Англия мен Азар Нафисидің арасында ешқандай айырмашылық жоқ". Соңында, Дабаши кітаптың мұқабасындағы суретті (Тегеранда "Лолитаны" оқып отырған екі жасөспірім қыз) 11 қыркүйекке сілтеме жасай отырып, "Шығыстың бұрмаланған педофилиясы" деп сипаттады, ол "қатты соғыс салдарынан ақыл-есінен айырылған ұлттың ең ауыртпалы шығыс қиялына" сәйкес келеді. Тегерандағы "Лолитаны оқу" кітабында Нафиси Принстон университетінің тарихшысы Бернард Льюисті "есік ашқан адам" деп атады. 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруіне қарсы болған Нафиси мұндай айыптауларды "әрекеттері арқылы кінәлі деп тану" деп есептемейді, оның "радикалды достары" да, "консервативті достары" да бар екенін айтады. Бостон колледжінің Таяу Шығысты зерттеу бағдарламасының қосымша директоры Әли Бануазизи Дабашидің мақаласының тым "көңілсіз" және "көңіл бөлмейтін" екенін мәлімдеді. Кристофер Ши "The Boston Globe" газетінде жазған пікірінде, Дабаши кітапты "бірнеше мың сөзбен қиратса" да, оның басты мәселесі нақты мәтін емес, кітаптағы Иранның қара-ақ бейнеленгені екенін айтты. Марти Перец "The New Republic" газетінде Дабашиді қатты сынға алып, риторикалық сұрақ қойды: "[Колумбия университетінің президенті] Ли Боллинджер қандай факультетті басқарады?". Роберт Фулфорд "National Post" газетінде Дабашидің пікірлерін сынап, "Дабашидің анықтамалық жүйесі Иосиф Сталинден Эдвард Саидқа дейін ауысады. Сталиншіл сияқты, ол мәдениетті саясатқа айналдыруға тырысады, бұл тоталитаризмге қарай жасалған алғашқы қадам. Кейінгі Эдвард Саид сияқты, ол ұнатпайтын әрбір ойды империализмнің мысалы ретінде қарастырады, Батыстың Үшінші әлемнің қысымға ұшыраған (майға бай) елдеріне үстемдік құруға деген құштарлығын көрсетеді". Фулфорд "Саидтың көзқарасын ұстана отырып, Дабаши ауыр клишелерді қолданады" деп қосты. Сондай-ақ, "Дабашидің Нафисиді "әңгімелесуге арналған орын" көзқарасын қолдайды деген айыптауы, Нафисиді жер астына түсуге мәжбүрлеген ауыр әлеуметтік және саяси жағдайларды елемейді" деді. Папан Матин де "Дабашидің шабуылы - Нафисидің [АҚШ-пен] ынтымақтастығы" кітабындағы заңды сұрақтарға қатысы жоқ екенін" айтты.