Кіріспе

Пайдаланушы үшін әрекет ететін компьютерлік бағдарлама. Компьютерлік ғылымда бағдарламалық агент – пайдаланушы немесе басқа бағдарлама үшін өкілдікпен әрекет ететін компьютерлік бағдарлама. "Агент" термині латын тіліндегі *agere* (әрекет ету) сөзінен туындаған, біреудің атынан әрекет етуге жасалған келісімді білдіреді. Мұндай "өкілдікпен әрекет ету" дегеніміз, тиіс болған жағдайда қандай әрекет жасауға болатынын шешуге құқылы екендігін көрсетеді. Кейбір агенттерді роботтан шыққан "боттар" деп атайды. Олар робот денесімен байланыстырылған кезде немесе компьютерде, мысалы, Siri сияқты мобильді құрылғыда жұмыс істейтін чатбот сияқты бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде іске асырылуы мүмкін. Бағдарламалық агенттер автономды жұмыс істей алады немесе басқа агенттермен немесе адамдармен бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін. Адамдармен өзара әрекеттесетін бағдарламалық агенттер (мысалы, чатботтар, адам-робот өзара әрекеттесу орталары) табиғи тілді түсіну, сөйлеу, жеке тұлға немесе адам тәрізді сыртқы түрін (мысалы, Асимо) сияқты адамға тән қасиеттерге ие болуы мүмкін. Қатысты және туынды түсініктерге интеллектуалдық агенттер (әсіресе жасанды интеллектінің кейбір аспектілерін, мысалы, логикалық ойлауды көрсететін), автономды агенттер (өз мақсаттарына жету жолдарын өзгерте алатын), таратылған агенттер (физикалық түрде бөлек компьютерлерде іске асырылатын), көп агенттік жүйелер (бір агенттің жеке әрекетімен орындалмайтын мақсатқа жету үшін бірлесіп жұмыс істейтін таратылған агенттер) және мобильді агенттер (өзінің орындалуын басқа процессорларға көшіре алатын агенттер) жатады.

Агенттерді бағдарламалардан ажырату

Барлық агенттер – бағдарламалар, бірақ барлық бағдарламалар агенттер емес. Оның мағынасын нақтылау үшін осы терминді басқа ұқсас түсініктермен салыстыруға болады. Франклин мен Грейсер (1997) агенттерді кез келген бағдарламалардан ерекшелендіретін төрт маңызды ұғымды қарастырады: қоршаған ортаға жауап беру, тәуелсіздік, мақсатқа ұмтылу және тұрақтылық.

Нысандарды заттардан ажырату интуитивті әдісі

Агенттер заттардан тәуелсіздік дәрежесі жоғары. Агенттер икемді мінез-құлыққа ие: реактивті, белсенді, әлеуметтік. Агенттерде кем дегенде бір басқару тізбегі болады, бірақ одан да көп болуы мүмкін.

Агенттерді сарапшы жүйелерден ажырату

Сараптамалық жүйелер өз ортасымен байланыстырылмаған. Сараптамалық жүйелер реактивті немесе проактивті мінез-құлық үшін жобаланбаған. Сараптамалық жүйелер әлеуметтік дағдыларды ескермейді. Дегенмен, бағдарламалық агенттерді енгізу алдында осы технологияның ұйымдық және мәдени әсерлерін қарастыру қажет.

Жұмыстан қанағат алу және жұмысқа деген қанағаттанушылық

Адамдар жеңіл тапсырмаларды орындаудан ләззат алады, себебі олар сәттілік сезімін сыйлайды, егер осы қарапайым тапсырманы қайталап орындау жалпы нәтижеге кері әсер етпесе. Көбінесе, әкімшілік талаптарды орындау үшін бағдарламалық агенттерді енгізу жұмысқа қанағаттанушылықты едәуір арттырады, өйткені ешбір жұмысшы өз жұмысын басқарудан ләззат алмайды. Босатылған күштер жеке жұмыстың маңызды міндеттеріне белсенді қатысуға мүмкіндік береді. Осылайша, бағдарламалық агенттер иерархиялық бақылау мен араласудан құтылған, өзін-өзі басқару жұмысын ұйымдастыру үшін қажетті негізді қамтамасыз ете алады. Мұндай жағдайлар қажетті ресми қолдауды қамтамасыз ету үшін бағдарламалық агенттерді пайдалану арқылы сақтала алады.

Мәдени әсері

Бағдарламалық агенттерді енгізудің мәдени салдары сенімсіздік тудыру, дағдыларды жоғалту, жеке өмірге қатысты зиян келтіру және әлеуметтік жақындықтан алыстау болып табылады. Кейбір пайдаланушылар маңызды міндеттерді бағдарламалық қолданбаларға толығымен жүктеуге толыққанды сенімділік сезінбейді. Тек зиялы агенттерге ғана сүйенетін адамдар маңызды дағдыларын жоғалтуы мүмкін, мысалы, ақпараттық сауаттылық саласында. Пайдаланушының атынан әрекет ету үшін бағдарламалық агенттің пайдаланушының профилін, оның жеке басының қалауларын толыққанды түсінуі қажет. Бұл өз кезегінде, жеке өмірге қатысты күтпеген мәселелерге әкелуі мүмкін. Пайдаланушылар бағдарламалық агенттеріне көбірек сүйенгенде, әсіресе байланыс қызметтері үшін, олар басқа адамдармен байланысты жоғалтып, әлемді өз агенттерінің көзімен қарауы мүмкін. Зиялы агенттік технологияларын қолдану кезінде агенттерді зерттеушілер мен пайдаланушылар осы салдарларды ескеруі керек.

Тарих

Агент тұжырымын Хьюиттің актерлік моделіне (Хьюитт, 1977) дейін із баруға болады. "Өзін-өзі қамтитын, өзара әрекеттесетін және бір уақытта орындалатын, ішкі күйі мен байланыс мүмкіндігіне ие объекті". Академиялық тұрғыдан алғанда, бағдарламалық агенттік жүйелер – көп агенттік жүйелердің (MAS) тікелей дамуы. MAS үлестірілген жасанды интеллекттен (DAI), үлестірілген мәселелерді шешуден (DPS) және параллельді AI-дан (PAI) пайда болды, осылайша DAI және AI-дың барлық қасиеттерін (жақсы және жаман) мұралады. Джон Скаллидің 1987 жылғы "Білім навигаторы" бейнежазбасы соңғы пайдаланушылар мен агенттер арасындағы қарым-қатынастың суретін көрсетті. Бұл саланың алғашқы жетістігі болғанымен, жоғарыдан төменге қарайғы әдістердің орнына, бөлік-бөлікпен, төменнен жоғарыға қарайғы тәсілге көшуге ұмтылыс жасалды. Агенттердің түрлерінің спектрі қазір (1990 жылдан бастап) кең: WWW, іздеу жүйелері және т.б.

Сатып алу агенттері (сатып алу роботтары)

Сатып алушы агенттері тауарлар мен қызметтер туралы ақпаратты іздеу үшін желіде (мысалы, интернетте) қозғалады. Бұл агенттер, сондай-ақ "сатып алу роботтары" деп те аталады, CD, кітап, электрондық компоненттер және басқа да бір өлшемге келтірілген өнімдер сияқты тауарлар үшін өте тиімді жұмыс істейді. Сатып алушы агенттері көбінесе электрондық коммерция және дәстүрлі бизнесте қолданылатын цифрлық төлем қызметтерін пайдалануға ыңғайлы болуы үшін оңтайландырылады.

Бақылау және қадағалау (баяндамалық) агенттері

Бақылау және қадағалау агенттері жабдықтарды, әдетте компьютерлік жүйелерді бақылау және есеп беру үшін пайдаланылады. Агенттер компанияның қорының деңгейін қадағалай алады, бәсекелестердің бағаларын бақылап, компанияға жібере алады, ішкі сауда және қауесеттер арқылы қорды манипуляциялауды қадағалай алады және т.б. Мысалы, NASA-ның Реактивтік Жеткізу Лабораториясында инвентаризацияны, жоспарлауды, жабдықтарға тапсырыс беруді жоспарлап, шығындарды төмендету және азық-түлік сақтау орындарын басқару жөніндегі агенттер бар. Бұл агенттер әдетте күрделі компьютерлік желілерді бақылайды, олар желіге қосылған әрбір компьютердің конфигурациясын қадағалай алады. Бақылау және қадағалау агенттерінің ерекше түрі – тактикалық операциялар кезінде адамның шешім қабылдау процесін имитациялауға арналған агенттер ұйымдары. Агенттер активтердің (оқ-дәрі, қару-жарақ, көлік құралдары және т.б.) жай-күйін бақылайды және жоғары деңгейдегі агенттерден Мақсаттарды (Миссияларды) алады. Агенттер қолдағы активтерді пайдаланып мақсаттарға жетеді, активтердің жұмсалуын азайтады және мақсатқа жетуді максималды деңгейге көтереді. (Popplewell, "Агенттер және қолданылуы" қараңыз)

Деректер өндіру агенттері

Бұл агент ақпараттық технологияны қолданып, көптеген түрлі көздерден алынған мол ақпараттағы тенденциялар мен үлгілерді анықтайды. Пайдаланушы өзіне қажетті ақпаратты табу үшін осы ақпаратты сұрыптап қарауға болады. Деректерді талдау агенті деректер қоймасында жұмыс істейді, жаңа мәліметтерді ашады. "Деректер қоймасы" – әртүрлі көздерден жиналған ақпаратты біріктіретін орталық. "Деректерді талдау" – деректер қоймасын қарап, сатуды арттыру немесе клиенттерді сақтап қалу сияқты шаралар қабылдауға пайдалы ақпаратты табу процесі. "Классификация" – ақпараттағы үлгілерді анықтап, оларды түрлі топтарға бөлетін деректерді талдаудың ең көп қолданылатын түрлерінің бірі. Деректерді талдау агенттері трендтердегі немесе маңызды көрсеткіштегі күрт өзгерістерді анықтай алады, сондай-ақ жаңа ақпараттың пайда болуын байқап, сізді хабардар етеді. Мысалы, агент экономикадағы құрылыс саласының төмендеуін анықтаса, құрылыс компаниялары бұл ақпарат негізінде қызметкерлерді жұмысқа алу/жұмыстан босату немесе жабдықты сатып алу/жалдау туралы тиімді шешімдер қабылдай алады.

Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу агенттері (софтверлік боттар)

Бағдарламалық жасақтаманы жасауда боттар маңызды роль атқара бастады.