Кіріспе

Мария шіркеуі (полякша Bazylika Mariacka, links=no), немесе ресми түрде Баталы Мариямның көтерілуі базиликасы, Польшаның Гданьск қаласының орталық бөлігінде орналасқан кірпіш готикалық католик шіркеуі. Көлемі 185 000 м³ мен 190 000 м³ аралығында болатын бұл шіркеу қазіргі таңда әлемдегі ең үлкен кірпіш шіркеулердің бірі болып саналады. Болоньядағы Сан-Петронио базиликасы (258 000 м³) одан ірі, ал Мюнхен Фрауэнкирхе және Ульм Минстерінің көлемі де 185 000–190 000 м³ құрайды. 1536 жылдан 1572 жылға дейін Мария шіркеуі католик және лютерандық құлшылықтар үшін бірдей пайдаланылды. 16 ғасырдан 1945 жылға дейін ол әлемдегі екінші ірі лютеран шіркеуі болды. Шіркеудің ұзындығы зор, ал негізгі залы кең. Ішінде 25 000 адамға сыяды. Бұл – трансепті бар, қанаттары бар залдық шіркеу. Гданьск архиепископтығының Олива соборымен бірге ол да собор мәртебесіне ие.

Тарих

Дәстүр бойынша, 1243 жылғы осы жерде герцог Светопелк II салған ағаштан жасалған Успен шіркеуі болған. Жаңа кірпіш шіркеудің негізі 1343 жылдың 25 наурызында, Жарияланған күні тойланатын мерекеде қаланды. 1525 және 1526 жылдардағы діни дау-жанжалдар мен бұрынғы қалалық кеңестің құлатылуынан кейін, жаңа билік лютеран дініне көшуді жеңілдетуге ұмтылды. Ескі діни киімдер сақталды, олардың кейбіреулері бізге жетті. Сент-Мария шіркеуінің тізімдері Гданьскідегі алғашқы лютеран қызметтерінде католик стиліндегі аксессуарлар қолданылғанын көрсетеді. 1552 жылғы тізімде киімдер мен кестелердің көп саны тіркелген. Сент-Мария шіркеуінің алтын мен күміс заттарының көп бөлігі балқытылып, жалдамалы әскерлерге төлеу үшін монеталар соғылды. Келісім ретінде, Гданьскідегі лютерандардың неке және сексуалдық мәселелердегі құқығы Влоцлавек қаласының католик шенеуніктерінде қалды. 1817 жылы үкімет патшалықтың барлық аймағында реформаторлық және лютерандық қауымдастарды біріктірді. Бұл қауымдастардың барлығын бірыңғай протестанттық сенімге көндіруді көздегенімен, лютерандық көпшілік Аугсбург сенімін сақтауды талап етті. Сондықтан Сент-Мария лютеран шіркеуі және қауымдастығы болып қала берді, бірақ 1821 жылы Пруссиядағы Евангелиелік шіркеудің жаңа одағына қосылды. Бұл аймақтық протестанттық шіркеу ұйымы біріктірілген басқарумен, бірақ ортақ сенімсіздікпен, көбінесе лютерандық, сондай-ақ кейбір реформаторлық және біріктірілген протестанттық қауымдастарды қамтыды. 1820 жылы Бертлинг пасторлығы кезінде сакристияда ұзақ уақыттан бері ұмытылған сандықтар мен шкафтар ашылды және алғашқы ортағасырлық киімдер мен діни әшекейлер қайта табылды. Сондықтан, сол кездегі Кёльн архиепископтық мұражайының мұрағатшысы және өнер тарихшысы Франц Йоханн Жозеф Бок, табылған бұйымдарды қарап, қауымнан бірнеше ең жақсы бұйымдарды алды. 1861-64 жылдары Хинц есімді сақшы шіркеудің камералары мен бөлмелеріндегі, соның ішінде мұнарадағы сандықтарды, шкафтарды және басқа да қоймаларды жүйелі түрде іздестіріп, көптеген тарихи діни киімдерді тапты. Олардың көпшілігі 1350 және 1500 жылдар аралығындағы 150 жыл ішінде жасалған. Қауым басқа да артефакттарды сатты, мысалы, Жан ван Ваверенің қанатты триптихін, ол Архиегер Максимилиан сатып алған, қазір Венадағы Тевтон орденінің шіркеуінде сақталады, сондай-ақ Майкл Аугсбургтің бас алтарьдан алынған Мадонна мен Баланың мүсінін, ол граф Альфонс Сераковскиге сатылып, қазір Ваплево Виелкидегі шапельде орналасқан. Бұл бұйымдар Сент-Мария шіркеуінің Сент-Барбара капелласында көрсетілді. Қоңыраулар тарихи және/немесе көркемдік құндылығына сәйкес жіктелді, ал ең төменгі құндылыққа жатқызылған және 1860 жылдан кейін құйылған, әсіресе оккупацияланған аймақтарда тәркіленген қоңыраулар бірінші болып балқытылды. Соғысқа дейінгі қоңыраулардың екеуі әлі де сақталып қалған, ол Любекке жер аударылған пресвитерияның солтүстік Германиядағы басқа қауымдастарға бергеннен кейін қауымға қайтарылды. 1632 жылғы Осана қоңырауы Хилдесхаймдегі Сент-Эндрю шіркеуінде, ал 1719 жылғы Доминикалис қоңырауы Любектегі Сент-Мария шіркеуінде Осана деген атпен табылған. Доминикалис лютерандық Сент-Мария шіркеуінің қауымымен пайдаланылады, ал діни киімдердің қазынасы көпшілікке көрсетіледі. Гданьскке біртіндеп поляктар қоныстанды, ал поляк билігі Сент-Мария шіркеуін католик епархиясына тапсырды. Ішкі кеңістіктегі өнер туындыларының көпшілігі аман қалды, олар қалаға жақын ауылдарға қауіпсіз сақтауға көшірілді. Олардың көпшілігі шіркеуге қайтарылды, бірақ кейбіреулері Польшаның әртүрлі мұражайларында көрсетілген. Епархия олардың қайтарылуын қамтамасыз етуге тырысуда. Қайта құру соғыстан кейін көп ұзамай 1946 жылы басталды. Шатыр 1947 жылдың тамыз айында темір бетоннан қайта салынды. Негізгі қайта құру жұмыстары аяқталғаннан кейін, шіркеу 1955 жылдың 17 қарашасында қайтадан бағышталды. Ішкі кеңістікті қайта құру және жаңарту жұмыстары үздіксіз жалғасуда. 1965 жылдың 20 қарашасында Папа Павел VI папалық бұйрық арқылы шіркеуді базилика дәрежесіне көтерді. 2 ақпанда Епископтар Конгрегациясы Мариячка базиликасын сол кезде әлі де метрополиттік емес католиктік Гданьск епархиясындағы Гданьск соборы ретінде бекітті. 2020 жылы 15 ғасырдағы готикалық Пиетас Домини алтары, Германияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұрлап алған, Берлиннен шіркеуге қайтарылды.

Сыртқы

Қасиетті Мария шіркеуі – үш қанатты, үш дәлізді сарай типтес шіркеу. Трансепті де, басты кеме де шамамен бірдей ені мен биіктігіне ие. Трансепттің солтүстік бөлігіндегі кейбір бұрмалаушылықтар осы жерде орналасқан бұрынғы шіркеудің іздері болып табылады. Жалпы алғанда, бұл ғимарат кеш готикалық сәулеттің көрнекті үлгісі. Күмбездік жабындысы – нағыз өнер туындысы. Оның көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңартылды. Басты кеме, трансепт және пресвитерия торлы күмбездермен, ал қанаттар кристалл күмбездермен жабылған. Кеменің сыртқы жағында қарапайым кірпіш қабырғалар мен жоғары, тар тікбұрышты терезелер басым. Мұндай конструкция шіркеу ішіне тіреулер мен контрфорстарды орнату және олардың арасына шағын шіркеулер салу арқылы мүмкін болды. Осыған ұқсас құрылыстар Альби соборында (1287–1487, Оңтүстік Франция) және Мюнхендегі Фрауенкирхеде (1468–1494) қолданылған. Қабырғалар кірпіштен жасалған тікбұрышты қондырмалармен бөлінген. Барлық бұрыштар металлмен жабылған мұнаралармен (1970 жылдан кейін қайта жаңартылған) белгіленген. Осындай мұнараларды Любектің қалалық әкімшілігінде, сондай-ақ Лейденнің екі ірі шіркеуінде және Гаагадағы Риддерзаалда да кездестіруге болады. Ғимаратты мықты контрфорстар тұрақтандырады. Шіркеуде жеті портал бар: біреуі батыста, мұнараның астында, біреуі хордың шығыс жағында, екеуі солтүстік және үшеуі оңтүстік жағында орналасқан. Олардың алтауы (батыс порталдан басқасы) құмтаспен қаланған.

Қоңыраулар

Сент-Мария шіркеуінде екі қоңырау бар. Екеуі де 1970 жылы Пжемышльдегі Фелчинский құю зауытында құйылды. Үлкені Gratia Dei деп аталады, салмағы – және номиналды F-диез дыбысында естіледі. Кіші қоңырау Ave Maria деп аталады, салмағы – және C-диез дыбысында естіледі.