Прага қаласындағы Әулие Вит, Вацлав және Адальберт соборы

Кіріспе

Прагадағы собор, Чехия Республикасы

Қасиетті Вит, Вацлав және Адалберт архиепископтік соборы – Прагадағы католиктік архиепископтік собор және Прага архиепископының резиденциясы. 1997 жылға дейін собор тек қана қасиетті Витке арналған болатын, және осы күнге дейін көбінесе қасиетті Вит соборы (немесе svatovítská katedrála) деп аталады. Бұл собор готикалық сәулет өнерінің көрнекті үлгісі және елдегі ең ірі және маңызды шіркеу. Прага қамалының ішінде орналасқан, көптеген богемиялық корольдер мен қасиетті Рим императорларының қабірлерін қамтитын собор, Прага қамалы кешенінің бір бөлігі ретінде Чехия үкіметінің меншігінде. Собордың өлшемдері: басты мұнараның биіктігі, алдыңғы мұнаралардың, аркалардың биіктігі.

Шығу тегі

Қазіргі собор – бұл осы жердегі діни ғимараттардың үшіншісі, барлығы киелі Витусқа арналған. Алғашқы шіркеу 930 жылы Богемия герцогы Вацлав I құрған ерте роман стиліндегі ротонда болды. Бұл қасиеттің таңдалуының себебі Вацлавтың Генрих I императордан киелі реликт – әулие Виттың қолын алғандығы еді. Сонымен қатар, Вацлав өзінің халқын христиан дініне оңайрақ көндіргісі келгендіктен, аты (чех тілінде Svátý Vít) славян күн құдайы Свантевит есіміне өте ұқсас қасиетті таңдаған болуы мүмкін. Прага қамалында кем дегенде 11 ғасырға дейін христиандық және пұтқа табынушылық дін өкілдері бірге өмір сүрді. 1060 жылы Прага епископтығы құрылғанда, ханзада Спитихнев II қазіргі ротонданың ғибадат етушілерді қабылдауға тым кішкентай екенін ескеріп, кеңірек шіркеу салуға кірісті. Оның орнына әлдеқайда үлкен және сәнді роман стиліндегі базилика салынды. Толыққанды қайта жаңартылмаса да, көптеген сарапшылар бұл үш дәлізді, екі хорлы және батыс трансептісіне жалғасқан екі мұнаралы базилика болды дегенге келіседі. Собордың дизайны Киелі Рим империясының роман стиліндегі архитектурасын, әсіресе Хилдесхайм аббат шіркеуін және Шпейер соборын еске салады. Ротонданың оңтүстік апсидасы, онда қазір чех князьдерінің қамқоршысы болған әулие Вацлавтың қабірі орналасқандықтан, жаңа шіркеудің шығыс трансептісіне енгізілді. Жаңа шіркеудің оңтүстігіне епископ сарайы да салынды, ол 12 ғасырдың ортасында едәуір кеңейтіліп, жаңартылды.

Готика соборы

Қазіргі готикалық собордың құрылысы 1344 жылғы 21 қарашада басталды, осы кезде Прага тақтысы архиепископтыққа дейін көтерілді. Богемия королі Ян жаңа ғимараттың негізін қалады. Собордың басқарушы кеңесі (декан басқаратын), Пардубице архиепископы Арносты және, ең бастысы, Богемия королі және жақын арада Киелі Рим императоры болатын Карл IV-тің қамқорлығында болды. Ол жаңа соборды тәж кигізу шіркеуі, отбасылық мазар, мемлекеттің ең құнды мүліктері сақталатын қазына және әулие Вацлавтың қасиетті жері және паломниктік ортасы ретінде көруді қалаған. Алғашқы бас шебер француз Матиас Аррасский болды, ол Авиньондағы Папа сарайынан шақырылған. Матиас ғимараттың жалпы жоспарын француз готикасының үлгісімен жасады: үш бөлімі бар базилика, ұшқыш тіректері, қысқа трансепт, бес бөлімді хор және амбулаторий және радиальды капеллалары бар онбұрышты апсида. Алайда ол хордың шығыс бөлігін ғана салуға өмір сүрді: аркадалар мен амбулаторийді. Бүгінде оның жұмысын француз готикасының нәзік тік сызықтары және пропорцияларға қатаң құрметпен ерекшеленеді. 1352 жылы Матиас қайтыс болғаннан кейін, 23 жастағы Петр Парлер собордың бас шебері ретінде собор шеберханасын басқарды. Ол Швабиш Гмүндтегі Heilig Kreuz Münster собор архитекторының ұлы болды. Бастапқыда Парлер өзінің алдыңғысы қалдырған жоспарлар бойынша жұмыс істеді, хордың солтүстік жағында сакристия мен оңтүстік жағында капелла салды. Матиас аяқтамаған жұмысты аяқтағаннан кейін, ол өз идеяларымен жұмысты жалғастырды. Парлердің батыл және жаңашыл дизайны архитектурада готикалық элементтердің бірегей синтезін әкелді. Бұл оның хорға арналған күмбездерінде ең жақсы көрінеді. «Парлер күмбездері» немесе «торлы күмбездер» деп аталатын күмбездерде классикалық жоғары готикалық күмбездердегіден екі еселенген (бір емес) диагональді қабырғалар хор кеңістігінің енін жабады. Қабырғалардың қиылысуы тор тәрізді құрылымды (сондықтан осы ат) жасайды, бұл күмбезді айтарлықтай нығайтады. Олар сонымен қатар төбеге әдемі безендіру сыйлайды, өйткені өзара байланысқан күмбезді бөліктер собордың бойымен динамикалық зигзаг үлгісін жасайды. Аррасский Матиас геометрия ғылымын оқығандықтан, оның жобасында пропорциялардың қатаң жүйелеріне және нақты математикалық композицияларға баса назар аударды, ал Парлер мүсінші және ағаш кескіш ретінде оқыды. Ол сәулет өнерін мүсін өнерімен теңестірді, таспен ойнағандай. Оның батыл күмбездерінен басқа, оның жұмысының ерекшеліктерін бағаналардың дизайнында (жоғары готикада ұмытылған классикалық, қоңырау тәрізді бағаналармен), жаңа Әулие Вацлав капелласының тапқыр күмбезінде, толқынды кларесторий қабырғаларында, бастапқы терезелердің ою-өрнегінде (оның екі терезесі де бірдей емес, әшекей әрқашан әртүрлі) және тіректерінің соқыр терезе панельдерінде көруге болады. Парлер құрылысқа басшылық еткен кезде сәулет мүсіндеріне маңызды рөл берілді, бұл кобельдерден, өткелдердің линтельдерінен және әсіресе трифориумдағы бюстерден көрінеді, онда патша отбасының, әулиелердің, Прага епископтарының және екі бас шебердің, Парлердің өзінің бейнелері бейнеленген. Алайда собордағы жұмыс баяу жүрді, өйткені император Парлерге Прагадағы жаңа Карл көпірін және бүкіл Чехиядағы көптеген шіркеулерді салу сияқты көптеген басқа жобаларды тапсырды. 1397 жылы Петр Парлер қайтыс болған кезде тек хор мен трансепттің бір бөлігі ғана аяқталды. 1399 жылы Петр Парлер қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары Венцель Парлер және әсіресе Йоханнес Парлер оның жұмысын жалғастырды; оларға өз кезегінде шебер Петрилк алмастырды, ол барлық есептер бойынша Парлер шеберханасының мүшесі болды. Осы үш шебердің басшылығымен трансепт және оның оңтүстік жағындағы үлкен мұнара аяқталды. Сондай-ақ мұнараны оңтүстік трансептпен байланыстыратын гибель де аяқталды. «Алтын қақпа» деп аталған (вероятно, онда бейнеленген Соңғы Соттың алтын мозаикасынан), патшалар соборға осы қақпа арқылы тәж кигізу рәсімдеріне кірді. Собордың құрылысы XV ғасырдың бірінші жартысында гусит соғысы басталғанда тоқтап қалды. Соғыс шамамен бір ғасыр бойы тұрақты жұмыс істеген шеберхананы тоқтатты, собордың жиһаздары, ондаған суреттер мен мүсіндер гуситтердің иконоборшылдығынан қатты зардап шекті. Бұған қоса, 1541 жылы болған үлкен өрт соборға ауыр зақым келтірді.

Construction of the present day Gothic cathedral began on 21 November 1344, when the seat of Prague was elevated to an archbishopric. King John of Bohemia laid the foundation stone for the new building. The patrons were the chapter of cathedral (led by a dean), the Archbishop Arnost of Pardubice, and, above all, Charles IV, King of Bohemia and a soon to be Holy Roman Emperor, who intended the new cathedral to be a coronation church, family crypt, treasury for the most precious relics of the kingdom, and the last resting place cum pilgrimage site of patron saint Wenceslaus. The first master builder was a Frenchman Matthias of Arras, summoned from the Papal Palace in Avignon. Matthias designed the overall layout of the building as, basically, an import of French Gothic: a triple naved basilica with flying buttresses, short transept, five bayed choir and decagon apse with ambulatory and radiating chapels. However, he lived to build only the easternmost parts of the choir: the arcades and the ambulatory. The slender verticality of Late French Gothic and clear, almost rigid respect of proportions distinguish his work today. After Matthias' death in 1352, 23 year old Peter Parler assumed control of the cathedral workshop as master builder. He was son of the architect of the Heilig Kreuz Münster in Schwäbisch Gmünd. Initially, Parler only worked on plans left by his predecessor, building the sacristy on the north side of the choir and the chapel on the south. Once he finished all that Matthias left unfinished, he continued according to his own ideas. Parler's bold and innovative design brought in a unique new synthesis of Gothic elements in architecture. This is best exemplified in the vaults he designed for the choir. The so called Parler's vaults or net vaults have double (not single, as in classic High Gothic groin vaults) diagonal ribs that span the width of the choir bay. The crossing pairs of ribs create a net like construction (hence the name), which considerably strengthens the vault. They also give a lively ornamentation to the ceiling, as the interlocking vaulted bays create a dynamic zigzag pattern the length of the cathedral. While Matthias of Arras was schooled as a geometer, thus putting an emphasis on rigid systems of proportions and clear, mathematical compositions in his design, Parler was trained as a sculptor and woodcarver. He treated architecture as a sculpture, almost as if playing with structural forms in stone. Aside from his bold vaults, the peculiarities of his work can also be seen in the design of pillars (with classic, bell shaped columns which were almost forgotten by High Gothic), the ingenious dome vault of new St. Wenceslaus chapel, the undulating clerestory walls, the original window tracery (no two of his windows are the same, the ornamentation is always different) and the blind tracery panels of the buttresses. Architectural sculpture was given a considerable role while Parler was in charge of construction, as can be seen in the corbels, the passageway lintels, and, particularly, in the busts on the triforium, which depict faces of the royal family, saints, Prague bishops, and the two master builders, including Parler himself. Work on the cathedral, however, proceeded slowly, because the Emperor commissioned Parler with many other projects, such as the construction of the new Charles Bridge in Prague and many churches throughout the Czech realm. By 1397, when Peter Parler died, only the choir and parts of the transept were finished. After Peter Parler's death in 1399 his sons, Wenzel Parler and particularly Johannes Parler, continued his work; they in turn were succeeded by a certain Master Petrilk, who by all accounts was also a member of Parler's workshop. Under these three masters, the transept and the great tower on its south side were finished. So was the gable which connects the tower with the south transept. Nicknamed 'Golden Gate' (likely because of the golden mosaic of Last Judgment depicted on it), it is through this portal that the kings entered the cathedral for coronation ceremonies. The entire building process came to a halt with the beginning of Hussite War in the first half of 15th century. The war brought an end to the workshop that operated steadily over for almost a century, and the furnishings of cathedral, dozens of pictures and sculptures, suffered heavily from the ravages of Hussite iconoclasm. As if this was not enough, a great fire in 1541 heavily damaged the cathedral.

Қасиетті Вацлав шіркеуі

Собордағы ең танымал орын – қасиетті реликвиялары сақталатын әулие Вацлав капелласы. Пётр Парлер бұл бөлмені 1356 (оны басқаруға алған жыл) мен 1364 жылдар аралығында қабырғалы күмбезбен салды. Қабырғалардың төменгі бөліктері 1300-ден астам жартылай бағалы тастармен және 1372–1373 жылдардағы капелланың бастапқы безендірілу кезеңінен бастап Мәсіхтің құмарлықтарын бейнелейтін суреттермен әсемделген. Қабырғалардың жоғарғы бөлігінде Литомержице алтарінің шебері салған, 1506–1509 жылдар аралығындағы әулие Вацлавтың өмірін көрсететін суреттер бар. Алтарь үстінде Пётрдің жүрегі туыс Жиндрих Парлердің 1373 жылы жасаған готикалық стильдегі әулие Вацлав мүсіні орналасқан. Капелла жалпы жұртқа ашық емес, бірақ оны есіктерден қарауға болады. Капелланың оңтүстік-батыс бұрышындағы жеті құлыпты кішкентай есік Чехия патшалық қазыналары сақталатын Таждар палатасына апарады, олар сегіз жылда бір рет ғана көпшілікке көрсетіледі.

Қайта өрлеу және барокко

Келесі ғасырлардың көп бөлігінде собор толық аяқталмай, жартылай күйінде тұрды. Ол үлкен мұнара және трансептпен салынды, ал трансепт уақытша қабырғамен жабылды. Үш дәлізді неф салу орнына, ағаш жабынған конструкция орнатылды және қызметтер хордың ішкі бөлігінен бөлек, сол жерде өткізілді. Соборды құрылысын жалғастыруға жасалған бірнеше әрекет көбінесе сәтсіз аяқталды. XV ғасырдың екінші жартысында король Владислав II ұлы Ренессанс-готикалық сәулетшісі Бенедикт Ридке собор құрылысын жалғастыруды тапсырды, бірақ жұмыс басталғаннан кейін дереу қаржы тапшылығына байланысты тоқтатылды. Кейінірек соборды аяқтауға жасалған тыраштандырулар готикалық ғимаратқа тек Ренессанс және Барокко элементтерін енгізді, ең айқын мысалы – Николаус Пакассинің (1753 жылдан 1775 жылға дейін) салған оңтүстік мұнарасының Барокко стиліндегі шпилі және трансепттің солтүстік жағындағы үлкен орган.

19 және 20 ғасырларда аяқталды

1844 жылы Санкт-Витус каноны Вацлав Пешина, неоготикалық сәулетші Йозеф Краннермен бірге, Прагадағы неміс сәулетшілерінің бас қосылысында үлкен соборды жаңарту және аяқтау бағдарламасын ұсынды. Сол жылы "Прагадағы Қасиетті Вит соборын аяқтау одағы" толық атауымен қоғам құрылды, оның мақсаты – құрылысты бұзған және стильдік тұрғыдан үйлесімсіз нәрселерден тазарта отырып, жөндеу және аяқтау болды. Йозеф Краннер 1861 жылдан 1866 жылға дейін жұмысты басқарды, ол негізінен жөндеу, қажетсіз деп есептелген барокко безендірулерін алып тастау және интерьерді қалпына келтіруден тұрды. 1870 жылы жұмысшылар жаңа собордың негізін қалады, ал 1873 жылы Краннердің қайтысынан кейін сәулетші Йозеф Мокер реконструкцияны өз бақылауына алды. Ол екі мұнаралы классикалық готика стилінде батыс фасадын жобалады, және оның дизайны, оның қайтысынан кейін үшінші және соңғы қалпына келтіруші сәулетші Камил Гилберт тарапынан қабылданды. 1920 жылдары мүсінші Войтех Сучарда фасадымен жұмыс істеді, ал белгілі чех модерністік суретшісі Альфонс Муха собордың солтүстік бөлігіндегі жаңа терезелерді безендірді. Франтишек Кисела 1925-1927 жылдар аралығында Киелі кітаптан жаратылыс туралы оқиғаны бейнелейтін роза тәрізді терезелерді жобалады. 1929 жылы киелі Вацлавтың мерейтойына қарай Қасиетті Вит соборы басталғаннан кейін шамамен 600 жыл өткен соң аяқталды. Собордың батыс жартысының толығымен неоготикалық қосымша болғанына қарамастан, Питер Парлер әзірлеген көптеген дизайндық және элементтік шешімдер қалпына келтіру жұмыстарында қолданылды, соның арқасында собор тұтастай алғанда үйлесімді және біртұтас көрініс алды.

Ағза

Қасиетті Вит соборында екі орган корпусы бар. Жоғарғы қасбеті 1765 жылы Антон Гартнер салған барокко стиліндегі органға тиесілі. Онда 3 мануал және педальмен 40 тоқталғыш болған. Бұл корпус тек әшекейлік мақсатта жасалған. Осыған қатысты жұмыстар шамамен 1909 жылы тасымалданып, жоғалып кеткен. Төменгі неоклассикалық корпус бүгінгі негізгі органды қамтиды. Оны 1929-31 жылдары Жозеф Мелзель салған. Орган жасаушы Brachtl a Kánský (1999-2001) жылдары толық жөндеу жұмыстарын жүргізді. Үлкен шіркеу кеңістігімен салыстырғанда қарапайым болғанымен, аспапта 3 мануал және педальмен 58 тоқталғыш, барлығы 4475 құбыр бар. Механизмі толығымен пневматикалық. Көптеген негізгі құбырлар (флейталар мен приципалдар) және аздаған қамыс құбырлары (трубалар) болғандықтан, аспаптың дыбысы өте жұмсақ – бұл пост-романтикалық органдардың тән ерекшелігі.

Ықпал

Қасиетті Вит соборы Орталық Еуропаға тән кеш готика стилінің дамуына зор ықпал етті. Парлер шеберханасының мүшелері және Парлер отбасы (екеуі де Санкт-Витус соборының құрылыс алаңында құрылған) Орталық Еуропа бойынша көптеген шіркеулер мен ғимараттарды жобалады. Венадағы Стефансдом соборы, Страсбург соборы, Загребтегі Киелі Марко шіркеуі және Кутна-Хорадағы Киелі Барбара шіркеуі (Чехияда орналасқан) осылардың ішінде ең танымал мысалдар. Словения, Солтүстік Хорватия, Австрия, Чехия және Оңтүстік Германияның аймақтық готика стилдері Парлердің дизайнымен күшті әсерге ұшырады. Парлердің торлы күмбездері ерекше қызығушылық тудырады. Орталық Еуропаның кеш готикасы әсем және ерекше күмбездермен сипатталады, бұл практика Парлердің Санкт-Витус соборының хоры үшін жасаған күмбез жүйесімен басталды. Тағы бір аймақтық готика стилі – ағылшын готикасының перпендикуляр стилі, күмбездерді жобалауда таңғажайып тапқырлық пен әшекейлеуді көрсетеді. Қайсысы қайсысына әсер еткені туралы сұрақ туындайды. Кейбір британдық өнер және сәулет тарихшылары Питер Парлер өмірінде бір кездері Англияға сапар шегіп, ағылшын готика соборларын зерттеген болуы мүмкін деп болжайды, бұл оның Санкт-Витус жұмысына шабыттандырған. Алайда, перпендикуляр стиль және ағылшын готикасындағы шынымен әсем күмбездердің пайда болуы 14 ғасырдың соңында басталғанын ескеретін болсақ, ағылшын готикасының дамуына Прагадағы Санкт-Витус соборының ықпалы болған болуы мүмкін.

Жақында болған тарих

1997 жылы әулие Адальберттің қайтысының 1000 жылдығына орай шіркеудің патроциниумы (жекешелігі) әулие Вацлав пен әулие Адальбертке қайта арналды. Бұрынғы роман стиліндегі базилика 1038 жылдан бері, әулие Адальберттің реликвиялары осы жерге орналастырылғаннан бастап, негізгі богемиялық меценаттарға арналған үш еселік патроциниумға ие болған. 1954 жылы үкімет шешімімен Прага қамалының баршасы "барлық чехословакиялықтардың" меншігіне және Президент Әкімшілігінің басқаруына берілді. 1992 жылдан бастап, "Жасыл революциядан" кейін шіркеу құрылыстың нақты иесін анықтау туралы бірнеше өтініш білдірді. 14 жылдан соң, 2006 жылдың маусым айында Прага қалалық соты 1954 жылғы шешім собордың меншігін өзгертпеді және меншік иесі – Сент-Витус соборының митрополиттік бөлімі деп шешті. 2006 жылдың қыркүйегінде Президент Әкімшілігі басқару құқығын митрополиттік бөлімге берді. Алайда, 2007 жылдың ақпанында Чехия Жоғарғы соты қалалық соттың шешімін күштен шығарып, істі жалпы сотқа қайтарды. 2007 жылдың қыркүйегінде Праганың 7-ші аудандық соты собор Чехия Республикасының меншігінде екенін шешті, бұл шешім Прага қалалық сотымен бекітілді, ал Конституциялық сот митрополиттік бөлімнің шағымын қабылдамады, бірақ собордың ішкі жиһаздары бөлімге тиесілігін нақтылады. Митрополиттік бөлім Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотта істі жалғастыруды қарастырды, бірақ 2010 жылдың мамырында Праганың жаңа архиепископы Доминик Дука мен мемлекет президенті Вацлав Клаус сот дауларын жалғастыруға ниеттері жоқ екенін мәлімдеді. Олар Богемиялық тәжін сақтаған Сент-Венцлав палатасының кілттерінің дәстүрлі иелері болған жеті адамнан собордың басқаруын және пайдалануын үйлестіруге арналған кеңес құру туралы шешім қабылдады. Алайда, кейбір қасиетті үйлердің меншігіне қатысты даулар әлі де жалғасуда. 2012 жылдың шілдесінде Депутаттар палатасы коммунистік үкіметтен тартып алынған шіркеулерге өтемақы төлеу туралы заң жобасын қабылдады. Сенат заң жобасын 2012 жылдың қарашасында мақұлдады, ал үкімет оны келесі маусымда заңдық мәселелер шешілгеннен кейін іске қосты.

In 1997, on 1000th anniversary of the death of Saint Adalbert, the patrocinium (dedication) of the church was re dedicated to Saint Wenceslaus and Saint Adalbert. The previous Romanesque basilica had this triple patrocinium to the main Bohemian patrons since 1038 when relics of Saint Adalbert were placed here. The skull of Saint Adalbert is kept at the Hilbert Treasury

In 1954, a government decree entrusted the whole Prague Castle into ownership of "all Czechoslovak people" and into administration of the President's Office. Beginning in 1992, after the Velvet Revolution the church filed several petitions requesting a determination on the true owner of the structure. After 14 years, in June 2006, the City Court in Prague decided that the 1954 decree did not change the ownership of the cathedral and the owner is the Metropolitan Chapter at Saint Vitus. In September 2006, the President's Office ceded the administration to the Metropolitan Chapter. However, in February 2007, the Supreme Court of the Czech Republic reversed the decision of the City Court and returned the case to the common court. In September 2007, the District Court of Prague 7 decided that the cathedral is owned by the Czech Republic, this decision was confirmed by the City Court in Prague and the Constitutional Court rejected the appeal of the Metropolitan Chapter, however noted that the chapter unquestionably owns the interior furnishings of the cathedral. The Metropolitan Chapter considered continuing the case in the European Court for Human Rights however in May 2010, the new Prague Archbishop Dominik Duka and the state president Václav Klaus together declared that they did not wish to continue with court conflicts. They constituted that the seven persons who are traditionally holders of the keys of the Saint Wenceslaus Chamber with the Bohemian Crown Jewels become also a board to coordinate and organize administration and use of the cathedral. However, controversy about ownership of some related canonry houses continues. In July 2012, the Chamber of Deputies passed a bill to compensate the churches for property seized by the Communist government. The Senate approved the bill in November 2012 and the government implemented it the following June after clearing legal challenges.