Кіріспе

Австралия және Жаңа Зеландия атты дивизиясы – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Британ империясының атты жаяу әскер дивизиясы. Дивизия 1916 жылдың наурыз айында құрылып, I АНЗАК корпусына бағындырылды. Құрылған кезде, оған үш австралиялық жеңіл ат және бір жаңа зеландиялық атты мылтық бригадасынан тұратын төрт бригада кірді, олар британдық атты артиллериясымен қолдауға алынды. 1917 жылы австралиялық бригадалардың бірі британдық yeomanry бригадасымен алмастырылды. 1917 жылдың сәуірінен бастап стандарттық жауынгерлік құрамы екі австралиялық және бір жаңа зеландиялық бригадаға дейін азайтылды, бірақ Императорлық түйе корпусы бригадасы және басқа британдық атты бригадалар операциялар кезінде бірнеше рет уақытша қосылды. Дивизияның соғыс жылдарында екі бас қолбасшысы болды: біріншісі – Галлиполиде 1-ші жеңіл ат бригадасына басшылық еткен австралиялық генерал-майор Гарри Шоуэлл. Шоуэлл дивизияның бір бөлігі болған Desert Column басқаруына тағайындалғаннан кейін, оның орнына Жаңа Зеландия атты мылтық бригадасынан генерал-майор Эдвард Чейтор тағайындалды, ол соғыс аяқталғанға дейін басқаруды жалғастырды. Соғыстан кейін, бригада генералы Гранвилл Райри 1918 жылдың желтоқсанынан бастап дивизияны 1919 жылдың маусымында таратылғанға дейін басқарды. 1915 жылдың желтоқсанында ANZAC атты дивизиясын құраған бригадалар Галлиполи науқанынан эвакуацияланып, Британ империясының Египет экспедициялық күштерінің құрамына кірді. 1916 жылдың наурыз айында дивизия құрылғаннан кейін I АНЗАК корпусында атты құралым ретінде қызмет етті. Содан кейін 1916 жылдың көп бөлігінде Шығыс күшінің басқаруында болды. Дивизия 1916 жылдың соңынан 1917 жылдың ортасына дейін Desert Column құрамында қызмет етті, содан кейін бұл колонна кеңейтіліп, Desert Mounted Corps деп аталды. Дивизия 1916 жылы Синай түбегіндегі дерлік барлық маңызды шайқастарда жеңіске жетті, ал келесі жылы Оңтүстік Палестинада Газадан Иерусалимге дейін шайқасты. 1918 жылы Иордан алқабындағы операцияларға, Амманға жасалған шабуылға, Эс-Солтқа жасалған шабуылға және Амман мен Зизаға соңғы шабуылға қатысты, бұл Мегиддо шайқасының бір бөлігі болды. Осы кезеңде дивизия түрік армиясының 4-ші армиясынан 10 300 әскерді тұтқынға алған Чейтор күшінің негізгі бөлігін құрады.

Этимология

Дивизия дереккөздерде әртүрлі атаулармен кездеседі: Австралия және Жаңа Зеландия атты дивизиясы (қысқартылған түрі A. & N. Z. Атты дивизиясы), АНЗАК атты дивизиясы немесе Анзак атты дивизиясы.

Синай

15 наурызда АНЗАК атты дивизиясы 1-австралиялық дивизияны алдыңғы шепте алмастырды. Сол айдың ішінде 2-ші және Жаңа Зеландия бригадалары 5-ші атты бригаданың Катиядағы жеңілісіне жауап ретінде Синай шөліне жылжытылды. Ай соңында дивизия Синайдағы Романи маңында орналасты. Осы жерде бригадалық пулемет отрядтары құрылды; әрқайсысында сегіз офицер және 222 қатарлы әскер болды. 19 шілдеде барлау ұшақтары дивизияның дайындалған позицияларына 8–9 мың түрік әскерінің жақындасып келе жатқанын анықтады. Романи шайқасы дивизияның алғашқы маңызды жеңісі болды. Келесі күні басталған, жаяу әскердің қолдауысыз байланыс орнатуға бағытталған шабуыл Бір-әл-Абд қаласынан күшті түрік күштері тарапынан жеңіліске ұшырады. Қыркүйек айында дивизия Романиден шығысқа қарай 64 шақырым қашықтықтағы Мазарға “күшпен барлау” жүргізді. Олар жол бойы неміс ұшақтарымен анықталды, және операция сәтсіз аяқталса да, екі күннен кейін түрік командирлерін позицияны эвакуациялауға итермеледі. 11 қарашада дивизияға Масаид және Эль-Ариш қалаларына қарай шығысқа жылжуға бұйрық берілді. Дивизия 21 желтоқсанда қалаға кірді, түрік гарнизонының қоршаудан шығып кеткенін анықтады. Келесі күні, Шөл колоннасына қолбасшылық ететін генерал-лейтенант Филип Четвод келді және Императорлық Түйе корпусы бригадасының (ICCB) қолдауымен дивизияларға Магдхабаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Түнде саяхаттап, дивизияның көп бөлігі 23 желтоқсан таңында өз орнына жетті. Түйе бригадасының қосымша күшін пайдаланып, кейде қолға-қол соғысқа дейін барып, Шауэлдің Магдхабаға жасаған шабуылы дивизияның екінші жеңісі болды. Түріктердің жоғалғандары – 97 қаза тапқан, 300 жараланған және 1282 тұтқынға алынған, ал дивизиядан 23 қаза тапқан және 124 жараланған. 1917 жылдың 8 қаңтарында дивизия, әлі де ICCB құрамында, соғысқа дейінгі Египет-Палестина шекарасына қарай Рафаға қарай жылжуын жалғастырды. Олар Эль-Ариштен Рафаға дейін 42 шақырымды түнде жүріп өтті және сағат 07:00-ге қарай шабуылға дайын болды. Рафа шайқасы, қиын болғанымен, дивизияның үшінші жеңісі болды. Дивизия мен де қатысқан 5-ші атты бригаданың жалғы құрбандықтары – жетпіс бір қаза тапқан және 415 жараланған. Бұған қарсы, түріктердің жоғалғандары – 200 қаза тапқан, 168 жараланған және 1434 тұтқынға алынған.

Газа

1917 жылдың ақпан айында дивизия Газа үшін алғашқы шайқасқа қатысуға дайындалып тұрғанда, британдық 22-ші атты бригадасы, Территориялық күштердің емен бригадасы дивизияға қосылды. Газа маңындағы түрік позицияларын алғаш рет барлауды 25 наурыз күні 3-ші жеңіл ат бригадасы жүргізді. Сол түні Шөл далалық жасақтың қалған бөлігі ілгері жылды. Британдық барлау қызметі Газа гарнизоны шамамен төрт мың сарбаздан тұрады деп есептеген, ал ең жақын күшейту күштері 16 шақырым қашықтықта болған. Іс жүзінде, Газадан 27 шақырым қашықтықта 15 мыңға жуық сарбаз орналасқан. Дивизияның мақсаты қаланың шығысын айналып өтіп, солтүстіктен қарсы шабуылға қарсы қорғаныс шебін құру болды. 26 наурызда сағат 02:30-да дивизия жылжуды бастады; 06:00-ге қарай, жаяу әскер мен атты әскерді жапқан томан көтеріліп, оларды түрік патрулі байқап алды. Дивизияның ең жақын әскерлері түрік сарбаздарына шабуыл жасап, екі неміс ұшағы ұшып кеткен әуежайға тап болды. Ұшақтар бұрылып, атты әскерге шабуыл жасады. Дивизия жауап берді; әр полктан бір эскадрон түсіп, атысқа жауап қайырды. Күн шыққанда дивизия түрік шебінің артында болды және бірнеше шайқасқа қатысты. Газаның солтүстік жағалауына жеңіл атпен жылжу кезінде Газа қорғанысына жауапты түрік командирі тұтқынға алынды. 53-ші (Уэльс) дивизиясы қалаға шабуыл жасады; 13:00-ге дейін көп үлкен жетістікке жете алмады және күшті қорғаныспен тоқтатылды. ANZAC атты дивизиясына 15:15-те аттан түсіп шабуылға дайындалуға бұйрық берілді. Шауэл бір сағат ішінде дайындық жұмыстарын аяқтады. Содан кейін, қолға-қол соғыс жүргізіп, штыктарын қолдана отырып, дивизия қала сыртына жетті. Жаңа Зеландия және 2-ші жеңіл ат бригадасы қалаға солтүстік және батыс жақтан кірді. Сағат 18:00-де генерал-лейтенант Чарльз Макферсон Добелл, Шығыс күштерінің командирі және Четвуд, жетіспеушілік пен түрік күштерінің жақындауы туралы сенімдеріне байланысты, түнге қарай шабуылды тоқтатуға келісті. Гуллеттің пікірінше, бұл шешімнің қателігін түрік әскерінің дивизияның қайта топтасуына және өз шебіне қайтуына кедергі келтірмеуімен түсіндіруге болады. Сағат 21:30-да түрік күштері әлі бірнеше шақырым қашықтықта болды; 3-ші жеңіл ат бригадасымен кездескен бір топ дереу алға жылжуын тоқтатты. Шетуоде шайқастан кейінгі баяндамасында дивизияның қайта топтасу уақытының Газа ішіндегі жараланғандарды эвакуациялауға кеткен уақыт екенін айтты. Британдық радио операторлары сағат 19:45-те Газадан түрік армиясының хабарламасын ұстап алды, онда олардың позициялары жоғалғаны туралы хабарланды. Газадағы сәтсіздік түрік армиясының Газа мен Беер-Шеба арасында 25 мың сарбазбен қорғалған 26 шақырымдық қорғаныс желісін салуына әкелді. Добеллдің екінші шайқасқа жасаған жоспарында оның жаяу әскері Газаға шабуыл жасау керек болды, ал атты күштері оң жақтан әрекет ететін, түрік әскерлерін Беер-Шебаға қарай итеруге, одан Газаға күшейту күштерінің келуіне кедергі келтіруге және кері шегінетін түрік күштерін қууға дайындалу керек болды. Алдын ала маневрлер 16 сәуірде басталды, ал негізгі шабуыл келесі күні күтілуде. 02:00-де дивизия Шеллалда орналасты. Барлау патрульдері Шауэлді Осман шебін жаяу әскердің қолдауысыз бұзу мүмкін емес екеніне көндірді. Негізгі жаяу әскерлік шайқас 19 сәуірде сағат 07:15-те екі сағаттық бомбалаудан кейін басталды. Дивизия жаяу әскердің шабуылдары кезінде салыстырмалы түрде белсенді болмағандықтан, ауыр шығынға ұшырады. Алайда, 18/19 сәуір түнінде Шауэл, әскердің оң жағын қорғау үшін Харейра бекінісіне қарай жылды. 19 сәуірдің таңында 1-ші және 3-ші жеңіл ат бригадалары қарсылықсыз жылжуды бастады. Алайда, түстен кейін олар мыңға жуық түрік атты әскерімен кездесті, олар мылтық, пулемет және артиллерия оғымен күресті. 20 сәуірде шабуыл тоқтатылды, түрік күштерінің шешулі жеңісімен аяқталды. Бұл шабуыл британдықтарға 5900 сарбаздың шығынына әкелді, бірақ олардың тек 105-і дивизиядан болды, бұл қатысушылардың арасындағы ең аз көрсеткіш. Ең жоғары көрсеткіш 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы үшін 2971 құрады. Басқа өзгерістер дивизияның 3-ші жеңіл ат бригадасын жаңа Императорлық атты дивизиясына беруіне және Емен атты дивизиясының құрылуына әкелді. Бұл үш дивизияға ай сайын алдыңғы шептен демалуға және әрекетсіз кезеңде жаттығулар жүргізуге мүмкіндік берді. Мамыр айында 1-ші жеңіл ат бригадасы мен дивизия инженерлері Беер-Шебадан Египет шекарасына қарай жүретін түрік теміржол желісіне шабуыл жасады, ал қалған екі бригада қолдау үшін ілгері жылды.

Бер- Шеба

24 қазанда 2-ші жеңіл ат бригадасы ANZAC және Австралия атты дивизияларының алға жылжуын қамтамасыз ету үшін Аслужға жылжыды. 31 қазанда екі жаяу әскер және екі атты дивизия шабуыл жасағаннан кейін Беер-Шеба қабылданып алынды. 1-ші жеңіл ат және Жаңа Зеландия бригадалары 2-ші жеңіл ат бригадасы Беер-Шебадан Хебронға қарай созылған жолды кесіп, тосқаннан кейін Тель-эль-Сабаға бірлесіп шабуыл жасады. Сол күні сағат 15:00-де жаңа зеландиялықтар 132 тұтқын және төрт пулеметті иеленді, шабуыл жасап, ал қашқан түрік әскерлерін 1-ші жеңіл ат бригадасы қуды. Чайтордың әскерлері енді Тель-эль-Сабаны басып алды. 15:30-да Беер-Шебаға соңғы шабуыл жасауға бұйрық берілді; 1-ші жеңіл ат бригадасына Беер-Шеба мешітінің сыртындағы биік қырдан бастап, белгілі бір шекараны басып алу міндеті жүктелді. Соңында, 4-ші жеңіл ат бригадасының атты жаяу әскері шабуылға шығып, Беер-Шебаны басып алды.

Газаның қалған бөлігін басып алу

1 қарашада дивизияға 1-ші жеңіл ат және Жаңа Зеландия бригадаларын Беер-Шебадан солтүстікке қарай Тель-эль-Хувейльфеге жылжуға бұйрық берілді. 2-ші жеңіл ат бригадасы оң жақта Даххэриеге қарай жылжыды. Солтүстікке жылжыған әскерлер Осман атты әскерімен шайқасты, содан кейін Махруне құдығы мен Товал Әбу Джервал арасындағы позицияны басып алды, төрт пулемет пен 180 тұтқынды қолға түсірді. Түнде 1-ші жеңіл ат бригадасына Тель-эль-Хувейльфеге қарай бағытталды, оң жақтағы 2-ші жеңіл ат бригадасы мен сол жақтағы 7-ші атты бригаданың арасында қозғалды. Британдықтарға жеткенде, олар еманриді ауыстырды және сағат 11:00-де екі түрік жаяу әскер ротасының қарсы шабуылын тойтарды. Олар 16:00-ге дейін желіде қалды, сонда 53-ші (Уэльстік) дивизия және 5-ші атты бригада оларды алмастырды. Осы алғашқы екі күндік шайқаста су жетіспеді және әр бригада кезекпен 18 шақырымға дейін суға қарай кері шегінді. Бұл 5 қарашаға дейін жалғасты, ол кезде 2-ші жеңіл ат бригадасы мен Жаңа Зеландия бригадасына Беер-Шебаға қайтаруға бұйрық берілді. 7 қарашада 1-ші және 2-ші жеңіл ат бригадалары Шерияның батысында орналасқан, ал Жаңа Зеландия бригадасы уақытша 53-ші (Уэльстік) дивизияға қосылды, ол әлі де Хувейльфеде шайқасып жатқан. Сол күні ескі Газадан Беер-Шебаға дейінгі желідегі өткел кезінде АНЗАК атты дивизиясы Амейдаға қарай жылжыды, онда 1-ші жеңіл ат бригадасы оқ-дәрімен қамтамасыз ететін пойызды, далалық аурухананы, көптеген жабдықтарды және 391 тұтқынды басып алды. Сағат 12:30-да Газаның құлауы туралы хабар Чайторға жетті және оған кері шегінген түрік күштерін кесіп тастау үшін Джеммамеге қарай бұйрық берілді, осы процесте Дилах ауылын басып алды. Мұнда 2-ші жеңіл ат бригадасына шабуыл жасауға бұйрық берілді; 5-ші жеңіл ат полкі 1,5 миль (2 км) жарылатын снарядтардың арасынан өтіп, ауылдың бір бөлігін басып алды, оны түн бойы ұстады. Оларды атқыштар жақын жерде орналасқан еді; келесі күні таңертең олар ауылдың қалған бөлігін басып алып, қаруларды қолға түсірді. Чайтордың алға жылжу жоспары Австралиялық атты дивизияның оларға қосылуына байланысты болды, бірақ 7 қараша күні сағат 16:30-да олар әлі де Харейра мен Шериада шайқасып жатқан және олардың жылқылары біраз уақыт бойы суарылмаған еді. 8 қарашаның таңында 2-ші жеңіл ат бригадасы Неджиле төбесінен Уди-Хесиге дейінгі сызықты басып алды, ал бір сағаттан кейін 7-ші атты бригада дивизияға күш түсіріп келді. Дивизия алға жылжуда, олар шегініп бара жатқан Осман әскерлерін көрді және 15:00-де 1-ші жеңіл ат бригадасы Джеммамехті және оның су көзін басып алды. Ауылдан тыс жерде орналасқан 5-ші және 7-ші жеңіл ат полкіне артиллерия қолдауымен бес-жеті мың адам шабуыл жасады. Шабуыл күні бойы жалғасып, түнде тоқтады. 8 қарашаның кешке қарай Газа-Беер-Шеба желісіндегі барлық түрік позициялары басып алынды және түрік армиясы солтүстікке қарай шегінді.

Яһуда жазығы

8-9 қарашада түнде аттарын суарғаннан кейін, дивизия таңертең қозғалуға дайын жалғыз атты күш болды. Сағат 06:00-де Чайтор Яһуда жазығына алға басуды бұйырды; сол жақтағы 1-жеңіл ат бригадасы Симсимге қарай, ал оң жақтағы 2-жеңіл ат бригадасы Бурейрге қарай, 7-ат бригадасы резерв ретінде. Түрік сарбаздарының бірнеше үлкен тобы қарсылық көрсетпей тұтқындалды; алайда күндіз қарсылық күшейе түсті, өйткені екі әскер кері шегінген түрік әскерлері ұйымдасқан болды. Автоматтық және артиллериялық атысқа қарсы Бурейр ауылы екі гаубицамен және қоймалармен бірге басып алынды. Алдымен 2-жеңіл ат бригадасы Хулейкатты айналып өтіп, Каукабаға қарай бет алды. Байланыс желілерін алыстатып, бригада ауылға оқ ату астында үш сағат бойы олардың пойыздарын күтті. Кейін Кустинде конвойды байқап, бригада автомат және артиллерия отына қарсы жүздеген арбалар мен үш жүз тұтқынға түсіру үшін жүгірді. Түрік артиллериясы оларға оқ ашты, бірақ бригадаға өздерінің жерін ұстап тұруға бұйрық берілді. Қараңғы түскен соң, 7-ші жеңіл ат полкінің бір бөлігіне түрік жаяу әскері шабуыл жасады, бірақ түрік тілінде сөйлейтін жеңіл ат офицері оларды қоршауға алынды деп сендірді және 230 адам берілді. Бригад генерал Гранвилл Райри, 2-ші жеңіл ат бригадасының бас қолбасшысы, өз әскерлерінің ашық позициясын біліп, Эс Суафир ел Гарбиге кері қашуды бұйырды, бұл кезде олар түрік жаяу әскерлерімен шайқасып, Ебдис қаласында тағы төрт гаубицаны басып алды. 10 қарашада 2-жеңіл ат бригадасы 75-ші дивизиямен алмастырылды және жағалаудағы Хамамеге үш күндік демалуға көшті. Екінші флангта 09:00-де 1-жеңіл ат бригадасы қарсылықсыз Бурейрге кірді және 14:00-де Мейджельге келіп, 164 тұтқынға алды. Бейт-Дурас күшті болып қалғандықтан бригада жағалауға қарай бет алды, түнде Эсдудтан оңтүстікке қарай тоқтады. 10 қарашада олар ежелгі Ашдодтың Исдуд қаласына қарай қозғалды. Сағат 10:00-де олар ауылдың алдындағы Сукерейр өзенінің үстіндегі Джиср Исдуд тас көпірін қорғады. Алайда, олар Бейт-Дурастан Эль-Бутани-эль-Гарбиеге дейін және Уди-Сукерейрдің аузына дейін созылған күшті түрік қорғаныс желісіне тап болды. Жауынгерлердің санының жетіспеуіне байланысты, бригада қамалдың ішіне қазылып, жаяу әскердің жақындауын күтті. 11 қарашада бригада Есдудтен шығып, Уди Сукерейрдің маңындағы көпір мен теңіз арасындағы аумақты қорғауға кірісті. Олар мұхиттан қажетті заттарды түсіруге қолайлы жағажай мен таза судың мол көзін тапты. 2-жеңіл ат полкі көпірге қарай алға жылжиды, ал 1-жеңіл ат полкі сол жаққа жылжиды және Буркада олар Уди-эль-Хубб бойымен солтүстік-шығысқа қарай қорғаныс сызығын құрды. Оқ астында 2-жеңіл ат әскері көпірден өтіп, түрік артқы бөлімін кері тартты. Түнгі уақытта олар Тель-эль-Мурре үйіндісін басып алды және Бурхаға қарай Эсдуд көпірінде Сукерир өзенінің үстінен маңызды көпір басты. 12 қарашада 156-шы бригада 1-ші және 2-ші жеңіл ат полкімен бірге түрік артқы қорғандарына автоматтармен шабуыл жасады. Келесі күні 1-ші және Жаңа Зеландия бригадалары Еманри атты дивизиясының артына ілесіп, олардың Ебнаға қарай Уди Рубиннің аузына жетуіне қолдау көрсетті. 14 қарашада дивизия алға жылжуын жалғастырды. Сол жақтағы жаңа зеландиялықтар Яффаға қарай жүгіріп, қарсылық көрмей Уәди Ханейнге жетті. Оң жақтағы 1-жеңіл ат бригадасы Рамлеге қарай бет алды; олар қарсылықсыз Дейранға жетті, бірақ түрік әскерлерінің Жаңа Зеландия бригадасына қарай келе жатқанын көрді. 12:00-де Жаңа Зеландиялықтар Аюн-Карадағы қатты қорғалған сызықтан неміс автоматтары мен мылтық атысымен шабуылдады. Аюн-Кара шайқасында Веллингтон атты мылтық әскері штыкпен шабуыл жасап, екі автоматты басып алып, жиырма қорғаушыны өлтірді. Сол жақтағы Окленд атқыштар әскері жылдам күшейіп отырған неміс артқысын бұза алмады. 14:30-да оларды бомбалау кезінде полкке 1500 адам шабуыл жасады. Окленд атлы атқыштардың қолбасшысы шұғыл түрде күшейтуді сұрады және Веллингтон атлы атқыштардан бір эскадрон көмекке жіберілді. 16:00-ге қарай түрік арьергарды штык пен гранаталық шабуылға жеткілікті жақындады, оны Окленд атлы мылтықтары ұстап қалды, шабуылшыларды 162 өлгенді және көптеген жарақат алғандарды қалдырып, кері қашуға мәжбүр етті. Жаңа Зеландияда 21 адам қаза тауып, 88 адам жарақат алды. 15 қарашада дивизияның барлау патрульдері алда жолдың ашық екенін хабарлады. Олар 1-ші жеңіл ат бригадасының бастауымен алға жылжуды жалғастырды, олар 11:00-де қарсылықсыз Рамлехке жетті. 1-жеңіл ат әскерлері 5 шақырым солтүстікке қарай Лиддаға жету үшін алға жылжиды, онда түрік әскерлерінің жақын жерде екені туралы хабарламалар алынды. Лейтенант-полковник Сесил Гранвилл бұйрық берді, екі топты тексеруге жіберді, содан кейін қырық атты әскер оларды іздеу үшін шықты және артиллерия мен автомат атысының астында жауынгерлік колоннаға шабуыл жасады. Олар төрт автомат, 297 түрік және екі неміс сарбазын басып алып, бір қаза және алты жарақат алды. Сол жақта Жаңа Зеландия бригадасы Ришон Леционға жетті және Яффаға қарай жалғастырды, бірақ EEF GHQ-сы тарапынан портқа бірнеше шақырым жетпей тоқтауға бұйрық берілді. Келесі күні Веллингтон атты мылтықтары Яффаға қарай барлау патрульдерін жіберуге бұйрық берді. Қарсылыққа тап болмаған патрульдер эвакуацияланған қалаға кірді; Чайтор Алленбиге қала басып алынғанын хабарлады. Басқа барлау патрульдері 35 фут (11 м) ені және 10 футқа (3 м) дейін тереңдігі бар Аужу өзеніне жіберілді. Үш өткел табылған: өзен аузының жанындағы шалғынды өткел, Хубрет Хадрадағы көпір үстіндегі екінші өткел және Жерише маңындағы су диірменінің жанындағы үшінші өткел. Қарсы жағада түрік жаяу әскерінің қорғаныс құрылыстарын қазып жатқанын анық көруге болады.

Ауя өзені

ЕЭФ-тің негізгі күштері солтүстік-батысқа қарай Иерусалимге бет алғанда, 20 қарашаға дейін дивизия Яффодан солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде Аужа өзені бойындағы бақылау бекеттерін орнатып, Налиннен (шығыс жағынан) бастап Будрус, Эль-Ехудия арқылы, Шейк Әбу-з-Зейтун төбесінің оңтүстігіндегі жоталармен және жағалауға дейін созылған желі құрды. 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы мен ICCB келген соң, 1-ші бригада демалу үшін Йебнаға артқа жіберілді. Келесі күні 161-ші (Эссекс) бригадасы жаңа зеландиялықтарды алмастырды, бірақ олар өзен өткелдеріне шабуылға дайын күйде фронт жанында қалды. Осы кезеңде атты әскерлік патрульдер үш өткелге және жақын маңдағы ауылдарға ілгеріледі, бірақ күшті қарсылыққа тап болды. 24 қарашада түрік қорғаныс шебін бомбалаудан кейін Кентербери атты әскері өзен сағасындағы броды кесіп өтіп, түрік сарбаздарының шағын тобын жеңіп, Шейх Муаннисті басып алды. Веллингтон атты әскері оларды ілесіп өтіп, Кентербери атты әскері арқылы Хурбет-Хадра көпірін жаулап алды. Көпір қауіпсіздігі қамтамасыз етілген соң, оларды жаяу әскер батальоны алмастырды, ол қорғанысты өз мойнына алды, ал Кентербери атты әскерінің эскадроны броды күзетті, ал Окленд атты әскері көпірді ұстап тұрған жаяу әскердің алдында ілгеріледі. 25 қараша таңында мыңға жуық түрік әскері Окленд атты әскеріне шабуыл жасады, олар жаяу әскер позицияларына қайта шегінуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, Кентербери атты әскері түрік оң фланкіна қарсы шабуыл жасады, бірақ қажырлы түрік шабуылшылары Жаңа Зеландия бригадасы мен жаяу әскерін Аужа арқылы кері шегінуге мәжбүр етті. 27 қарашада түрік әскерінің одан әрі ілгерілеуі 4-ші (ANZAC) батальоны мен 2-ші бригаданы оң жақтағы позицияларынан кері шегінуге мәжбүр етті. Келесі бірнеше күнде екі тараптан да окоп шабуылдары жасалды, ол 7 желтоқсанға дейін жалғасты, содан кейін дивизия өз фронт секторын 52-ші (Төмендік) дивизиясына тапсырды. 1-ші және 2-ші бригадалар артқа алынды, бірақ Жаңа Зеландия бригадасы резервте фронтта қалды.

Иерихон

1918 жылдың ақпан айында 2-жеңіл ат бригадасы Иордан аңғарына шабуыл үшін XX корпусына қосылды. Яһуда тауларын кесіп өтіп, Өлі теңізге қарай түскенде, дивизияға Бейт-Лехемнен оңтүстікке қарай оң жақ қанатты ұстап тұру және шабуылға кедергі келтіріп тұрған түрік қорғаушыларын айналып өту міндеті жүктелді. Британдықтардың шабуылы 14 ақпанда басталды; бес күннен кейін дивизия Өлі теңізден батысқа қарай 10 шақырым жердегі Эль-Мунтарда орналасты. 20 ақпанның таңында Жаңа Зеландия бригадасы Бейт-Лехемнің шығысындағы Джебель-эль-Кахмум және Табк-эль-Канейтера төбелеріне шабуыл жасады. Екі төбе де ауыр қорғалған, артиллерия мен пулеметтермен жабдықталған. Олар қиындыққа тап болды және 60-шы (Лондон) дивизиясы солтүстіктен төбелерді айналып өткенше түрік қорғаушылары шегінбеді. Сағат 14:00-ден кейін екі дивизия Иордан аңғарына жақындағанда, 1-жеңіл ат полкінің тобы аңгардың түбіне жетті. Содан кейін 1-ші жеңіл ат бригадасының қалған бөлігі келді, оларға солтүстікке қарай Вади Жофет Зебенге қарай ілгерілеуге бұйрық берілді. Неби Мусаға бірлескен шабуыл жоспарланды, бірақ түрік қорғаушылары сол түні кері шегінді. Оның орнына 1-ші жеңіл ат бригадасы Иерихонға бет алды, ал сағат 08:00-де 3-ші жеңіл ат полкі қалаға іс жүзінде қарсылықсыз кірді. Бригада Иордан өзеніне және Гораниедегі көпірге қарай жылды. Түнде екі бригаданың және дивизияның артиллериясы көпір маңына орналасты. Олар ертеңіне жаяу әскермен ауыстырылып, 23 ақпанның таңында Бейт-Лехемге оралды. Дивизия Оукленд атты әскерлерін, пулеметтер бөлімі және артиллериялық батареясымен бірге, Иордан аңғарында, Иерусалимнен аңғарға түсетін жолдың маңызды жерінде қорғаныс позициясын ұстап қалдырды.

Амман шабуыл / Иордан өзенін көпірлеу

Дивизияның келесі операциясы – 60-шы дивизияның қолдауымен, ICCB қосылған дивизияның Иерихоннан шығысқа қарай 30 миль (48 км) қашықтықтағы Амманға шабуылы болды. Күшті жаңбыр операцияны бірнеше күнге кешіктірді, бірақ 20 наурызға қарай ауа райы жақсарды және Иордан өзенінің су деңгейі төмендеді. Түрік әскері мен өзеннің жылдам ағысы британдық инженерлік бөлімдерге Аманға тікелей бағытпен өтуге кедергі келтірді. Бірақ одан әрі төмен, Хаджлада, 21–22 наурыз түнде капитан Е. Дж. Хауэллс басқаратын австралиялық инженерлер, 3-ші жеңіл ат әскерінің көмегімен, 23-ші лондондық батальонның жаяу әскерін салмен өткізіп, содан кейін Иордан өзенінен алғашқы көпірді салды. 23 наурыздың таңғы сағат 04:00-де Окленд атты әскерлері полкі көпірден өтіп, солтүстікке бұрылып, Гораниядағы өтуді тоқтатып тұрған түрік әскерлерінің артқы жағына шабуыл жасады. Түске қарай оклендтіктер шығыс жағалауын бақылап алды, төрт пулемет пен алпыс сегіз тұтқынды қолға түсірді, бұл британдықтарға сол жерде өзеннен көпір салуға мүмкіндік берді. Дивизияның қалған бөлігі түні бойы өзеннен өтті. 60-шы дивизияның қанаттарын қорғауды қамтамасыз еткен 1-ші жеңіл ат бригадасы, Иерихоннан солтүстік-шығысқа қарай 32 шақырым жерде, бірақ 3940 фут (1201 метр) биіктікте орналасқан Эс-Солт жолын табу үшін солтүстікке бет бұрды. Қалған күштерді басқарып, 2-ші жеңіл ат бригадасы шығыста Амманға қарай жылжыды. Сағат 11:00-де 2-ші жеңіл ат бригадасының шығысында бірнеше жүз түрік атты әскері байқалды. GOC Ryrie және 6-шы жеңіл ат полкі оларды қоршауға тырысты, бірақ олар қиын жерге қашып кетті. Сағат 15:00-де бригада қайта топтасып, жазықтағы Хекр бұлағына қарай жолға шықты. Жолдың дөңгелекті көліктерге жарамсыз екенін анықтаған дивизияның артиллериясы мен жабдықтау колоннасы артта қалды. Бұл қажетті жабдықтарды түйелерге ауыстыруға уақыт кетірді. Алға жылжу 21:30-да жаңғыртылды; кейде сарбаздар 25 наурызда сағат 02:00-де басталған қатты жаңбыр кезінде аттан түсіп, аттарын жол бойымен жетелеп жүруге мәжбүр болды. Бірінші әскерлер Айн-эль-Хекрге сағат 04:00-де жетті және дивизияның қалған бөлігінің келуін күтті, ал 19:30-да 2-ші жеңіл ат бригадасы қайтадан үстіртке қарай қозғалды. Тіпті жазық жерде де жылдамдық баяу болды, түйелер жаңбыр мен ылғалды жағдайда сығалап, атты әскерлерді баяулатты. Алыстан түрік конвойын байқағаннан кейін, 5-ші жеңіл ат полкіне шабуыл жасау бұйрығы берілді. Он тоғыз жүк көлігі, үш автокөлік, бір бронеавтомобиль және бірнеше басқа көлік құралдары он екі тұтқынмен бірге қолға түсірілді. 6-шы жеңіл ат полкінің тағы бір тобы Сувайльде алпыс бір тұтқынды ұстады. Осы демалыс кезеңінде 26 наурыз түнінде Чайтор теміржол желілерін Аманның солтүстігі мен оңтүстігінде кесіп, теміржолмен қашуға немесе күшейтуге жол бермеуді бұйрық берді. Жаңа Зеландиялықтар оңтүстікке қарай 7 миль (11 км) ұзындықтағы теміржол учаскесін жойды, ал 2-ші жеңіл ат бригадасы түрік атты әскерімен кездесіп, солтүстік теміржол желісіне жете алмады. 27 наурызда дивизия Аманға қарай жылжыды, ICCB-дан алынған төрт зеңбірекпен жабдықталған жеңіл тау артиллериясы бөлімі қолдау көрсетті. Амман қаласында түрік армиясының төрт мың жаяу әскері биіктіктерде жақсы бекітілген қорғаныста орналасқан. Он бес артиллерия және пулеметтермен қолдау көрсетілген оң жақтағы Жаңа Зеландия атты әскерлері бригадасы Уди-Амманды кесіп өтіп, Амман мен теміржол стансасы арасындағы төбелерге шабуыл жасауға тиіс болды. 1-ші және 2-ші батальондар ICCB Амманға алдыңғы жағынан шабуылдайтын, ал сол жақтағы 2-ші жеңіл ат бригадасы солтүстікке айналып, Амманға артқы жағынан жақындасатын. Жаңа Зеландия бригадасы ауыр пулемет атысына ұшырады және 15:00-ге дейін шабуылға дайын болмады. 2-ші жеңіл ат бригадасы Амманнан 3 шақырым қашықтықта аттан түсіп, жаяу жақындады. Оқ-дәрілер мен пулемет атысы астында шабуыл жасаған бригада ауылға жетіп, кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Дүйізге қарсы жасақтардың жағдайы да осылай болды; ауыр пулемет атысының алдында олар да тоқтатылды. Оң жақта жаңа зеландиялықтардың шабуылы да сәтсіз аяқталды, ал түстен кейін олар оңтүстіктен келген пойызды байқады, ол тұтқынның айтуынша, үш жүзге жуық күшейткіш әскер тасыған. Сол түні Жаңа Зеландия бригадасы түрік штыкқа қарсы шабуылын тоқтатты. Бұл оқиғалар жүріп жатқан кезде сағат 15:00-де Веллингтон атты әскерлері мен 4-ші (АНЗАК) батальоны ICCB 5 миль (8 км) теміржол желісін және оңтүстік-шығыстағы бірнеше каналдарды жойды. Сол түні 5-ші жеңіл ат әскері Амманнан солтүстікке қарай 11 шақырым жерде теміржол көпірін жоюға жіберілді. Амман теміржол арқылы күшейткіштен толықтай үзіліп қалды, бірақ күндізгі шайқас Чайторды оның күштері Амманды өздігінен алуға жеткіліксіз екеніне көндірді. Олардың солтүстігінде 1-ші жеңіл ат бригадасы мен 60-шы дивизия Эс-Солтты басып алып, қарсы шабуылдардан қорғап жатыр. 60-шы дивизияның командирі, генерал-майор Джон Шеа, 181-ші (2/6-шы Лондон) бригадасын және тау артиллериясының екі батареясын Амманға жіберді. Олар 28 наурыздың таңында келгеннен кейін Чайтор қайтадан шабуылға түсуге шешім қабылдады. Шабуыл сағат 13:00-де басталды және қайтадан ауыр оқ атудан жеңіліске ұшырады. 29 наурызда түрік әскері теміржол желісін жөндеп, солтүстіктен Амманға күшейткіш әскер келді. Чайтор түнгі шабуылға бұйрық берді және 30 наурыздың сағат 02:00-де дивизия шабуылдады және біршама сәттілікке жетті, бірақ сегіз сағаттан кейін, сағат 10:00-ге қарай шабуыл сәтті болмайтыны анық болды. Бірақ шайқасты тоқтату және Иордан өзеніне қайту туралы шешім тек төрт сағаттан кейін, сағат 14:00-ге жақын қабылданды. Дивизияның шығындары, ICCB-ді қоса алғанда, ауыр болды – 128 қаза тапқан, 551 жараланған және 55 жоғалып кеткен, бұл 60-шы дивизиядан әлдеқайда көп (248 адамға артық). Дивизия 615 тұтқынды, он пулеметті, екі дала асханасын, жиырма алты жүк көлігін, бес автокөлікті, бірнеше атқа жеңілген вагонды қолға түсірді, ал жаңа зеландиялықтар бір ұшақты ұстады. Шайқас кезінде дивизия 587 000-нан астам кіші қарулы оқ-дәрілерді атты.

Горания көпір басы

2 сәуірде Чайторға Иордан алқабының қорғанысын басқару тапсырылды. Жаңа Зеландия бригадасы Иерихон мен Иордан өзені арасындағы аңғарда, батысқа қарай орналасқан еді. 11 сәуірде Уәди Нимриндегі және Мусаллабех төбелеріндегі қорғанысқа ірі түрік әскері шабуыл жасады. 2-ші жеңіл ат полкінің күзет тобы 04:30-да Уәди Нимриннің сол жағалауында шамамен 100 адамнан тұратын түрік бөлімін анықтады. Таңға дейін, аңғардың екі жағынан да ұзын боймен толқындармен мыңдай жаяу әскер жақындады. Олар дивизияның артиллериясы от ашқанға дейін, тікенді сым қорғанысына жетіп келді. Түрік күштерінің саны екі мыңға жуық деп бағаланды. 13:00-де бригада генерал-майоры Чарльз Фредерик Кокс, 1-ші жеңіл ат бригадасының қолбасшысы, 1-ші және 3-ші жеңіл ат полктеріне оларды қоршауға бұйрық берді. Бірақ олардың күші, адам саны және пулеметтерінің көптігіне байланысты, атты әскерлер оларға жақындай алмады. Түн бойы сирек-сирек атыс жүрді, бірақ 12 сәуірдегі 04:00-ге қарай түрік әскері шегінді. Түрік әскерінің жоғалғандары: 51 қаза тапқан, 550 жараланған және 90 тұтқынға алынған. Бригадада 7 қаза тапқан және 17 жараланған адам болды. Мусаллабехте, солтүстік бағытта, 04:30-да өткізу пункті ауыр артиллериялық оққа түсті, соңынан жаяу әскерлер шабуыл жасады. 05:00-де оқ тоқтатылды және түрік жаяу әскері, адам саны жағынан кем болған ICCB және оған қосылған жеңіл ат полктеріне шабуыл жасады. Келесі үш сағат бойы жақын арада атыс болды. 08:00-де шабуыл әлсіреді, бірақ қорғаушылар әлі де снайперлер мен артиллерия оғына ұшырады. Түстен кейін жасалған тағы бір шабуыл да сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 170 адам қаза тапты. ICCB және жеңіл ат әскерлерінің жоғалғандары: 18 қаза тапқан және 27 жараланған адам.

Ес Солт рейды

18 сәуірде дивизия Иордан аңғарынан өтіп, жақын маңдағы төбелердегі Шунет Нимриндегі түрік әскерлеріне шабуыл жасады. Олардың тапсырмасы – "жауға зиян келтіру және Амманға қайтадан жорыққа шығуға дайын екендігімізді көрсету" еді. Артиллерия мен бронетехниканың қолдауымен жасақтар күшті түрік қорғанысына тап болды және сол түні өзеннен кері шегінді. Шабуыл Алленбидің бұйрығымен жүзеге асырылды. Оның нәтижесінде түрік әскерлері аймаққа күштер жіберіп, қорғанысын нығайтты. Бұл жолы Шаувел басшылығымен дивизияға 60-шы дивизия, Австралия атты дивизиясы, ICCB, Империялық қызмет кавалерия бригадасы және 20-шы Үнді бригадасы қосылды. Дивизия, 2-ші жеңіл ат бригадасын қоспағанда, 60-шы дивизияға көмекші рөлде қолдау көрсетуі керек еді. Күштер 29-30 сәуірде түнде Иорданды кесіп өтті. Дивизия 60-шы дивизияның Шунет Нимринге жасаған шабуылдарын қолдады, бірақ түрік бекінісін бұза алмады. Шидің 60-шы дивизиясы өз қанаттарында ANZAC бригадаларын пайдаланды, бірақ олардың қиын жердегі мықты қорғанысқа байланысты алға жылжуына кедергі келтірілді. 179-шы (2/4-ші Лондон) бригадасына қосылған 6-шы жеңіл ат полкінен бір эскадроннан басқа барлығы. Басқа жерлерде күштер күшті түрік қорғанысына қарсы ауыр шайқастарға қатысты; қарсы шабуыл кезінде екі батареядан астам артиллерия жоғалтылды, оны түрік әскерлері басып алды. 1 мамырда 60-шы дивизия Шунет Нимринге тағы шабуыл жасауы тиіс еді, бірақ басқа жерлердегі сәтсіздіктер шабуылды тоқтатуға мәжбүр етті. Оның орнына Эс-Солтты басып алуға жеткен Австралия атты дивизиясы Шунет Нимринге арт жағынан шабуыл жасау үшін 5-ші атты бригаданы жіберді. Оларға көмектесу үшін 1-ші жеңіл ат бригадасы солтүстікке қарай шегіну жолын кесуге жіберілді. Австралиялық шабуыл түріктердің батыстағы табыстарына байланысты тоқтап қалды және сағат 20:00-ге дейін олар өз орнында қалды. 2 мамыр күні сағат 02:00-де 60-шы (Лондон) дивизиясының тағы бір майдандық шабуылы да сәтсіз аяқталды; осы кезде британдық позиция шабуылға қарағанда қорғанысқа көбірек бағытталды. Иордан аңғарынан өткелі үш күннің ішінде күштер дерлік үзіліссіз шайқасқа қатысты. 3 мамырда 60-шы дивизияның тағы бір майдандық шабуылы сәтсіз аяқталды және қанаттарды жауып тұрған ANZAC дивизиясы түрік әскерлерінің санының артуымен бетпе-бет келді. 3 мамыр күні сағат 16:00-де өзінің басқаруын сақтау қажеттігін мойындаған Шаувел Эс-Солттан Иордан аңғарына кері шегінуге бұйрық берді. Иорданды соңғы болып кесіп өткен Жаңа Зеландия бригадасы болды, ал Окленд және Веллингтон атты мылтықтары шығыс жағалауын күзету үшін қалды, сонымен қатар Горания көпірбасын да қорғады. Операция өз мақсатына жетпей, тек мың тұтқынды алумен аяқталды. Екі атты дивизияның шығындары салыстырмалы түрде аз болды – елу адам қаза тапты және 310 адам жарақат алды, ал 60-шы дивизия 1116 адамнан зардап шекті.

Иордан аңғарындағы жаз

Кез келген қалыпты жағдайда, Иордан аңғарында жылы айларда ешкім тұрмайтын; Жерихо тұрғындары суыққа қарай көшіп кететін. Тұрғындар сәуірден кейін еуропалықтардың онда тұруы мүмкін емес десті. Осы мақсатта, дивизия оңтүстік секторды патрульдеді, оған Горание және Өлі теңіз кіретін. Дивизия Императорлық қызмет кавалерия бригадасымен және 181-ші (2/6 Лондон) бригадасымен күшейтілді. Жаяу әскер Иордан өзенінің шығыс жағындағы Горания көпір басын ұстады. Ауа райының ыстығына байланысты, жазда күндізгі уақытта аз қызмет болды. Патрульдер әдетте түнде жіберілетін, көбінесе таңертең Иорданға су ішуге келген түрік кавалериясын кездестіріп оралатын. Дивизиялар кезекпен Бейт-Лехемде демалып, Иерусалимде демалысқа жіберілетін. Осы уақытта дивизия офицерлерді, пулеметшілерді және байланысшыларды даярлау лагерьлерін өткізді, ал барлық шендер жалпы әскери жаттығуларға қатысты. Дегенмен, аңғарда қалған әскерлер "малярия және басқа да ауруларға" ұшырап жатты. Маусым айында 1-жеңіл ат бригадасы Бейт-Лехемнен оралып, Мусаллабех секторындағы 4-жеңіл ат бригадасын алмастырды. Бригада екі полкпен алға және бір полкпен резервте Вади-эль-Аужаның алдыңғы шебіне орналасты. Шілде айының басында сол жақта 3-ші жеңіл ат полкі, оң жақта 2-ші жеңіл ат полкі және резервте 1-ші жеңіл ат полкі болды. Аурудың және қосымша күштердің жетіспеуіне байланысты 3-ші жеңіл ат полкінде 210 адам ғана болды, ал басқа полктердің де жағдайы осыған ұқсас болды. Олар келгеннен бері бригада түріктердің оқ жаууына ұшырады. Содан кейін белсенділік күшейді, сондықтан түрік шабуылы кез келген уақытта күтілуде. Дайындық ретінде қорғаныс бекеттеріне екі күнге жететін су мен оқ-дәрілер жиналды. Шабуыл туралы хабар алған Чейтор 4-ші жеңіл ат бригадасының эскадрильясын, ол әлі де жақын жерде болды, позицияны нығайту үшін жіберді. Кокс, 1-жеңіл ат бригадасына қолбасшылық етіп, өзінің жалғыз резерві болған 1-жеңіл ат полкіне немістерге қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Сағат 03:30-да Әбу Теллулдағы позицияны нығайту үшін бір эскадрилья мен төрт пулемет жіберілді. 14 сәуірде таңертең неміс шабуылдарының басты бағыты Әбу Теллул екені анықталды, сондықтан оларға көмек көрсету үшін тағы екі эскадрон жіберілді. Нығайту күштері қақпаның астынан жиналды, байнеттерін бекітіп, немістерге қарсы шабуыл жасады, олар күтпеген шабуылға тап болып, өз окоптарына шегінді. Әбу Теллулдағы позиция енді қауіпсіз болды, бірақ батыстағы басқа жақта неміс шабуылы жалғасып жатты. Сағат 08:00-де соңғы резервтік эскадрон сонда шабуыл жасап, немістерді кері шегінуге мәжбүр етті және жүз тұтқынды алды. Сағат 09:00-ге қарай бригада бұрынғы позициясын қайта бақылауға алды, ал Жаңа Зеландия атты әскер бригадасы олардың алдына қарай жылжи бастады. Шабуыл немістерге 105 қаза және 358 тұтқынға айналды; тағы алпыс жеті түрік тұтқыны ұсталды. Бір топқа 100 тұтқынға алынған неміс штурмовиктері Hotchkiss-ке баламалы соғыс машинасы болған қырық екі автоматты мылтықпен қаруланды, яғни әр екі адамға шамамен бір мылтықтан келді. Бригаданың жоғалғандары жиырма үш қаза және қырық алты жараланған адамды құрады. Бригада қолданған оқ-дәрілер: 19 000 мылтық оғы, 20 000 Hotchkiss және 30 000 пулемет оғы.

Чейтор күші

1918 жылдың қыркүйегінде британдық барлау қызметі Түркияның төртінші армиясы алты мың жаяу әскер және 74 артиллерия ұстамасы бар екі мың атты әскерден тұратынын, әлі де Иорданның шығысында орналасқанын хабарлады. Оңтүстікте Маанда төртінші армияның 4-6 мың сарбаздан тұратын II корпусы болды. Бірақ Алленби келесі шабуылды Шарон жазығында және Наблус маңындағы Яһуда төбелерінде өткізуді жоспарлады. Осы мақсатқа жету үшін ЕЭФ сол жаққа қайта орналасуы және қарсыластарды негізгі шабуыл Иордан аңғарында болады деп сендіруі керек болды. Бұл үшін дивизия аңғарда қалып, Чайтор күштерінің негізгі бөлігі болды – 20-шы Үндістан бригадасы, еврей легионы (38-ші және 39-шы батальондар, Корольдік фюзелиерлер), 1-ші және 2-ші батальондар, Британдық Батыс Үндістан полкі және қолдау әскерлерімен күшейтілді. Чайтор күштері Иордан аңғарының шығыс жағын ұстап тұруға жауапты болды. ЕЭФ батысқа жылжығанда, күштер жаңа және үлкен лагерьлер салды, сондай-ақ 15 мың жалған аттар жасады. Сонымен қатар, жаяу әскер батальондары аңғардың айналасын айналып жүріп, үлкен күштің елесін туғызып, Иордан өзенінен жалған көпірлер салды. Дамаскқа қарайғы негізгі шабуылдың бөлігі ретінде жағалау бойымен жылжыған Австралия атты дивизиясы 1918 жылдың тамызында семсерлер мен атты әскерді үйренген болса, АНЗАК атты дивизиясы олай істемеді және соғыс аяқталғанға дейін атты мылтық ролінде қызметін жалғастырды. Күштер Иордан аңғарын қамту үшін бөлінді. 2-жеңіл ат және 20-шы Үндістан бригадалары Өлі теңізден Иордан өзені бойымен Аужа көпір басына дейін қорғаныс шебін ұстады. Жаңа Зеландия бригадасы және қалған төрт жаяу әскер батальоны Ауджадан Мелахаға және Аху Теллулға дейінгі шепті ұстады, ал 1-ші жеңіл ат бригадасы Иерихонда резервте болды. 17-19 қыркүйек күндері дивизияның қарауылдары өзеннен шығысқа өтіп, қорғаушылармен бірнеше рет атысқа түсті. 19 қыркүйек күні күндіз Батыс Үндістанның екі батальоны штыкпен шабуылдап, өзеннің батысындағы түрік бекіністерін басып алды. Корольдік фюзелиерлерінің күшін арттыру әрекеті сәтсіз аяқталды. Келесі күні түрік қорғаушылары кез келген шабуылға қарсы қаһарлы түрде қарсы тұрды. 21 қыркүйекте Окленд атты мылтық әскері өзеннің батыс жағында Дамие көпірі мен Мафид Жозелеге қарай солтүстікке қарай жылды, түрік әскерлерін резервтік шепке шегінуге мәжбүр етті. 22 қыркүйекте сағат 03:30-да сол жақта Жаңа Зеландия бригадасы мен Вест-Индия жаяу әскер батальондары Наблус-Дамие жолына жетіп, бір сағаттан кейін Мазар үйіндісіне жетті. Олар кейіннен Эль-Махрукты және үлкен жабдық қоймасын, 70 көлік құралын, 724 тұтқынды басып алды, олардың ішінде түрік 53-ші дивизиясының командирі де болды. Таң атқанға дейін олар Дамие көпірін жаулап алды, Вест-Индия компанияларының бірі олармен бірге шабуыл жасады. Төртінші армияның бөлімшелері, артында шағын күзетшілерді қалдырып, енді шығыс жағалаудан Амманға қарай 1-ші жеңіл ат бригадасы, Батыс Үндістан батальоны және Корольдік фюзелиерлер батальондарымен қуып жетті. Олар түрік әскерін өздерінің алдына, өзенге қарай бұруға тырысқанда бірнеше шағын шайқастарға қатысты. Сол түні Чайтор келесі күні жалпы шабуыл жасауға бұйрық берді. Оңтүстікте 2-жеңіл ат бригадасының мақсаттары Кабр-Муджахид пен Раме үйіндісі болды. 20-шы бригада, Корольдік фюзелиерлер батальондары және жеңіл ат эскадрильясы Шунет Ниниринді басып алатын болды. 1-ші жеңіл ат бригадасы Мафид Жозеледе Иордан өзенінен өтуді басып алып, 7-ші армияны төбелерге қайтаруға мәжбүр ететін еді. Жаңа Зеландия бригадасы Эс-Солтқа қарай шапқан, содан кейін Батыс Үндістан батальондары жаяу жүріп барады. Дивизияның артиллериясы, жабдықтау пойызы және барлық дөңгелекті көліктері Шунет-Нимриннен Эс-Солтқа дейінгі жолмен жүреді. 23 қыркүйекте Чайтор күштері алға жылжиды; 04:30-да 2-жеңіл ат бригадасы өзінің бірінші мақсатын алып, Тель-эр-Рамеге қарай жалғастырды. Түнге дейін олар төбеден шығып, жазыққа көтерілді. 1-ші жеңіл ат бригадасы өткелді басып алып, Эс-Салтқа қарай бет алды. 20-шы бригада Шунет Нимринді басып алып, сондай-ақ Эс-Салтқа қарай бет алды. Қарсылық тек солтүстікте болды, онда Жаңа Зеландия бригадасы уақытша автоматтық постымен тоқтатылды, бірақ 19:00-де олар 312 тұтқынмен бірге Эс-Салтты, екі автоматты және үш артиллерия құралын басып алды. 1-ші жеңіл ат және Жаңа Зеландия атты мылтық бригадалары енді Суэйлге қарай алға жылжи бастады. 2-жеңіл ат бригадасы дөңес жолдарды көтеруде қиындықтарға тап болды, олардың кейбіреулері артиллерия отынан зақымданды, бірақ олар түскі уақытта Айн-эс-Сирге жетті. Осы уақытқа дейін, бір фюзельер батальонын қоспағанда, Чайтор күштері Эс-Салт маңындағы жазықта Амманға қарай жылжыды. Төртінші армияны толығымен қоршау үшін Окленд атты мылтық әскері 25 қыркүйек күні түнде Амманның солтүстігіндегі теміржол желісін бұзу үшін эскадрилья жіберді. Дивизияның қалған бөлігі сағат 06:00-де Амманға екінші рет шабуылдау үшін шықты, 2-жеңіл ат және Жаңа Зеландия бригадалары алда, ал 1-ші жеңіл ат бригадасы резервте болды. Чайтор, жергілікті жағдайды жақсы білгендіктен, дивизияға баяу жылжуды және күшті қарсылыққа тап болған жағдайда шабуылға түсер алдында жаяу әскердің қолдауы күтуді бұйырды. Сағат 11:00-де британдық ұшағы Чайторға қорғаушылар бекіністерін тастап келе жатқанын хабарлайтын хат жіберді. Чайтор Кентербери атты мылтық әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ олар жергілікті жағдай мен автоматтық оттан тоқтатылды. Келесі екі сағат бойы бригадалар Амманға жақындады. Жеңіліс 7-ші жеңіл ат полкі түрік бекіністеріне жақын жеткенде болды; олар штыктарды бекітіп, шабуыл жасады, 113 тұтқынды және жеті автоматты ұстады. Солтүстік-батыстан Жаңа Зеландия бригадасы жеткілікті жақындап келді, осылайша олар Амман аңғарын кесіп өткенде шабуыл жасап, ескі цитадельді және Амман теміржол стансасын басып алды. Амман ішінде дивизия 2360 тұтқынды, алты артиллерия құралын және бірнеше автоматты ұстады. Оңтүстікте, 120 шақырымдай жерде, Түркияның төртінші армиясының II корпусы, шамамен бес-алты мың сарбаздан тұрады, Маанды араб күштерінен қорғады. Олардың солтүстікке шегінуіне кедергі келтіру үшін 2-жеңіл ат бригадасы Амманның оңтүстігіндегі теміржол желісін кесуге, ал 1-ші жеңіл ат бригадасы Вади-эль-Хаммамды және оның су көздерін басып алуға жіберілді. Күштердің қалған бөлігі Шунет Нинирин, Эс-Салт және Суэйл арасында қорғаныс шебін дайындады. Чайтор олардың қиын жағдайы туралы хабар алғаннан кейін, 2-жеңіл ат бригадасының қалған бөлігін көмектесу үшін оңтүстікке жіберді. Камерон Ририге, 2-жеңіл ат бригадасын басқарып тұрған офицерге, жағдай нашарлап бара жатқанын хабарлағанда, ол бригадаға жылдамдап, ауыр жүкті аттарды қалдырып, шабуыл жасауға бұйрық берді. Бригада түнге дейін жетті, сол кезде түріктер арабтарға атыс бастады. Рири араб басшыларымен кеңесті, олар позицияға бірлесіп шабуыл жасағысы келді. Оның орнына, түріктер басылған жағдайда арабтардың ниетінен сескенген Рири түрік бекінісінде түндемекке шешім қабылдады. Ертесі күні сағат 08:00-де Жаңа Зеландия бригадасы келді, ал түрік күштері, он үш артиллерия құралы, отыз автоматты, үш локомотиві бар пойыз және бес мың сарбаз тұтқынға алынды. Операция басталғаннан бері тоғыз күн ішінде Чайтор күштері 10 300 тұтқынды ұстады және 57 артиллерия құралын, 132 автоматты, он бір локомотивті және 106 жүк көлігін басып алды. Оның жоғалғандары – 27 қаза тапқан, 105 жараланған және жеті жоғалып кеткен адамды құрады.

Таратылуы

Дивизия кері шегінген кезде, батыстағы Шөлдік атты корпусы Сирияға қарай жылжып, 1 қазанда Дамаскіні басып алды, ал принц Фейсалдың шерифтік күші 25 қазанда Алеппоны басып алды. Қазан айының соңында британдықтар мен Осман империясы арасында Мудрос келісімшарты жасалды. Осы уақыт ішінде дивизия Иерусалимге, содан кейін Ричхонға қайтарылды. Соғыс аяқталғаннан кейін әскерлер ауруға шалдығып, 900 «жарақат алған» жауынгерлерге күтім қабылданды, ал бірнеше адам аурудан көз жұмды. 7-ші жеңіл атты әскер және Кентербери атты әскерлері 28-ші дивизияның басшылығымен Дарданелл мен Константинопольді басып алуға таңдалды және 5 желтоқсанда Дарданелл түбегіне түсті. 1918 жылдың желтоқсан айында Рири, 2-ші жеңіл атты бригаданың командирі, бригадир-генерал шындығында дивизияның басшылығын өз қолына алды. 1919 жылдың басында дивизия Рафада үйге қайтуға дайындалып жатқанда, Мысырда көтеріліс болды. 1-ші және 2-ші жеңіл атты полктер наурыз айында Австралияға аттанды, ал дивизияның қалған бөлігі жабдықтарының көп бөлігін қоймаға қайтарды және үйге қайтару үшін көлік кемелерін күтті. Олар қайта қаруландырылып, патрульдеу және тәртіпсіздікке қарсы күреске жіберілді. Бір ай ішінде көтеріліс тоқтатылып, дивизияның қайта жинақталуы жаңартылды. 3-ші жеңіл атты полкі мамыр айында, Жаңа Зеландия бригадасы шілдеде, ал дивизияның қалған бөлімдері жаздың соңында кетіп қалды. ANZAC атты дивизиясы 1919 жылдың 30 маусымында ресми түрде таратылды. Соғыс аяқталғаннан кейін дивизияның жылқылары Мысырдағы Моаскардағы Императорлық жылқы шаруашылығына жеткізілді. Мінезді жылқылар қажет болған жағдайда Британ империясының бөлімдеріне қайта берілді. Ал ауыр жүк таситын және жүктік жылқылар енді қажет болмағандықтан, Францияға жіберілді және сатылды.

Даулар

1918 жылы 10 желтоқсанда соғыс аяқталғаннан кейін және үйге қайту алдында Австралия және Жаңа Зеландия атты дивизиясының сарбаздары Сурафенд қырғыны деп танылған оқиғаға қатысты. Жаңа Зеландияның 1-ші машиналық эскадрильясының 21 жастағы сарбазы Лесли Лоуридің қазасына жауап ретінде шамамен 40 137 араб азаматы қаза тапты. Мысыр экспедициялық күштерінің әскери тергеуі Сарафанд әл-Амар ауылының тұрғыны өлтіруші екенін растауға жеткіліксіз дәлел бар екенін көрсеткеніне қарамастан, сарбаздар өздеріне қолды алып, ауылдағы ер адамдарға шабуыл жасады. Олардың әрекеттері британдық әскери заң бойынша әрекетте болған кезде жасалған ауыр қылмыс саналса да, дивизия тергеушілерге қарсы үнсіздік қабырғасын ұсынды, нәтижесінде ешкім өлтірулер үшін сотталған жоқ немесе жаза алмады. Бұл оқиға ANZAC атты дивизиясының таратылуына қараңғы көлеңке түсірді, ал Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландия қираған ауылды қайта жарақтандыруға 2060,11 фунт стерлинг жұмсады.