Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алжирдегі римдік қиратылыстар
Roman ruins in Algeria
Тимгад (تيمقاد, Marciana Traiana Thamugadi деп белгілі) – Алжирдің Аурес тауларындағы римдік қала. Ол шамамен 100 жылға жуық уақытта рим императоры Траян құрған. Қаланың толық атауы Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi болған. Император Траян қалаға анасы Марсия, үлкен әпкесі Ульпия Марциана және әкесі Маркус Ульпий Траянның құрметіне ат қойған. Қазіргі Алжирде, Батна қаласының шығысында орналасқан бұл қиратылыстар, римдік қала құрылысында қолданылған торлы жоспардың сақталған ең жақсы мысалдарының бірі болып есептеледі. 1982 жылы ЮНЕСКО Тимгадты Әлемдік мұра тізіміне енгізді.
Timgad (تيمقاد, known as Marciana Traiana Thamugadi) was a Roman city in the Aurès Mountains of Algeria. It was founded by the Roman Emperor Trajan around 100 CE. The full name of the city was Colonia Marciana Ulpia Traiana Thamugadi. Emperor Trajan named the city in commemoration of his mother Marcia, eldest sister Ulpia Marciana, and father Marcus Ulpius Traianus. Located in modern day Algeria, about east of the city of Batna, the ruins are noteworthy for representing one of the best extant examples of the grid plan as used in Roman town planning. Timgad was inscribed as a World Heritage Site by UNESCO in 1982.
Атауы
Бұрынғы атауы Марциана Траяна Тамугади болған Тимгад қаласының атындағы алғашқы бөлік – Марциана Траяна – римдік және оның негізін қалаушы, император Траян мен оның қарындасы Марциананың есімін білдіреді. Атының екінші бөлігі – Тамугади – «латын тілінде ештеңесі жоқ». Тамугади – қала салынған жердің берберлік атауы, Тамгут сөзінің көпше түрі, ол «шың» немесе «жота» дегенді білдіреді. Римдіктердің көпшілігі бұрын ешқашан Римді көрмеген, ал Тимгад Италиялық қаладан жүздеген шақырым қашықтықта орналасқан болатын. Дегенмен, Траян рим мәдениеті мен ұлттық сананы дамытуға көп күш салды. Қала алғашқы бірнеше ғасыр бойы бейбіт өмір сүрді және 3 ғасырдан бастап христиандық қызметтің орталығына, ал 4 ғасырда донатистердің орталығына айналды. Христиандық дәуірде Тимгад епархиясы болды, 4 ғасырдың соңында епископ Оптат донатистер қозғалысының өкілі ретінде танымал болды. Оптаттан кейін Тамугадайда екі епископ болды: Гауденций (донатист) және Фаустин (католик). 5 ғасырда қала вандалдар тарапынан тоналып, содан кейін құлдырап кетті. Тимгад 5 ғасырдың соңында Аурес тауларынан келген бербер тайпалары тарапынан қиратылды. 539 жылы, мавр соғыстары кезінде Византиялық генерал Соломон қаланы қайта басып алып, қайта жаңартты, оны Византияның Солтүстік Африкасына қосты. Қайта басып алу қаладағы белгілі бір шараларды жандандырды, ол маврларға қарсы қорғаныс желісінің бір бөлігіне айналды. Алайда, ерте мұсылман шапқыншылықтары Тамугадидің толық құлауына әкелді, ол 8 ғасырға қарай тұрғынсыз қалды. Солтүстік Африканы аралап жүрген британдық саяхатшысы Джеймс Брюс 1765 жылдың 12 желтоқсанында қаланың қираған жерлеріне жетті, бұл ғасырлар бойы осы орынға келген еуропалықтардың біріншісі болуы мүмкін, және қаланы «кішкентай қала, бірақ әдемі ғимараттарға толы» деп сипаттады. 1790 жылы ол Нилдің бастауын табуға жасаған саяхаттары туралы кітап жариялады, онда Тимгадта тапқандарын баяндады. Кітап Ұлыбританияда күмәнмен қабылданды, 1875 жылға дейін Альжирдегі британдық консулы Роберт Ламберт Плейфэр Брюстің еңбегіне шабыттандырылып, осы орынға сапар шекті. 1877 жылы Плейфэр «Алжир мен Тунисте Брюстің ізімен» атты кітабында Тимгад туралы толыққанды мәлімет берді. Плейфэрдің айтуынша, «Бұл төбелер ең қызықты мегалиттік ескерткіштермен жабылған». Француз отаршылары 1881 жылы осы орынды бақылауға алып, зерттеу жұмыстарын бастады және 1960 жылға дейін оны күтіп ұстады. Осы кезеңде орын жүйелі түрде қазылып зерттелді.
In the former name of Timgad, Marciana Traiana Thamugadi, the first part – Marciana Traiana – is Roman and refers to the name of its founder, Emperor Trajan and his sister Marciana. The second part of the name – Thamugadi – "has nothing Latin about it". Thamugadi is the Berber name of the place where the city was built, to read Timgad plural form of Tamgut, meaning "peak" or "summit". Although most of them had never seen Rome before, and Timgad was hundreds of miles away from the Italian city, Trajan invested heavily in Roman culture and identity. The city enjoyed a peaceful existence for the first several hundred years and became a center of Christian activity starting in the 3rd century, and a Donatist center in the 4th century. During the Christian period, Timgad was a diocese which became renowned at the end of the 4th century when Bishop Optat became the spokesman for the Donatist movement. After Optat, Thamugadai had two bishops Gaudentius (Donatist) and Faustinus (Catholic). In the 5th century, the city was sacked by the Vandals before falling into decline. Timgad was destroyed at the end of the 5th century by Berber tribes from the Aurès Mountains. In 539 CE, during the Moorish wars, the Byzantine general Solomon retook and rebuilt the city, incorporating it into Byzantine North Africa. The reconquest revived some activities in the city, which became part of a line of defense against the Moors. However, the early Muslim conquests brought about the final ruin of Thamugadi as it ceased to be inhabited by the 8th century. Travelling Northern Africa, British explorer James Bruce reached the city ruins on 12 December 1765, likely being the first European to visit the site in centuries and described the city as “a small town, but full of elegant buildings.” In 1790, he published the book Travels to Discover the Source of the Nile, where he described what he had found in Timgad. The book was met with skepticism in Great Britain, until 1875 when Robert Lambert Playfair, Britain's consul in Algiers, inspired by Bruce's account, visited the site. In 1877 Playfair described Timgad in more detail in his book Travels in the Footsteps of Bruce in Algeria and Tunis. According to Playfair, “These hills are covered with countless numbers of the most interesting mega lithic remains”. The French colonists took control of the site in 1881, began investigations and maintained it until 1960. During this period, the site was systematically excavated.
Сипаттама
Алты жолдың қиылысында орналасқан қала қамалмен қоршалған, бірақ нығайтылмаған. Бастапқыда шамамен 15 000 адамға арналған қала, тез арада жоспарланған өлшемдерінен асып, ортогональдық жобадан тысқары, еркін орналасқан аудандарға тарады. Қала құрылған кезде, оны қоршаған аймақ теңіз деңгейінен 1000 метр биіктіктегі құнарлы егіс жері болған. Римдік жоспардың түпнұсқасы ортогональдық құрылымында керемет көрініс береді, бұл decumanus maximus (шығыс-батысқа бағытталған көше) және cardo (солтүстік-оңтүстікке бағытталған көше) арқылы ерекшеленеді, олар жартылай қалпына келтірілген Коринф колоннадасымен шектеледі. Cardo қаланың бойымен толығымен өтпейді, керісінше, decumanusпен қиылысатын форумда аяқталады. Decumanus-тың батыс жағында 12 метр биіктіктегі жеңіс аркасы – Траян аркасы орналасқан, ол 1900 жылы ішінара қалпына келтірілді. Арка негізінен құмтастан жасалған, үш аркасы бар Коринф ордерінде, ортаңғы аркасының ені 11 футқа жетеді. Бұл арка Тимгад аркасы деп те белгілі. 3500 орындық театр жақсы күйде сақталған және қазіргі қойылымдар үшін пайдаланылады. Басқа маңызды ғимараттарға төрт терма, кітапхана және базилика кіреді. Капитолий ғибадатханасы Юпитерге арналған және Римдегі Пантеонмен шамамен бірдей өлшемде. Капитолийдің жанында 7-ші ғасырға жататын дөңгелек апсиді бар шаршы шіркеу орналасқан. Киелі орындардың бірі Африка (Деа Африка) бейнесін бейнелейтін иконаларды ұсынды. Қаланың оңтүстігінде қаланың соңғы кезеңінде салынған үлкен Византия цитаделі орналасқан.
Located at the intersection of six roads, the city was walled but not fortified. Originally designed for a population of around 15,000, the city quickly outgrew its original specifications and spilled beyond the orthogonal grid in a more loosely organized fashion. At the time of its founding, the area surrounding the city was a fertile agricultural area, about 1000 meters above sea level. The original Roman grid plan is magnificently visible in the orthogonal design, highlighted by the decumanus maximus (east–west oriented street) and the cardo (north–south oriented street) lined by a partially restored Corinthian colonnade. The cardo does not proceed completely through the city but instead terminates in a forum at the intersection with the decumanus. At the west end of the decumanus rises a 12 m high triumphal arch, called the Arch of Trajan, which was partially restored in 1900. The arch is principally of sandstone, and is of the Corinthian order with three arches, the central one being 11' wide. The arch is also known as the Timgad Arch. A 3,500 seat theater is in good condition and is used for contemporary productions. The other key buildings include four thermae, a library, and a basilica. The Capitoline Temple is dedicated to Jupiter and is of approximately the same dimensions as the Pantheon in Rome. Nearby the capitol is a square church, with a circular apse dating from the 7th century CE. One of the sanctuaries featured iconography of (Dea) Africa. South of the city is a large Byzantine citadel built in the later days of the city.
Кітапхана
Тимгадтағы кітапхананы Рим халқына Юлий Квинтиан Флавий Рогациан 400 000 сестерция құнымен сыйлаған. Осы меценат туралы қосымша мәлімет табылмағандықтан, кітапхананың нақты құрылыс мерзімі әлі белгісіз. Қазіргі археологиялық деректерге сүйенсек, ғалымдар оны 3-ғасырдың соңына немесе мүмкін 4-ғасырға жатқызады. Кітапхана 25 метр ұзындығы және 23 метр ені бар тіктөртбұрыш пішіндес. Ол екі тіктөртбұрышты бөлмелермен шектескен үлкен жартылай дөңгелек бөлмеден тұрады және алдынан ашық алаңның үш жағын айналдыратын U пішіндес бағаналы портикке ие. Портиктың екі жағында екі ұзын, тар бөлме орналасқан, ал үлкен күмбезді зал оқу залы, кітап қоймасы және, мүмкін, лекция залы ретінде пайдаланылған. Эфес кітапханасынан табылған қосымша мәліметтерге сәйкес, қабырғалар бойында ағаш сөрелер орналасқан тіктөртбұрышты нишалар болған, олардың бүйірлері, артқы жақтары және есіктерімен жабдықталған болуы мүмкін. Бөлменің ортасында тұрған кітап сөрелері мен оқу үстелі де болған деуге болады. Тимгадтағы кітапхананың табылуы тарихи маңызға ие, себебі ол осы Рим қаласында толыққанды кітапхана жүйесінің бар екенін көрсетеді, бұл білім мен мәдениеттің жоғары деңгейін білдіреді. Кітапханада қанша кітап болғаны белгісіз, бірақ оның 3000-ға жуық папирус шоғырларын сақтай алғаны есептеледі.
The Library at Timgad was a gift to the Roman people by Julius Quintianus Flavius Rogatianus at a cost of 400,000 sesterces. As no additional information about this benefactor has been unearthed, the precise date of the library's construction remains uncertain. Based on the remaining archaeological evidence, it has been suggested by scholars that it dates from the late 3rd or possibly the 4th century. The library occupies a rectangle 81 feet (25 m) long by 77 feet (23 m) wide. It consists of a large semi circular room flanked by two secondary rectangular rooms, and preceded by a U shaped colonnaded portico surrounding three sides on an open court. The portico is flanked by two long narrow rooms on each side, and the large vaulted hall would have combined the functions of a reading room, stack room, and perhaps a lecture room. Oblong alcoves held wooden shelves along walls that would likely have been complete with sides, backs and doors, based on additional evidence found at the library at Ephesus. It is possible that free standing bookcases in the center of the room, as well as a reading desk, might also have been present. While the architecture of the Library at Timgad is not especially remarkable, the discovery of the library is historically important as it shows the presence of a fully developed library system in this Roman city, indicating a high standard of learning and culture. While there is no evidence as to the size of the collection the library harbored, it is estimated that it could have accommodated 3,000 scrolls.
Дүниежүзілік мұралық нысан
1982 жылы ЮНЕСКО Тимгадты Әлемдік мұра тізіміне енгізді.
Timgad was inscribed as a World Heritage Site by UNESCO in 1982.