Кіріспе
Дания Парламенті – Folketing (Folketinget, ; ), сонымен қатар ағылшын тілінде Дания Парламенті деп аталады, Дания Корольдігінің (Данияның өзі, Фарер аралдары және Гренландия) бірпалаталы ұлттық заң шығару органы (парламенті) болып табылады. 1849 жылы құрылған Folketing 1953 жылға дейін Rigsdag деп аталған екіпалаталы парламенттің төменгі палатасы болды; жоғарғы палата – Landsting. Ол Копенгагеннің орталық бөлігіндегі Slotsholmen аралында орналасқан Christiansborg сарайында отырады. Folketing барлық заңдарды қабылдайды, министрлер кабинетін бекітеді және үкіметтің жұмысын қадағалайды. Сондай-ақ ол мемлекеттік бюджетті бекітуге және мемлекеттік есептерді мақұлдауға жауапты. Дания Конституциясында белгіленгендей, Folketing билікті биліктегі монархпен бөліседі. Бірақ іс жүзінде монархтың рөлі заң шығарушы орган қабылдаған заңдарға қол қоюмен шектеледі, және бұл қабылданғаннан кейін 30 күн ішінде жасалуы тиіс. Folketing 179 депутаттан тұрады, оның ішінде Гренландиядан екеуі және Фарер аралдарынан екеуі. Жалпы сайлаулар әр төрт жылда бір рет өткізілуі керек, бірақ премьер-министрдің өкілеттігі шегінде монархтан мерзімі біткенге дейін сайлау тағайындауды сұрауға болады. Сенімсіздік дауысы бойынша Folketing жеке министрді немесе бүкіл үкіметті отставкаға жіберуге мәжбүрлей алады. Депутаттар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша демократиялық жолмен сайланады: 135-і сайлау округтерінде тікелей, D'Hondt әдісімен және 40-ы теңгерілген орындар арқылы. Данияның саяси жүйесі дәстүрлі түрде коалицияларды құрады. Соғыстан кейінгі үкіметтердің көпшілігі үкіметтік емес партиялардың қолдауымен билік еткен азшылық коалициялары болды. Палатаның алғашқы отырысына әдетте Король қатысады.
The Folketing (Folketinget, ; ), also known as the Parliament of Denmark or the Danish Parliament in English, is the unicameral national legislature (parliament) of the Kingdom of Denmark—Denmark proper together with the Faroe Islands and Greenland. Established in 1849, until 1953 the Folketing was the lower house of a bicameral parliament, called the Rigsdag; the upper house was the Landsting. It meets in Christiansborg Palace, on the islet of Slotsholmen in central Copenhagen. The Folketing passes all laws, approves the cabinet, and supervises the work of the government. It is also responsible for adopting the state's budgets and approving the state's accounts. As set out in the Constitution of Denmark, the Folketing shares power with the reigning monarch. But in practice the monarch's role is limited to signing laws passed by the legislature; this must be done within 30 days of adoption. The Folketing consists of 179 MPs; including two from Greenland and two from the Faroe Islands. General elections must be held every four years, but it is within the powers of the prime minister to ask the monarch to call for an election before the term has elapsed. On a vote of no confidence, the Folketing may force a single minister or the entire government to resign. Members are democratically elected by proportional representation: 135 directly in constituencies using the D'Hondt method and with 40 leveling seats. The Danish political system has traditionally generated coalitions. Most post war governments have been minority coalitions ruling with the support of non government parties. The first sitting of the house is usually attended by The King.
Тарих
1849 жылдан 1953 жылға дейін Фолкетинг Ригсдаг деп аталатын екі палаталы парламенттің екі палатасының бірі болды; екінші палата Ландстинг деп аталды. Палаталардың айырмашылығы олардың мөлшері, сайлаушылардың өкілдігі және сайлау жүйесі болды. Фолкетинг ерлер арасында жалпы дауыс беру арқылы сайланды және негізінен тәуелсіз фермерлерден, саудагерлер мен кәсіпкерлерден, сондай-ақ білімді топтардан тұрды. 1866 жылдан 1915 жылға дейін Ландстингке дауыс беру құқығы тек ең байларға ғана берілді, ал оның кейбір мүшелерін король тағайындады; сондықтан ол негізінен жер иелері мен басқа консерваторларды ұсынып тұрды. 1915 жылдан бастап ерлер де, әйелдер де екі палатаға да дауыс беруге құқылы болды, ал Ландстинг жалпы дауыспен сайланды, бірақ бұл тікелей емес, Фолкетингке қарағанда жас шегі жоғары болды. Келесі онжылдықтарда заң шығару жұмысы негізінен Фолкетингте жүргізілді, ал Ландстинг қажетсіз резеңке мөр ретінде қарастырылды. 1953 жылы референдум арқылы жаңартылған конституция қабылданды. Өзгерістердің бірі – Ландстингті тарату және Фолкетинг деп аталатын бір палаталы парламенттің құрылуы болды. Christiansborg сарайы (сонымен қатар «Borgen» деген лақап атымен, дания тілінде «қамал» деген мағынаны білдіреді) 1849 жылдан бері парламенттің орналасқан жері болып табылады. Сарай Копенгагеннің орталық бөлігінде орналасқан. Парламентте өкілдікке ие болу үшін әдетте ұлттық дауыс берудің 2% жеткілікті. Сайлау шегі осылай төмен болғандықтан, палатада көптеген партиялар өкілдік етіп, бір партияның көпшілікке қажетті 90 орынды жеңіп алуы мүмкін емес. 1901 жылдан бері ешбір партия мұндай жетістікке қол жеткізе алмады. Содан бері Данияның барлық үкіметтері коалициялық немесе бір партиялық азшылық үкіметтері болып табылады. Конституция үкіметке сенімсіздік дауысы алмай-ақ қызметке кірісуге және сенімсіздік дауысы алғанша қызметте қалуға мүмкіндік береді. Соның салдарынан, көптегі басқа парламенттік жүйелерден айырмашылығы, қазіргі Дания үкіметтерінің көпшілігі өздері ұсынған заң жобалары қабылданатынына кепілдік бере алмайды, сондықтан олар әрбір заң жобасы үшін көпшілікті жинауға мәжбүр.
Парламент құру
Халықтық парламенттің 179 мүшесі төрт жылдық мерзімге тікелей сайланады, бірақ мерзімінен бұрын сайлау жариялану мүмкіндігі бар. 18 жасқа толған барлық Дания азаматы жасырын дауыс беру арқылы өткізілетін заң шығару сайлауында дауыс бере алады. Халықтық парламенттегі орындар түрлі партиялар арасында партиялық тізімдер арқылы пропорционалды өкілдік принципінің Д’Хондт әдісімен бөлінеді. Партия немесе сайлаушы альянсы орын алу үшін жалпы дауыс санының 2% сайлау шегінен өтуі тиіс.
Коалициялық үкіметтер
Данияның саяси жүйесі биліктердің бірігуімен сипатталады, үкімет Folketing қатарынан қалыптасады. Данияны кабинет және премьер-министр басқарады, олардың Folketing-те көпшілігі жоқ (жағымсыз парламентаризм). Данияда 1903 жылдан бері ешбір партияның Folketing-те абсолютті көпшілігі болған емес, сондықтан заңдарды қабылдау үшін премьер-министр өзінің партиясынан тыс партиялармен одақ құруы тиіс. Бұл көп партиялық коалициялық кабинетке немесе бір партиялық азшылық үкіметіне әкеледі. 2009-2011 жылдар арасындағы алғашқы мерзімінде Ларс Лёкке Расмуссен Либералдық партия ([[Venstre (Дания)) және Консервативтік халық партиясынан құралған оң орталық азшылық үкіметіне жетекшілік етті. Бұл коалициялық үкімет ұлттық консервативтік Дания халық партиясының тұрақты парламенттік қолдауын алды және көбінесе Folketing-те көпшілікке қажетті 90 орынды христиан-демократтардың жалғыз депутаты, Орум Йоргенсен немесе партиядан тыс тағы бір депутат, Рождество Мёллермен келіссөздер арқылы жеңіп алды. Бұл депутаттар 2007 жылғы сайлауда консервативтік депутаттар ретінде сайланған және содан бері партиядан шығып кеткен. 2007 жылғы сайлаудан бері Либералдық Альянс (бұрынғы Жаңа Альянс) пікір сауалнамаларында үдемелі өсім көрсетті, ал 2010 жылдың басынан бастап биліктегі коалиция Альянстың қолдауысыз сауалнамаларда көпшілікті жинап ала алмады. Сауалнамалардағы осы өсімнің бір бөлігі Консервативтік халық партиясының Лене Эсперсеннің басшылығына байланысты ішкі дағдарысы мен үкіметтік саясатта «нағыз» либералдық/консервативтік идеологияның жоқтығы туралы пікірталас нәтижесі болып табылады. 2011 жылдың 13 қаңтарында консервативтік топтағы жағдай Лене Эсперсенді партияның саяси жетекшісі лауазымынан кетуге және Сыртқы істер министрі ретіндегі өкілдігіне көшуге мәжбүр етті. Экономика және бизнес істері министрі Брайан Миккелсен мен Әділет министрі Ларс Барфоед арасындағы көшбасшылық сайлау күтілді, бірақ 14 қаңтарда консервативтік топ Folketing-те Барфоедті жаңа саяси жетекші ретінде бірауыздан сайлады. Хелле Торнинг Шмидт басқаратын социал-демократтар 2009 жылдың соңынан бері пікір сауалнамаларында тұрақты үстемдік танытып, кішкентай Қызыл-жасыл Альянстың парламенттік қолдауымен Социалистік халық партиясы және Социал-либералдық партиясынан тұратын солшыл коалициялық үкімет құруға үміттенеді. Маргрете Вестагер (Социал-либералдық партия) және Вилли Сёвндал (Социалистік халық партиясы) 2011 жылғы сайлау алдында Торнинг Шмидтты қолдауға уәде берді. Алайда, бұл коалицияның болашақ саясаты туралы қызу пікірталас болды, себебі Социал-либералдық партия экономикалық либералды бағдарламаны талап етті. Сонымен қатар, үш коалициялық партия арасында иммиграция мәселелері бойынша да саяси келіспеушіліктер бар. Бұл кейбір сарапшыларды Социал-либералдық партияның үкіметтік коалицияға қосылмай, жаңа солшыл орталық үкіметке парламенттік қолдау көрсетуді жөн көретініне сендірді. Бірақ Социал-либералдық партия 3 қазан күні құрылған жаңа үш партиялық коалициялық үкіметке қосылды. 2015 жылғы жалпы сайлаудан кейін Торнинг Шмидт премьер-министр лауазымынан Ларс Лёкке Расмуссенмен ауыстырылды. 2016 жылдың 28 қарашасына дейін ол Venstre-ден ғана тұратын үкіметке жетекшілік етті, бұл Дания саясатында өте ерекше жағдай еді.
Тұрақты комитеттер
Парламент мүшелері отыз тұрақты парламенттік комитетке бөлінеді. Тұрақты комитеттердің қарауындағы салалар бір немесе бірнеше министрліктің құзыретіне жатады.
Демография
Дания өкілді демократия болғанымен, Фолькетингтің демографиялық құрамы Данияның демографиялық құрамынан өзгеше, орта жастағы ерлер көбірек өкілдік етеді, сондықтан Фолькетинг елдің толыққанды бейнесі емес. Әр сайлауда орындықтардың шамамен үштен бірі жаңа мүшелерге ауысады, бұл көрсеткіш бұрынғы сайлауларда да тұрақты болып келді. Бұл көрсеткіштегі ең үлкен өзгеріс 1973 жылғы сайлауда болды, онда орындықтардың 45 пайызын жаңа мүшелер иеленді, ал ең төменгі өзгеріс 1988 жылғы сайлауда тіркелді, онда мүшелердің 14,8 пайызы жаңадан келгендер еді. 1915 жылы әйелдердің Фолькетингке енуінен бастап, әйелдердің иеленген орындарының жалпы өсімі байқалды. 2022 жылғы соңғы сайлауда 179 орынның 78-ін әйелдер иеленді. + Сортталанатын және жиырылатын кесте Сайлау жылы Әйел мүшелер саны Пайыздық өзгеріс Фолькетингтегі үлес 1957 15 8,4% 1960 17 +13,3% 9,5% 1964 17 +0,0% 9,5% 1966 19 +11,8% 10,6% 1968 19 +0,0% 10,6% 1971 30 +57,9% 16,8% 1973 27 -10,0% 15,1% 1975 28 +3,7% 15,6% 1977 30 +7,1% 16,8% 1979 42 +40,0% 23,5% 1981 42 +0,0% 23,5% 1984 47 +11,9% 26,3% 1987 52 +10,6% 29,1% 1988 52 0,0% 29,1% 1990 59 +13,5% 33,0% 1994 59 +0,0% 33,0% 1998 67 +13,6% 37,4% 2001 68 +1,5% 38,0% 2005 66 -2,9% 36,9% 2007 67 +1,5% 37,4% 2011 70 +4,5% 39,1% 2015 67 -4,3% 37,4% 2019 70 +4,5% 39,1% 2022 78 +11,4% 43,6%
Тарихи құрамы
1918 және 1920 жылдар аралығында Фолкетингте 140 орын болды, кейін ол 149-ға дейін арттырылды. 1953 жылы орын саны 179-ға жеткізілді және қазірге дейін сол күйінде сақталып келеді.