Кіріспе
Сланский үкімі (ресми атауы: Proces s vedením protistátního spikleneckého centra v čele s Rudolfem Slánským) – 1952 жылы Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) он төрт мүшесіне, оның ішінде көптеген жоғары лауазымды шенеуніктерге қарсы өткен антисемиттік көрсетпелі сот процесі. Топқа Чехословакия Республикасына қарсы құйрық тістеушілік жасады деген айыппен, оның ішінде мемлекетке опасыздық сияқты бірнеше айып тағылды. КСЧ бас хатшысы Рудольф Сланский осы құйрық тістеушіліктің болжамды жетекшісі болды. Барлық он төрт айыпталушы жасаған жоқ қылмыстар үшін кінәлі деп танылды. Олардың он біреуі өлім жазасына кесіліп, атылды, ал қалған үшеуі өмір бойына бас бостандығынан айырылды.
The Slánský trial (officially Proces s vedením protistátního spikleneckého centra v čele s Rudolfem Slánským English: "Trial of the Leadership of the Anti State Conspiracy Centre Headed by Rudolf Slánský") was a 1952 antisemitic show trial against fourteen members of the Communist Party of Czechoslovakia (KSČ), including many high ranking officials. Several charges, including high treason, were announced against the group on the grounds of allegedly conspiring against the Czechoslovak Republic. General Secretary of the KSČ Rudolf Slánský was the alleged leader of the conspirators. All fourteen defendants were found guilty of crimes that they did not commit. Eleven of them were sentenced to death and executed; the remaining three received life sentences.
Өмірбаян
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чехословакияда демократияның шектеулі деңгейі сақталды. Бұл 1948 жылғы ақпанда Чехословакия Коммунистік партиясының, Кеңес Одағының тікелей көмегінсіз жасаған төңкерісінен кейін өзгерді. Әдебиеттанушы Питер Штайнердің сөзіне қарағанда, бірпартиялық коммунистік мемлекет өзінің өмір сүруін ақтау үшін ішкі жауларды табуға немесе ойлап табуға мәжбүр болды; осы себепті көрсетілімдік сот процестері ұйымдастырылды. 1948 жылғы Тито-Сталин араздығынан кейін Болгария, Венгрия және Албанияда Титошыл және Батыс империалистік элементтеріне қарсы жоғары деңгейдегі саяси сот процестері өтті, бірақ бұл сот процестері ашық түрде антисемиттік болған жоқ. Жозеф Сталиннің басшылығымен Кеңес Одағында жасырын антисемиттік науқан болған антикосмополитизм науқаны, Чехословакия президенті және Коммунистік партияның басшысы Клемент Готвальд, тазалаудан қорқып, ұзақ жылдар бойы серігі және жеке досы болған Сланскийді құрбан етуге шешім қабылдады. Қалғандары мемлекеттік бюрократияның әртүрлі топтарына айқын қауіп төндіретінін көрсету үшін таңдалды. Олардың кейбіреулері (Шваб, Рейцин) қатыгез садистер болды, олар реалистік көрсетілім үшін ыңғайлы қосылды. Сотқа тартылғандар барлық қылмыстарын мойындады (қысыммен немесе азаптаудан кейін) және жазаға кесілді. Сланский түрмеде өзін-өзі өлтіруге тырысты. Чехословакия халқы сатқын деп саналғандарға өлім жазасын беру туралы петицияларға қол қойды. Соттың соңғы күні Чехословакия Коммунистік партиясының Бас хатшысы Рудольф Сланский және басқа да партияның жетекші мүшелері кінәлі деп танылды. 1952 жылдың 14 желтоқсанында, жаза орындалғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Білім министрі Зденек Неедли мойындаулар азаптау немесе есірткі арқылы алынған деген қауесеттерді жоққа шығарды. Оның орнына, айыпталушылар оларға қарсы жиналған айғақтардың көптігіне және ұялғандықтары мен кінәлі сезімдеріне байланысты қылмыстарын мойындады. Көптеген чехословакиялық азаматтар болжамды сатқындарға қатысты қатаң шараларды қолдады. Чех ақыны "осындай итке ит өлімі" деп шақырды. 1953 жылғы наурызда Сталин мен Готвальдтың қайтысынан кейін қуғын-сүргіннің қатысуы азайды және сот процесінің құрбандары бірінен соң бірі, Прага сотынан аман қалғандар да, жасырын түрде кешірім алды. Кейіннен Коммунистік партияның ресми тарихы сот процесі туралы үнсіздік сақтады, кінәны "жеке тұлға культінің" салдарынан туындаған қателіктерге жатқызды. Көптеген басқа саяси сот процестері жалғасты, көптеген жазықсыз адамдар түрмеге және Яхимов уран кеніштеріндегі және еңбек лагерьлеріндегі ауыр еңбекке жіберілді. Сот процесі туралы маңызды дереккөз болып табылады. Коста Гаврастың режиссерлік жұмысы "L'Aveu" (1970), басты рөлдерде Ив Монтан мен Симона Синьоре ойнады. Сланский сот процесі "Қырағы жұлдыз астында" кітабының да маңызды бөлігі болып табылады. Хеда Марголиус Ковалидің естеліктері. Кітапта еврей әйелінің өмірі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде концлагерден қашуынан бастап, 1968 жылғы Варшава шарты елдерінің басып кіруінен кейін Чехословакиядан кетуіне дейін баяндалады. Ковалидің күйеуі Рудольф Марголиус, Холокосттан аман қалған, Сланский сот процесінде өлім жазасына кесілген 11 адамның бірі болды. Толығырақ ақпаратты 2018 жылы жарық көрген Хелена Тржештикованың Хеда Марголиус Ковалимен сұхбаты "Гитлер, Сталин және мен" кітабынан табуға болады. Мартин Вайн Ковалидің кітабындағы және басқа да БАҚ-тағы Марголиустың оң бейнесін сынға алды (Игорь Лукес оны "ластанған уақытта таза адам" деп сипаттады), ол Марголиустың сталиндік режиммен байланысын азайтады деп санады. Ал Дэвид Гертл өзінің соңғы чех сұхбат бағдарламасында Рудольф Марголиустың сотқа тартылуының құпиясын баса көрсетті. "Slánský тобымен сот процесіндегі ең жас асылған Рудольф Марголиус болды. Бірақ неге оны таңдады, тарихшылар үшін құпия болып қалуда." (Nejmladším oběšeným v procesu se skupinou Slánského byl Rudolf Margolius. Proč zrovna on, je ale pro historiky záhadou.) Czech Radio Plus арнасында 2022 жылдың 1 желтоқсанында көрсетілді. Сланский сот процесі туралы "Прагадағы сот" (2000, 83 мин) деректі фильмін Зузана Юстман түсірді. 2018 жылдың 22 наурызында банкроттық әкімшілер Прага маңындағы зауытта сот процесінің 8,5 сағаттық түпнұсқалық бейнежазбасын тапқаны хабарланды. Фильм қатты зақымдалған, оны қалпына келтіруге бірнеше жыл қажет болады деп күтілуде, бұл шығындарды Мәдениет министрлігі төлейді.
Klement Gottwald, president of Czechoslovakia and leader of the Communist Party, feared being purged and decided to sacrifice Slánský, a longtime collaborator and personal friend, who was the second in command of the party. The others were picked to convey a clear threat to different groups in the state bureaucracy. A couple of them (Šváb, Reicin) were brutal sadists, conveniently added for a more realistic show. Those put on trial confessed to all crimes (under duress or after torture) and were sentenced to punishment. Slánský attempted suicide while in prison. The people of Czechoslovakia signed petitions asking for death for the alleged traitors. On the last day of the trial, Rudolf Slánský, General Secretary of the KSČ, and other leading party members were pronounced guilty. Eleven, including Slánský, were hanged at Pankrác Prison in Prague on 3 December, On 14 December 1952, a few days after the execution, Zdeněk Nejedlý, Minister of Education, denied rumors that the confessions had been obtained with torture or drugs. Instead, the defendants admitted to their crimes because of the overwhelming evidence against them and because of their shame and guilt. Many Czechoslovak citizens were in favor of harsh measures against the supposed traitors. Czech poet cs called for "a dog's death for [such] dogs"
After the deaths of both Stalin and Gottwald in March 1953, the harshness of the persecutions slowly decreased, and the victims of the trial quietly received amnesty one by one, including those who had survived the Prague Trial. Later, the official historiography of the Communist Party was rather quiet on the trial, vaguely putting blame on errors that happened as a result of a "cult of personality". Many other political trials followed on, sending many innocent victims to jail and hard labour in the Jáchymov uranium mines and labour camps. is a major source about the trial. L'Aveu (1970), a film based on London's book, was directed by Costa Gavras and starred Yves Montand and Simone Signoret. The Slánský trial is also a key element of the book Under a Cruel Star. A memoir by Heda Margolius Kovály, the book follows the life of a Jewish woman, starting with her escape from a concentration camp during World War II, up until her departure from Czechoslovakia after the Warsaw Pact countries invasion of 1968. Kovály's husband, Rudolf Margolius, a fellow Holocaust survivor, was one of the 11 men executed during the Slánský trial. More encompassing information is available in the more recent book Hitler, Stalin and I, an interview of Heda Margolius Kovály by Helena Třeštíková published in 2018. Martin Wein was critical of the positive image of Margolius in Kovály's book and in other media (Igor Lukes described him as "a clean man in a filthy time"), which he felt downplayed Margolius' complicity with the Stalinist regime. David Hertl on the other hand emphasised the mystery of Rudolf Margolius inclusion in the trial in his recent Czech interview program, The Youngest Hanged in the Trial with the Slánský Group was Rudolf Margolius. But Why Him, is a Mystery to Historians. (Nejmladším oběšeným v procesu se skupinou Slánského byl Rudolf Margolius. Proč zrovna on, je ale pro historiky záhadou.) broadcast on Czech Radio Plus, December 1, 2022. The Slánský trial is the subject of the documentary A Trial in Prague, directed by Zuzana Justman (2000, 83 min). On 22 March 2018, it was announced that insolvency administrators discovered 8.5 hours of original footage from the trial at a factory near Prague. The film was heavily damaged, and restoration is expected to take several years, to be paid for by the Ministry of Culture.
Құжаттық фильмдер
Le Procès – Prague 1952 - Рут Зилберманның ARTE France & Pernel Media үшін түсірген 1 сағат 10 минуттық француз деректі фильмінің әлемдік премьерасы 2022 жылдың 18 қаңтарында Франциядағы Биарриц қаласында өткен FIPADOC Халықаралық деректі фильмдер фестивалінде болды. 2018 жылы Прага маңындағы қоймада кездейсоқ табылған Сланский ісінің фильмдері мен аудио архивтері осы фильмге бастау берді. Режиссер сот процесін үш айыпталушының ұрпақтарының көзімен көрсетеді: Рудольф Сланскийдің қызы мен немересі, соттан кейін өлім жазасына кесілген Рудольф Марголиустың ұлы мен немересі, сондай-ақ өмір бойына түрмеге кесілген Артур Лондонның үш баласы.