Кіріспе
Яуза – Ресейдің Мәскеу және Митищи қалаларында ағатын өзен, Мәскеу өзенінің саласы. Ол Мәскеудің солтүстік-шығысында орналасқан Лосиный Остров ұлттық паркінен бастау алады, Митищи қаласынан өтеді, Медведково ауданында Мәскеуге кіріп, қала ішінде ирек-бұйра, көбінесе солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Яуза Таганский ауданында Мәскеу өзенімен қосылады. Яузаның аңғарлары, солтүстіктегі МКАД сақинасынан бастап Сокольники паркіне батысқа қарай созылған Мәскеу-Ярославль темір жолына дейін табиғи қорықтар ретінде қорғалады. Яуза 1156 жылдан бері ресейлік жылнамаларда еске алынады; Яуза бойындағы елді мекендер (Неміс кварталы, Лефортово, Преображенское) Ресей тарихында 17 және 18 ғасырларда маңызды рөл атқарды. 19 және 20 ғасырлардағы индустрияландыру Яузаны «Мәскеудегі ең ірі қоқыс ағызу орыны» етіп шығарды. 2000 жылдары ескі зауыттардың жабылуы немесе қайта құрылуы және қала әкімшілігінің тазалау жұмыстарының нәтижесінде экология жақсарды. 2007 жылы Яуза сулары «ластанған» санатына қайта жіктелді, бұрынғы «қоқыс» санатынан өтті. Орталық әкімшілік округіндегі өңделмеген жер беті ағындары ластанудың басты көзі болып қалуда.
the river in Moscow
The Yauza (Я́уза) is a river in Moscow and Mytishchi, Russia, a tributary of the Moskva. It originates in the Losiny Ostrov National Park northeast of Moscow, flows through Mytishchi, enters Moscow in the Medvedkovo District and flows through the city in an irregular, meandering, generally north south direction. The Yauza joins the Moskva River in Tagansky District just west of Tagansky Hill, now marked by the Kotelnicheskaya Embankment tower. Valleys of the Yauza, from the MKAD beltway in the north to the Moscow Yaroslavl railway west of Sokolniki Park, are protected as natural reserves. The Yauza has been mentioned in Russian chronicles since 1156; Settlements along the Yauza (German Quarter, Lefortovo, Preobrazhenskoye) played a significant role in the history of Russia in the 17th and 18th centuries. Industrialization in the 19th and 20th centuries made the Yauza "the biggest gutter for waste in Moscow". In the 2000s the ecology improved, with the closing or conversion of old factories and cleanup efforts by the city government. In 2007 the Yauza waters were reclassified from "dirty" to "polluted" status, Untreated surface runoff in the Central Administrative District remains the main source of pollution.
17 және 18 ғасырлар
Металл өңдеушілердің гильдияларының қоныстары кеңейді, ал 17 ғасырда Таганка Мәскеу қаласының ең тығыз және шалғай орналасқан аймағына айналды. Бұрынғы сарай бақтары халыққа ашық саябаққа айналды. Ресей императрицасы Елизавета 1735-1743 жылдары Рубцовода Михаилдың бұрынғы резиденциясының орнында өзінің елдік сарайын салды. Қудаланған діни азшылық өкілдері – Ескі Дінге Сенушілерге 1770 жылдары Яузаның шығысындағы екі оқшауланған қауымдастықта (Рогожское және Преображенское зираттарында) өз дінін ұстануға рұқсат берілді. Ресми Православие шіркеуімен келісімде болған, Ескі Дінге Сенушілердің орташа тармағы – Единоверь, Лефортоводағы Яузаның биік шығыс жағалауында ірі шіркеу кешенін тұрғызды. 1779 жылы Екатерина II Мәскеудің алғашқы су құбыры желісін салуға бұйрық берді. Жоғарғы Яуза алқабындағы жер асты сулары жер асты құбырлары, ашық каналдар және Ростокинодағы Яуза аңғарынан өтетін су тас жолы арқылы Мәскеудің орталық бөлігіне жеткізілді. Көптеген кешігулер мен қиындықтардан кейін жүйе 1804 жылы пайдалануға берілді және 20 ғасырға дейін жұмыс істеді; Митищи қаласы Яузаның жер асты суларын пайдалануды жалғастыруда.
In 1779 Catherine II authorized the construction of Moscow's first water supply network. Water from underground aquifers in the upper Yauza basin flowed to downtown Moscow through underground pipes, surface canals and an aqueduct which crossed the Yauza valley in Rostokino. After numerous delays and setbacks, the system was commissioned in 1804 and operated into the 20th century; the city of Mytishchi continues to use Yauza aquifers.
Индустрияландыру
Яузада Петр I құрған мемлекеттік фабрикалар жеке фабрикалар тізбегіне бастау берді; XVIII ғасырдың соңында Лефортовода және бұрынғы неміс кварталында (кейіннен Батыс Еуропаның ықпалынан дерлік толықтай босаған) маңызды өнеркәсіптік кластерлер қалыптасты. 1846 жылы осы диірмендерден тараған ластану Мәскеу губернаторы Алексей Щербатовты Яузаның жағалауларын тексеруге және заң бұзушыларға қарсы әкімшілік шаралар қолдануға итермеледі. Яузаның Бақ шеңберінен тыс аймақтағы индустриялануы теміржолдардың салынуымен күшейді; ал Сақина ішінде Яуза жағалауларында ғана ауқымды өнеркәсіптік өндіріс шоғырланды. 19 ғасырдың үшінші тоқсанында Яузадан солтүстікке қарай үш ірі теміржол станциясының торабы пайда болды. Тығыз теміржол желісі Мәскеудің шығыс шекарасын (Басманный, Лефортово, Рогожское және Сокольники) "өте қарқынды дамыған, көптеген тоқыма және киім-кешек фабрикаларымен, сондай-ақ машина жасау кәсіпорындарымен және Мәскеудегі жалғыз болат зауытымен ерекше, әртүрлі аймақ" ретінде қалыптастыруға көмектесті. Красносельский ауданындағы теміржол инфрақұрылымы, қалалық бюджетке тұрақты кіріс көзі, Яузаның көптеген салаларындағы су тасқынының салдарынан қауіп төндірді. Бұл қауіп, сонымен қатар жаңа құрылыс үшін жерді босату қажеттілігі, Яуза бассейнінде алғашқы заманауи су тасқынына қарсы шараларға әкелді. Яузаға Чечора өзені арқылы қосылған Қызыл тоған 1900-1911 жылдары құрғатылып, қалалық теміржол паркіне айналдырылды. Сол кезеңде Чечора өзені жер асты канализациясына бағытталды.
Яуза бойындағы жоғары білім 1830 жылы құрылған Императорлық техникалық колледжге, қазір Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті (МГТУ) деп аталады. Қазіргі МГТУ төңірегіндегі білім беру орталықтарына Мәскеу энергетика институты, Мәскеу байланыс және ақпараттық технологиялар университеті, Лефортово әскери университеті, Мәскеу геодезия және картография мемлекеттік университеті, Жер пайдалану жоспарлау мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік педагогикалық университеті және Басманный ауданындағы басқа да оқу орындары кіреді.
20 ғасыр
1918 жылы бұрынғы неміс кварталында құрылған ЦАГИ (Орталық аэрогидродинамикалық институт) Мәскеудегі екі авиациялық кластердің біріне айналды. 1926 жылы қарама-қарсы жағалауда авиациялық қозғалтқыш зауыты (қазіргі NPO Salyut) салынды. Андрей Туполевтің конструкторлық бюросы 1936 жылы ЦАГИ-ден Яузадағы жеке ғимаратына көшті; 1945 жылы Туполев штаты 5 226 адамды құрады. Соғыстан кейінгі кезеңде Сокольникидегі «Мил» Мәскеу тікұшақ зауыты және Бабушкинский ауданындағы «Люлька» зымыран конструкторлық бюросы (қазіргі «НПО Сатурн») қосылды. > 1935 жылы Иосиф Сталиннің Мәскеуді қайта құру жоспары Мәскеудің солтүстігінде кеме жүретін су жолдарының ішкі сақинасын құруды көздеді. Яуза аңғарының солтүстігіндегі Свиблово аймағында кең су қоймасын жасау жоспарланған. Яузаның одан әрі индустрияландырылуына тыйым салынды; Мәскеу және Яузаның жағалаулары жоғары деңгейдегі қоғамдық және тұрғын үйлер салу үшін аймақталды. Аталған жоспар іске аспады; оның орнына Яузадағы су деңгейін Химки су қоймасы мен Лихоборка өзенін (Яузаның оң жақ саласы) байланыстыратын төмен құнмен салынған су құбыры арқылы нығайтуға көшті. Георгий Гольц жобалаған, төрт құлыптың орнына бір құлып жиынтығы 1940 жылы салынды. Өзен жоспар бойынша кеңейтіліп, жағалаулары бөгеттермен бекітілді, бірақ бұл үдеріс баяу жүрді. 1935 жылы қабылданған әлеуметтік және аймақтық саясаттар көп ұзамай күшін жойды; Яуза су алабының индустрияландыруы Кеңес кезеңі бойында тоқтаусыз жалғасты, әсіресе парктер мен орман қорықтарының кедергісіз болған «нашар оңтүстік-шығыс бөлігінде». Яузаның шығысы мен оңтүстік-шығысындағы аумақ «қаланың ең нашар тотыққан және түтін шығаратын аймағына» айналды. Ал өзеннің өзі «сегіз жүз екі зауыттан шыққан шикі қалдықтардың иісті қоймасына» айналды. 1990 жылдары Яуза бойындағы өндіріс төмендеді, ал 2009 жылға қарай көптеген бұрынғы өнеркәсіптік орындар кеңселер мен тұрғын үйлерге айналдырылды немесе қайта жаңартылды.
Joseph Stalin's 1935 Moscow Reconstruction Plan called for the creation of an inner ring of navigable waterways in northern Moscow. the Yauza valley north from Sviblovo would have been flooded into a broad reservoir. Further industrialization of the Yauza was prohibited; the embankments of the Moskva and the Yauza were zoned for high profile public and residential buildings. was never built; instead, the water level in the Yauza was reinforced through a low cost water pipe connecting the Khimki Reservoir and the Likhoborka River (right side tributary of the Yauza). A single set of locks (instead of four), designed by Georgy Golts, was built in 1940. The river was widened and flanked with embankments according to plan, albeit at a slower pace. The social and zoning policies made in 1935 were soon discarded; industrialization of the Yauza drainage basin continued unchecked through the Soviet period, particularly in the "reviled south east quadrant" not obstructed by park and forest reserves. The territory immediately east and southeast of the Yauza became "the city's worst rust and smokestack belt". and the river itself became "a reeking porridge of raw wastes from eighty two manufacturing plants." In the 1990s manufacturing along the Yauza declined, and by 2009 many former industrial sites had been converted or rebuilt into offices and housing.
Экология
Кеңес дәуіріндегі индустрияландыру Яуза су жиналатын алабын мұндай деңгейге дейін ластады ki, "1971 жылы Яузаның мұнайға толы саласы өртеніп кетті"; ал Яузаның өзі "тек әдеттен барып, өзен деп аталатын, Мәскеудегі қалдықтарға арналған ең ірі арық" еді. 2005 жылға қарай бұл жағдай өзгерді, бірақ төменгі Яузадағы ластану деңгейі Яуза құйылатын жерден төмендегі Мәскеу өзенінен 2-3 есе жоғары болып қалды. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, тазартылмаған, лас жер бетінен ағатын сулар ластанудың басты көзі болды; 1980 жылдары ол тікелей өнеркәсіптік қалдықтарға қарағанда бірден сегіз есеге дейін артық мұнай-химиялық қалдықтарды құйды. 2008 жылы Орталық әкімшілік округінен ағатын жер беті суларының 80% -ы тазартылмаған күйінде Мәскеу және Яузаға құйылатын. Бұл практика қазір тыйым салынған; қала енді ластанған суды тазарту қондырғыларына жіберетін қарды еріту алаңдарын пайдаланады. 2001-2007 жылдар аралығында қала Яузаның төменгі бөліктерін құрғатып, оның түбінен уытты шөгінділерді алып тастады және жүздеген заңсыз кәріздерді жапты. Қалалық комиссардың 2007 жылғы есебінде 2006 және 2007 жылдар арасында ластану деңгейінің айтарлықтай төмендегені тіркелді (ұқсас төмендеу 2005 жылы да тіркелген). 2008 жылы Яузадағы мұнай-химиялық заттардың мөлшері ұлттық шекті көрсеткіштен үш есе асып кетті (0,93 мг/л, нормативтік көрсеткіш 0,3 мг/л), ал еріген бөлшектердің мөлшері бес есе жоғары болды (2008 жылы 56 мг/л, нормативтік көрсеткіш 10,25 мг/л). Яузаның салалары (Ичка өзенінен басқа) әлі де "ластанған" немесе "өте ластанған" деп бағаланады (ластану индексі 6-10). Карптың көптеп кездесуі 2008 жылдың сәуір айында белгілі болды, ол кезде электр стансасынан ыстық судың кездейсоқ құйылуы салдарынан Ростокино су тас жолының жанында жүзден астам балық өлді. 1993 жылы Мәскеу облысында жойылып кеткен деп есептелген Gobio albipinnatus балығы Яуза және Сетун өзендерінде қайтадан табылды.