Кіріспе

Cividale del Friuli (жергілікті атауы Zividât; Östrich;) – Италияның Солтүстік Фриули Венеция Джулия аймағындағы Удине аймақтық децентрализациялық бірлігінде орналасқан қала және коммуна (муниципалитет). Қала шығыс Альп тауларының етегінде, теңіз деңгейінен биікте орналасқан, Удине қаласынан теміржолмен және Словения шекарасына жақын. Ол Натисон өзені бойында орналасқан, мұнда өзен көркем шатқалды құрайды. Бұрын маңызды аймақтық күшке ие болған қала қазір тыныш, шағын қала, өзінің ортағасырлық орталығымен туристерді қызықтырады.

Тарих

Археологиялық зерттеулер көрсетіп тұрғандай, бұл аймақ палеолит және неолит дәуірлерінде де қоныстанған. Темір дәуірінде аймақты венетер мен келттер мекендеген. Римдік Италияның солтүстік-шығыс шебіндегі стратегиялық маңызды орналасуының арқасында б.з.д. 50 жылы римдіктер мұнда каструм салған, кейіннен Юлий Цезарь оны форумға айналдырып, Forum Iulii ("Юлийдің базары"; Фрежус та осы римдік атқа ие болған) деп атауын өзгерткен. Ұзақ өтпей форум муниципиум мәртебесіне ие болды және оның азаматтары римдік Скаптия тайпасына тіркелді. 452 жылы Аквилея мен Юлиум Карникум (Зуглио) қиратылғаннан кейін Forum Iulii Фриули аймағының бас қаласы болды және оған атын берді. 568 жылы қала Албоиннің Италияға басқыншылығы кезінде Византия империясының құрамындағы алғашқы маңызды орталыққа айналды. Қала жаңа құрылған Ломбард Корольдігінің алғашқы астанасы болып таңдалды, сосын Альбоин оны өзінің жүйесі Гисульфқа Ломбард Фриули Герцогтығының астанасы ретінде сыйлады. Ломбардтар франктерден жеңілгеннен кейін (774 ж.), Фриулидің Хродгауд басшылығымен соңғы Ломбард қарсылығынан кейін Forum Julii өзінің атын Civitas Austriae ("Шығыс қаласы") деп өзгертті, бұл Карл Ұлының Италиядағы қаласы болды. Каролингтер мен Папалықтың келісімі бойынша Аквилея патриархтары 773 жылдан 1031 жылға дейін мұнда тұрды, содан кейін Аквилеяға оралды және 1238 жылы Удинеге көшті. Осы соңғы тұрақ орнының өзгеруі Cividale мен Удине арасындағы антагонизмнің бастауы болды, ол тек 1419 және 1420 жылдары Венецияға бағыну арқылы аяқталды. 1077 жылы Фриули Патриархалдық мемлекеті құрылғанда, Cividale астана ретінде таңдалды. Джеймс Бёрктің сөзіне сәйкес, 1331 жылы Cividale қамалы біз қазір қолданатын артиллерияның, яғни бомбалау құралдарының алғашқы қолданылған мысалы болды. 1409 жылдың шілдесі мен қыркүйегі аралығында Папа Григорий XII (Римдік бағыныштылық) Cividale қаласында шіркеу кеңесін өткізді. Оған көп адам қатыспады және ешқандай нәтижеге келмеді. 1420 жылы Cividale Венеция Республикасының құрамына қосылды. Наполеон соғыстарынан кейін Cividale Ломбард-Венеция Корольдігінің бөлігіне айналды. 1866 жылы ол Италия Корольдігіне берілді.

Негізгі көрікті жерлер

Қаланың тарихи орталығында Пьяцца-дель-Дуомо басым, онда Фриулидің Ұлттық археологиялық мұражайы орналасқан. Жақын жерде 1565 жылы салынған және Андреа Палладио жобалаған Палаццо деи Проведитори Венети орналасқан. Қала екіге бөлінеді – Натисон өзенімен, оны Devil's Bridge (15 ғасыр, 1918 жылы қайта салынған) жалғастырады. Кельт гипогейі – ежелгі дәуірде жартастан ойылып жасалған жер асты залдар сериясы, олардың мақсаты әлі анық емес: кельттердің жерлеу ескерткіші немесе римдік (ломбард) түрме ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Собор (Дуомо) 15 ғасырда 8 ғасырда салынған бұрынғы құрылыстың үстінде салынған. Бұл Венеция готикасы үлгісіндегі ғимарат, оны 16 ғасырда архитектор Пьетро Ломбардо аяқтады, сондай-ақ 18 ғасырдан бастап бірнеше өзгерістер енгізілген. Ішкі кеңістікте Мадоннаға арналған құрбандық үстелі (оң қанатта) және патриарх Пеллегрино II (1195–1204) құрбандық үстелі орналасқан – күміс алтарь, ол Иоганн Гутенбергтің жылжымалы баспа өнертабысынан 250 жыл бұрын жеке әріптермен латын тілінде жазылған. Дуомоға жалғастырылған Христиан мұражайында ломбард мүсіндерінің керемет үлгілері сақталған. Онда 8 ғасырға тән өнердің қызықты ескерткіштері де бар. Соборда 8 ғасырға жататын, бірақ кейін өзгертілген шрифт астында орналасқан сегізбұрышты мәрмәр шатыры бар. Бас құрбандық үстелі алдында 1185 жылғы күміс алтыннан жасалған құрбандық үстелі тұр. Мұражайда түрлі римдік және ломбардтық көне заттар, сондай-ақ алтын, күміс және пил сүйегінен жасалған өнер туындылары бар. 15 ғасырға тән Понте-дель-Диаволо көпірі S. Martino шіркеуіне алып барады, онда Ломбард патшасы Ратхистің бұйрығымен жасалған рельефтері бар 8 ғасырдың құрбандық үстелі орналасқан. Натисон өзенінің жанында орналасқан Ораторио ди Санта-Мария-ин-Валле кішкентай шіркеуі (кейде Ломбард ғибадатханасы деп те аталады) – жоғары орта ғасырлық өнердің көрнекті үлгісі, ол 8 ғасырға жатады деп саналады, бірақ бұл пікір даулы. Ол Ломбардтардың ескі кварталында орналасқан және Ломбард герцогтары мен корольдің шенеуніктері Палатин капелласы ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Ішкі кеңістіктегі сәнді безендірулер, мүсіндер мен штукатурлар (11 немесе 12 ғасырлар) Византиялық өнердің күшті ықпалын көрсетеді. Коллегияда Пеллегрин II (1195–1204) құрбандық үстелінің кестесінде Иоганн Гутенбергтің жылжымалы баспа өнертабысынан 250 жыл бұрын жеке әріптермен латын тілінде жазылған күміс алтарь бар. Ойын құмнан жасалған үлкен дөңгелек алаңда өтеді, ортасына пандус алып барады. Ойыншылар түрлі-түсті, қайнатылған жұмыртқаларды домалатып, белгілі бір ережелерге сәйкес, алаңдағы басқа жұмыртқаларды тигізуге тырысады, әр тиісуге ұпайлар беріледі. Ойынның атауы – жұмыртқалардың бір-біріне тиіскендегі дыбысын еліктейтін ономатопея.

Басқа көрікті жерлер

Қалада ерекше жергілікті шараптарды ұсынатын бірнеше шағын остерия бар. Атап айтарлықтары – Tocai friulano, Verduzzo және Refosco dal peduncolo rosso.

Көлік

Қалаға Удинеден пойыз және автобуспен, ал Горициядан автобуспен оңай жетуге болады.