Кіріспе

Сланский үкімі (ресми атауы: Proces s vedením protistátního spikleneckého centra v čele s Rudolfem Slánským) – 1952 жылы Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) он төрт мүшесіне, оның ішінде көптеген жоғары лауазымды шенеуніктерге қарсы өткен антисемиттік көрсетпелі сот процесі. Топқа Чехословакия Республикасына қарсы құйрық тістеушілік жасады деген айыппен, оның ішінде мемлекетке опасыздық сияқты бірнеше айып тағылды. КСЧ бас хатшысы Рудольф Сланский осы құйрық тістеушіліктің болжамды жетекшісі болды. Барлық он төрт айыпталушы жасаған жоқ қылмыстар үшін кінәлі деп танылды. Олардың он біреуі өлім жазасына кесіліп, атылды, ал қалған үшеуі өмір бойына бас бостандығынан айырылды.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чехословакияда демократияның шектеулі деңгейі сақталды. Бұл 1948 жылғы ақпанда Чехословакия Коммунистік партиясының, Кеңес Одағының тікелей көмегінсіз жасаған төңкерісінен кейін өзгерді. Әдебиеттанушы Питер Штайнердің сөзіне қарағанда, бірпартиялық коммунистік мемлекет өзінің өмір сүруін ақтау үшін ішкі жауларды табуға немесе ойлап табуға мәжбүр болды; осы себепті көрсетілімдік сот процестері ұйымдастырылды. 1948 жылғы Тито-Сталин араздығынан кейін Болгария, Венгрия және Албанияда Титошыл және Батыс империалистік элементтеріне қарсы жоғары деңгейдегі саяси сот процестері өтті, бірақ бұл сот процестері ашық түрде антисемиттік болған жоқ. Жозеф Сталиннің басшылығымен Кеңес Одағында жасырын антисемиттік науқан болған антикосмополитизм науқаны, Чехословакия президенті және Коммунистік партияның басшысы Клемент Готвальд, тазалаудан қорқып, ұзақ жылдар бойы серігі және жеке досы болған Сланскийді құрбан етуге шешім қабылдады. Қалғандары мемлекеттік бюрократияның әртүрлі топтарына айқын қауіп төндіретінін көрсету үшін таңдалды. Олардың кейбіреулері (Шваб, Рейцин) қатыгез садистер болды, олар реалистік көрсетілім үшін ыңғайлы қосылды. Сотқа тартылғандар барлық қылмыстарын мойындады (қысыммен немесе азаптаудан кейін) және жазаға кесілді. Сланский түрмеде өзін-өзі өлтіруге тырысты. Чехословакия халқы сатқын деп саналғандарға өлім жазасын беру туралы петицияларға қол қойды. Соттың соңғы күні Чехословакия Коммунистік партиясының Бас хатшысы Рудольф Сланский және басқа да партияның жетекші мүшелері кінәлі деп танылды. 1952 жылдың 14 желтоқсанында, жаза орындалғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Білім министрі Зденек Неедли мойындаулар азаптау немесе есірткі арқылы алынған деген қауесеттерді жоққа шығарды. Оның орнына, айыпталушылар оларға қарсы жиналған айғақтардың көптігіне және ұялғандықтары мен кінәлі сезімдеріне байланысты қылмыстарын мойындады. Көптеген чехословакиялық азаматтар болжамды сатқындарға қатысты қатаң шараларды қолдады. Чех ақыны "осындай итке ит өлімі" деп шақырды. 1953 жылғы наурызда Сталин мен Готвальдтың қайтысынан кейін қуғын-сүргіннің қатысуы азайды және сот процесінің құрбандары бірінен соң бірі, Прага сотынан аман қалғандар да, жасырын түрде кешірім алды. Кейіннен Коммунистік партияның ресми тарихы сот процесі туралы үнсіздік сақтады, кінәны "жеке тұлға культінің" салдарынан туындаған қателіктерге жатқызды. Көптеген басқа саяси сот процестері жалғасты, көптеген жазықсыз адамдар түрмеге және Яхимов уран кеніштеріндегі және еңбек лагерьлеріндегі ауыр еңбекке жіберілді. Сот процесі туралы маңызды дереккөз болып табылады. Коста Гаврастың режиссерлік жұмысы "L'Aveu" (1970), басты рөлдерде Ив Монтан мен Симона Синьоре ойнады. Сланский сот процесі "Қырағы жұлдыз астында" кітабының да маңызды бөлігі болып табылады. Хеда Марголиус Ковалидің естеліктері. Кітапта еврей әйелінің өмірі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде концлагерден қашуынан бастап, 1968 жылғы Варшава шарты елдерінің басып кіруінен кейін Чехословакиядан кетуіне дейін баяндалады. Ковалидің күйеуі Рудольф Марголиус, Холокосттан аман қалған, Сланский сот процесінде өлім жазасына кесілген 11 адамның бірі болды. Толығырақ ақпаратты 2018 жылы жарық көрген Хелена Тржештикованың Хеда Марголиус Ковалимен сұхбаты "Гитлер, Сталин және мен" кітабынан табуға болады. Мартин Вайн Ковалидің кітабындағы және басқа да БАҚ-тағы Марголиустың оң бейнесін сынға алды (Игорь Лукес оны "ластанған уақытта таза адам" деп сипаттады), ол Марголиустың сталиндік режиммен байланысын азайтады деп санады. Ал Дэвид Гертл өзінің соңғы чех сұхбат бағдарламасында Рудольф Марголиустың сотқа тартылуының құпиясын баса көрсетті. "Slánský тобымен сот процесіндегі ең жас асылған Рудольф Марголиус болды. Бірақ неге оны таңдады, тарихшылар үшін құпия болып қалуда." (Nejmladším oběšeným v procesu se skupinou Slánského byl Rudolf Margolius. Proč zrovna on, je ale pro historiky záhadou.) Czech Radio Plus арнасында 2022 жылдың 1 желтоқсанында көрсетілді. Сланский сот процесі туралы "Прагадағы сот" (2000, 83 мин) деректі фильмін Зузана Юстман түсірді. 2018 жылдың 22 наурызында банкроттық әкімшілер Прага маңындағы зауытта сот процесінің 8,5 сағаттық түпнұсқалық бейнежазбасын тапқаны хабарланды. Фильм қатты зақымдалған, оны қалпына келтіруге бірнеше жыл қажет болады деп күтілуде, бұл шығындарды Мәдениет министрлігі төлейді.

Құжаттық фильмдер

Le Procès – Prague 1952 - Рут Зилберманның ARTE France & Pernel Media үшін түсірген 1 сағат 10 минуттық француз деректі фильмінің әлемдік премьерасы 2022 жылдың 18 қаңтарында Франциядағы Биарриц қаласында өткен FIPADOC Халықаралық деректі фильмдер фестивалінде болды. 2018 жылы Прага маңындағы қоймада кездейсоқ табылған Сланский ісінің фильмдері мен аудио архивтері осы фильмге бастау берді. Режиссер сот процесін үш айыпталушының ұрпақтарының көзімен көрсетеді: Рудольф Сланскийдің қызы мен немересі, соттан кейін өлім жазасына кесілген Рудольф Марголиустың ұлы мен немересі, сондай-ақ өмір бойына түрмеге кесілген Артур Лондонның үш баласы.