Кіріспе

Қолды жуу, сондай-ақ қол гигиенасы деп аталады, – қолды сабын немесе қол жуғыш және сумен тазалау арқылы вирустарды/бактерияларды/микроорганизмдерді, кірді, майды және қолға жабысқан басқа да зиянды немесе қажетсіз заттарды жою. Жуылған қолдарды кептіру процестің бір бөлігі болып табылады, себебі ылғалды және дымды қолдар тез қайтадан ластануы мүмкін. Қол гигиенасы – үй және күнделікті өмірде жұқпалы аурулардың таралуын болдырмау үшін маңызды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) қолды белгілі бір іс-әрекеттерге дейін және кейін кем дегенде 20 секунд жууды ұсынады. Бұларға аурудың фекальды-оралық жолмен таралуын азайту үшін күніне қолды сабынмен жуу қажет болатын бес маңызды уақыт кіреді: дәретханадан пайдаланғаннан кейін (зәр шығару, дефекация, менструальдік гигиена), баланың киімдерін ауыстырғаннан кейін (подгузниктерді ауыстыру), баланы тамақтандыру алдында, тамақ ішу алдында және тағам дайындау/соң немесе шикі ет, балық немесе құс етін өңдеу алдында/кейін. Егер қолды жуу немесе антисептик қолдану мүмкін болмаса, қолды ластанбаған күлмен және таза сумен тазалауға болады, бірақ вирустық немесе бактериялық инфекциялардың таралуын азайтудағы пайдасы мен зияны әлі белгісіз. Қол терісін құрғап кетірмеу үшін ылғалдандырғыш лосьон қолдану жиі ұсынылады, себебі құрғақ тері терінің зақымдануына әкелуі мүмкін, бұл инфекцияға шағу қаупін арттырады.

Жағымсыз әсерлер

Қол жуудың шағын зиянды әсері – жиі қол жуу терінің құрғауына алып келіп, теріге зақым келтіруі мүмкін.

Әдептілік өзгеруі

Көптеген елдерде қолды сабынмен жуу көрсеткіші төмен. 2015 жылы 54 елде жүргізілген зерттеуде үй шаруашылықтарының орташа есеппен 38,7%-ы қолды сабынмен жуатыны анықталды. 2014 жылғы зерттеу көрсеткендей, Сауд Арабиясы 97% ең жоғары көрсеткішті, АҚШ – 77% орташа көрсеткішті, ал Қытай – 23% ең төменгі көрсеткішті көрсеткен. Қазіргі кезде қолды сабынмен жуу әдетін қалыптастыру үшін, маңызды сәттерде қолды жуу мінез-құлқын арттыруға бағытталған бірнеше мінез-өзгерту әдістемелері бар. Дамып келе жатқан елдерде мектеп оқушыларының күнінің белгілі бір уақытында бірлесіп қол жуу, балалардың мінез-құлқына қол жууды сіңірудің бір жолы. Филиппин Білім министрлігі іске асырған "Негізгі денсаулық сақтау бағдарламасы" балалардың денсаулығы мен білімін жақсартуға бағытталған ірі масштабты іс-қимылдың мысалы болып табылады. Жылға екі рет құрттан тазалау, оған қоса күнделікті сабынмен қол жуу және күнделікті фторлы тіс пастасымен тіс тазалау – осы ұлттық бағдарламаның негізгі бөлігі. Бұл бағдарлама Индонезияда да сәтті іске асырылды.

Самын және жуғыш заттар

Суға сабын немесе жуғыш заттар қосылғанда теріден микроорганизмдерді жою жеңілдеді. Сабын мен жуғыш заттар – бұл микроорганизмдердің мембраналық липидтік екі қабатын бұзып, ақуыздарын денатурациялап өлтіретін беттік белсенді заттар. Олар майларды да эмульсиялап, оларды ағып тұратын сумен бірге кетіруге мүмкіндік береді.

Қатты сабын

Қатты сабынның қайта пайдаланылатын қасиетіне байланысты, оған бұрынғы қолданулардан бактериялар жұғуы мүмкін. Ластанған қатты сабыннан бактериялардың таралуын зерттеген бірнеше шағын зерттеулер, бактериялар көбікпен шаю арқылы кетіп қалатынын, сондықтан таралудың ықтимал еместігіне тоқталды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) әлі де "қолмен басқарылмайтын диспенсері бар сұйық сабын артық таңдау" деп мәлімдейді.

Бактерияға қарсы сабын

Денсаулыққа мұқият қарайтын халық арасында бактерияға қарсы сабындар кеңінен насихатталды. Бүгінгі күнге дейін, табиғатта антисептиктер немесе дезинфекциялау құралдарын қолдану антибиотиктерге төзімді организмдердің пайда болуына себеп болатынын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, бактерияға қарсы сабындардың құрамында триклозан сияқты кең таралған антибактериялық заттар бар, олар организмдердің көптеген төзімді штаммдарын қамтиды. Сондықтан, бактерияға қарсы сабындар антибиотиктерге төзімді штаммдарды өршітпесе де, олар жарнамаланғандай тиімді болмауы мүмкін. Бұл сабындардың құрамында беттік белсенді заттар мен теріні қорғайтын компоненттерден басқа, pH деңгейін реттейтін қышқылдар (сирке қышқылы, аскорбин қышқылы, сүт қышқылы), микробқа қарсы әсер ететін бензой қышқылы және теріні күтіндіретін қосымша заттар (алоэ вера, витаминдер, ментол, өсімдік экстракттары) да болуы мүмкін. Орегон университетінің қоғамдық денсаулық мектебінің 2007 жылғы мета-талдауы қарапайым сабындардың триклозан қосылған тұтыну тауары сабындарымен салыстырғанда, аурудың алдын алу және қолдардан бактерияларды кетіруде бірдей тиімді екенін көрсетті. Ал 2011 жылғы "Азық-түлік қорғау журналында" жарияланған мета-талдау, дұрыс құрастырылған жағдайда триклозан, хлоргексидин глюконат, йодофор немесе повидон сияқты заттар шамалы, бірақ байқалатын жақсартуға мүмкіндік беретінін мәлімдеді.

Жылы су

Қол жууға қолайлы ыстық су бактерияларды өлтіру үшін жеткілікті ыстық емес. Бактериялар дене температурасында (37 °C) анағұрлым жылдам өседі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) пікірінше, ыстық сабынды су, салқын сабынды суға қарағанда, топырақ пен бактерияларды ұстап тұратын табиғи майларды кетіруде тиімдірек. Қол жуу үшін ыстық суды пайдалану энергияны зейінсіз жұмсау болып есептелуі мүмкін.

Антисептиктер (қолды тазалау)

Қолды сабынмен жуу мүмкін болмаған жағдайларда (мысалы, жуу құрылғылары жоқ қоғамдық орындарда) сусыз қол дезинфекциялағыш, мысалы спиртті қол гелін қолдануға болады. Олар "қауіп тобына" жататын адамдарға күтім көрсету кезінде қауіпті азайту үшін қол жуумен бірге қолданылуы мүмкін. Алкогольді қол гельдерінің тиімді болуы үшін спирттің мөлшері кемінде 60% болуы керек. Екі қолды толық ылғалдандыруға немесе жабуға жеткілікті мөлшерде қол антисептигін немесе спиртті сүртуді қолдану қажет. Екі қолдың алдыңғы және артқы жақтарын, барлық саусақтың арасын және ұштарын сұйықтық, көбік немесе гель құрғағанша шамамен 30 секунд бойы сүртіңіз. Саусақтың ұштарын да жақсылап жуу керек, екі ладоньға сүртіп. Қол дезинфекциялағышы немесе қол антисептигі – су негізінде емес қол гигиенасы құралы. 1990 жылдардың соңы мен 21 ғасырдың басында су емес қол гигиенасы үшін қолданылатын спиртті сүрту (спиртті сүрту, антисептикалық сүрту немесе қол дезинфекциялағыш) танымал бола бастады. Көбінесе олар изопропил спирті немесе этанол негізінде жасалған, және қалыңдататын зат, мысалы, карбомер (акрил қышқылының полимері) қосылып гельге, немесе ылғалдандырғыш, мысалы, глицерин қосылып сұйықтыққа немесе көбікке айналдырылады, қолдануды жеңілдету және спирттің құрғату әсерін азайту үшін. Сұйытылған сутек пероксиді қосылғанда микробқа қарсы белсенділігі артады. Қол дезинфекциялағыштары бактерияларға қарсы тиімді, бірақ кейбір вирустарға қарсы тиімділігі төмен. Алкогольді қол дезинфекциялағыштары норовирус (немесе Норвок) типті вирустарға, жұқпалы гастроэнтериттің ең көп таралған себебіне қарсы дерлік тиімсіз. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары қолды сабынмен жууды қол дезинфекциялағышпен сүртуден артық деп ұсынады, әсіресе қолдар көрінетін жұқпалы болғанда. Бұл құралдарды қолданудың артуы олардың қолдануға ыңғайлылығы мен микроорганизмдерді жылдам өлтіру қабілетіне негізделген; алайда, егер сабын мен су қол жетімді болмаса, олар дұрыс қол жуудың орнына қолданылмауы керек. Тиімділігіне қарамастан, су емес құралдар қолды органикалық заттардан тазартпай, тек дезинфекциялайды. Сондықтан қол дезинфекциялағыштары көптеген патогендердің таралуын болдырмау үшін сабын мен су сияқты тиімді емес, себебі патогендер қолда қалады.

Құрғақ кептіргіштер

Сауын мен су болмаған жағдайда, қолды антисептикалық сүрткіштермен тазалау – саяхат кезіндегі балама шара. Алкогольді антисептиктердің құрамында кемінде 60% алкоголь болуы тиіс.

Күл немесе саз

Төмен кірісті аймақтарда көптеген адамдар сабынға қол жеткізе алмайды және оның орнына күл немесе топырақ қолданады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сабын болмаған жағдайда, оның орнына күл немесе құмды пайдалануды ұсынды. Күлді қолдану дамушы елдердің ауылдық аймақтарында кең таралған және тәжірибелер көрсеткендей, ол патогендерді жоюда сабынмен бірдей тиімді. Дегенмен, қолды күлмен жууды қолдайтын дәлелдердің сапасы төмен. Қолды күлмен жуу, балшықпен жуумен, жумай тұрумен немесе тек сумен жуумен салыстырғанда вирус немесе бактерия таралуын азайтуда тиімді ме, жоқ па, әлі белгісіз. Бір қызығушылық – топырақ немесе күл микроорганизмдермен зарарланған болса, ол аурудың таралуын азайтудың орнына күшейтеді. Алайда, қауіптің деңгейін анықтауға қатысты да нақты дәлелдер жоқ.

Су тапшы болған кезде арзан бағамен сатып алуға болатын құралдар

Қол жууды жеңілдету үшін түрлі арзан нұсқалар жасалуы мүмкін, мысалы, мұнда су мен/немесе сабын жеткіліксіз болған жағдайда, ілмекке ілінген бөшкеден немесе ойықтары бар лақтан су құю, ал қажет болған жағдайда күл қолдану. Сумен қамтамасыз етуі шектеулі жағдайларда (мысалы, мектептерде немесе дамушы елдердің ауылдық аймақтарында) суды үнемдейтін "типи-тап" сияқты және басқа да арзан нұсқалар бар. Жеке үйлер үшін қол жуудың арзан технологиялары көп пайдаланушыға арналған жабдықтардан өзгеше болуы мүмкін. Үй шаруашылықтары үшін қолдануға болатын нұсқаларға "типи-тап", кранды бөшке/контейнер (мысалы, "Veronica Bucket"), ыдыспен/сыз кран, бөтелкеге орнатылған клапан/кран, бөшке мен кесе, лагерь раковинасы кіреді. Тағы бір құрылғы қол жуылғаннан кейін қолдағы зиянды заттарды анықтау үшін жарық сәулелерін пайдаланады. Денсаулық сақтау және тамақ өндірісі сияқты кейбір орталар патогенді микроорганизмдердің таралуына ерекше сезімтал. Осы орталарда инфекцияның таралуын болдырмауға тырысатын ұйымдар қолды сабынмен жақсы ысу және сумен шаю үшін жеткілікті уақытты қамтамасыз ететін бағдарламаланған жуу циклдарын қолдана бастады. Жасaнды интеллектіге негізделген бағдарламалық қамтамасыз етумен біріктірілген бұл технологиялық жетістіктер қол жуу процесін цифрлық деректерге айналдырады, соның арқасында адамдар өздерінің қол гигиенасын жақсарту үшін пайдалы ақпарат ала алады.

Қол сүлгісімен немесе қол кептіргішпен кептіру

Қолды тиімді кептіру қол гигиенасы процесінің маңызды бөлігі болып табылады. Сондықтан, қол жуғаннан кейін қолды дұрыс кептіру денсаулық сақтау саласындағы қол гигиенасы процесінің ажырамас бөлігі болуы керек. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) және Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) қол гигиенасына қатысты айқын және түзу ұстанымдар білдіреді және қағаз сүлгілер мен қол кептіргіштерді теңдей ұсынады. Екеуі де COVID-19 сияқты патогендердің таралуын тоқтату үшін жиі және мұқият қол жуу, содан кейін оларды толық кептірудің маңыздылығын атап өтті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы барлық адамға "қолдарын жиі тазалап, қағаз сүлгімен немесе жылы ауа кептіргішімен жақсылап кептіруді" ұсынады. CDC мәлімдейді: "Екі [таза сүлгілер немесе ауа кептіргіш] де қолды кептірудің тиімді тәсілдері болып табылады". 2020 жылғы зерттеуде қол кептіргіштер мен қағаз сүлгілердің екеуі де қолды кептірудің бірдей гигиеналық шешімдері екені анықталды. Дегенмен, қоғамдық дәретханаларда ең тиімді кептіру тәсілі туралы пікірталас бар. Көбейіп келе жатқан зерттеулер қағаз сүлгілердің көптеген қоғамдық дәретханаларда кездесетін электр қол кептіргіштерге қарағанда әлдеқайда гигиеналық екенін көрсетеді. 2012 жылғы шолуда: "Гигиеналық тұрғыдан алғанда, қағаз сүлгілер ауа кептіргіштерінен артық; сондықтан қағаз сүлгілерді гигиеналық жағдайды қамтамасыз ету қажет болған ауруханалар мен клиникалар сияқты жерлерде қолдануға ұсыну керек" деген қорытынды жасалды. Сол 2008 жылғы зерттеуде (European Tissue Symposium қағаз сүлгі индустриясының демеушілігімен) жылы ауа кептіргішінің қолданылуы микроорганизмдерді кептіргіштен шамамен дейін таратқан, ал қағаз сүлгілер микроорганизмдердің айтарлықтай таралуын көрсетпеді. Алайда, қол кептіргіштер мен адам денсаулығы арасында байланыс анықталған жоқ, сондықтан бұл нәтижелер маңызсыз.

Қолжетімділік

Қол жуу мүмкіндігін барлығы үшін қолжетімді ету (қоса алғанда) қол жуу әдетін сақтау үшін өте маңызды. Аурухана қызметкерлері қол жууды ұмытқанда еске салып тұратын электрондық құрылғылар бар. Бір зерттеу оларды қолдану инфекция деңгейінің төмендеуіне әкелгенін көрсетті.

Денсаулық сақтау мекемелеріндегі тиімділік

Патогендердің таралуын азайту үшін, науқасқа күтім жасағаннан бұрын және кейін қолды жуу немесе қолға антисептик қолдану қажет. Ауруханаларда стафилококк инфекцияларын бақылау мақсатында, қол жуудың ең көп пайдасы қол жуу процесінің алғашқы 20% -ында көрінеді, ал қол жуу жиілігі 35% -тан асырғанда қосымша пайда өте аз болады. Қарапайым сабынмен жуу, антибактериялық сабынмен жууға қарағанда тағамға бактериялық жұқпалы аурулардың таралуын үш еседен астам арттырады. Алкогольді ерітіндімен қолды сүртуді, антибактериялық сабынмен қол жуумен (әрқайсысы орташа 30 секундтан) салыстырғанда, алкогольді қолды сүрту бактериялық ластануды антибактериялық сабынға қарағанда 26% -ға көп азайтады. Алайда, сабын мен су H1N1 гриппінің А вирусын және Clostridium difficile спораларын қолдан кетіруде алкогольді қол сүртуден тиімдірек. Денсаулық сақтау орталарында қол гигиенасын жақсарту шараларына қызметкерлерді қол жуу бойынша оқыту, алкогольді қол сүрту құралдарының қолжетімділігін арттыру және қызметкерлерге жазбаша және ауызша ескертулер беру кіруі мүмкін.

Моральдық аспектілер

"Қол жуып тазалану" деген фраза, бір нәрсеге жауапкершілік алмау немесе оған қатысты емес екенін білдіреді. Бұл түсінік, Матай ішінде Понтий Пилат Иса Мәсіхті айыптап өлтіру туралы шешім қабылдағаннан кейін қолдарын жуған оқиғадан бастау алады, бірақ кейбір ағылшын тілінде сөйлейтін қоғамдарда одан да кеңінен қолданылады. Шекспирдің "Макбет" пьесасында Леди Макбет, жасаған қылмыстарының және күйеуін оған итермелеген қылмыстарының нәтижесінде туған кінәлі санасын тазарту үшін, көзге көрінбейтін дақты жууға тырысады. Сонымен қатар, адамдардың әдепсіз әрекеттерді еске түсіргеннен немесе ойлағаннан кейін, басқаларға қарағанда жиірек қол жуатыны және қол жуу құралдарын бағалайтыны анықталды. Бұдан өзге, осындай ойлардан кейін қол жууға мүмкіндік алған адамдар, басқа "тазалау" сияқты іс-әрекеттерге, мысалы, еріктілікке азырақ қатысады.