Кіріспе

Жалпылау процесі
Абстракция ұғымы жалпы түрде

Абстракция – бұл нақты мысалдарды, нақты (реальді немесе конкретті) белгілерді, бастапқы принциптерді немесе басқа әдістерді пайдалану және жіктеу арқылы жалпы ережелер мен ұғымдардың туындайтын процесі. "Абстракция" – бұл процестің нәтижесі – барлық бағынышты ұғымдар үшін ортақ атау ретінде қызмет ететін және кез келген байланысты ұғымдарды топ, сала немесе категория ретінде біріктіретін ұғым. Тұжырымдамалық абстракциялар белгілі бір мақсат үшін маңызды аспектілерді ғана таңдап, тұжырымның немесе байқалатын құбылыстың ақпараттық мазмұнын сүзу арқылы қалыптастырылуы мүмкін. Мысалы, былғарыдан жасалған футбол добын жалпы "доп" ұғымына абстракциялау, тек жалпы доптың қасиеттері мен мінез-құлқы туралы ақпаратты таңдайды, ал осы нақты доптың басқа феноменалдық және танымдық ерекшеліктерін жоймайды. Төмендегі тақырыптарда талқыланады.

Шығу тегі

Абстрактілі ойлау антропологтар, археологтар және әлеуметтанушылар тарапынан қазіргі заманғы адам мінез-құлқының маңызды қасиеттерінің бірі саналады, және ол 50 000 мен 100 000 жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Оның дамуы адам тілінің дамуымен тығыз байланысты болған сияқты, тіл (айтылған немесе жазылған) абстрактілі ойлауды қамтиды және оны жеңілдетеді.

Тарих

Абстракция идеяларды туындатуды немесе белгілі бір фактілерді бір нәрсе туралы жалпы теорияға біріктіруді қамтиды. Бұл нақтылаудың керісінше болып табылады, ол жалпы идеяны немесе абстракцияны нақты фактілерге талдау немесе бөлуді білдіреді. Абстракцияны Фрэнсис Бэконның 1620 жылғы «Novum Organum» кітабымен мысал келтіруге болады, бұл Англияның Якоб дәуірінің соңында жазылған қазіргі заманғы ғылыми философия кітабы, ол заманауи ойшылдарды қандай да бір жалпылама жасамас бұрын нақты деректерді жинауға ынталандырады. Бэкон индукцияны абстракция құралы ретінде қолданды және оны насихаттады; ол Талес, Анаксимандр және Аристотель сияқты грек философтарының дәуірінен бері интеллектуалдық әлемде басым болған ежелгі дедуктивті ойлау тәсілінен ерекшеленді. Талес (б.з.д. 624–546 ж.ж.) ғаламдағы барлық нәрсе бір негізгі заттан, судан туындайды деп сенді. Ол жалпы идеядан – «барлығы су» деген тұжырымнан мұз, қар, тұман және өзендер сияқты судың нақты түрлеріне дейін нақтылады. Қазіргі ғалымдар абстракция тәсілін қолданды (бір жалпы идеяға жиналған нақты фактілерден). Ньютон (1642–1727) планеталардың қозғалысын Коперниктің (1473–1543) Күннің Күн жүйесінің орталығы екенін жеңілдетуінен туындатты; Кеплер (1571–1630) мыңдаған өлшемдерді бір өрнекке сығып, ақырында Марс Күнді айнала эллипстік орбитада қозғалады деген қорытындыға келді; Галилей (1564–1642) құлайтын денелердің заңын табу үшін жүздей нақты эксперименттер жасады.

Сығу

Абстракцияны бірнеше түрлі құрамдас деректерді бір ғана абстрактілік дерекке бейімдеу процесі ретінде қарастыруға болады, бұл деректерді қысуға әкеледі; мысалы, құрамдас деректердің ұқсастығына сүйенген көптеген түрлі физикалық мысықтар "МЫСЫҚ" абстракциясына бейімделеді. Бұл тұжырымдамалық схема құрамдас және абстрактілік деректердің өзара теңдігін көрсетеді, соның салдарынан "абстракті" және "конкретті" арасындағы айырмашылықтан туындайтын мәселелерден сақтануға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, абстракциялау процесі объектілер арасындағы ортақ белгілерді анықтау және осы объектілерді абстракциямен (өзі де объект болатын) байланыстыруды қамтиды. Мысалы, төмендегі 1-сурет "Мысық кілемшеде отыр" деген нақты қатынасты көрсетеді. Абстракциялардың тізбектерін құруға болады, олар сезімдік қабылдаудан туындаған нейрондық импульстерден бастап, түс немесе пішін сияқты қарапайым абстракцияларға, содан кейін белгілі бір мысық сияқты тәжірибелік абстракцияларға, "МЫСЫҚ" идеясы сияқты семантикалық абстракцияларға, "сүтқоректілер" сияқты объектілер кластарына және тіпті "қозғалысқа" қарсы "зат" сияқты санаттарға дейін жетеді. Мысалы, 1-кесте "агент орналасқан жерде отырады" деген абстракцияны көрсетеді. Бұл тұжырымдамалық схема нақты иерархиялық таксономияны (мысалы, мысықтар мен сүтқоректілерге қатысты айтылған) талап етпейді, тек егжей-тегжейлілікті жоғарыдан төменге қарай алып тастайды.

Инстанция

Кез келген нақты бір жерде және уақытта жоқ нәрселер көбінесе абстракт деп есептеледі. Ал мұндай абстракт нәрсенің мысалдары немесе түрлері әртүрлі жерлерде және әртүрлі уақыттарда болуы мүмкін. Мұндай абстракт нәрселер, төменде көрсетілген 1-сурет, 2-сурет және т.б. мағынасында, көп рет іске асырылған (инстанциналданған) деп айтылады. Дегенмен, абстракт идеяларды іске асыруға болатын нәрселер ретінде анықтау және абстракцияны іске асырудың кері бағытындағы қозғалыс ретінде қарастыру жеткіліксіз. Мұндай анықтама "мысық" және "телефон" ұғымдарын абстракт идеяларға айналдырады, себебі олардың әртүрлі түрлеріне қарамастан, нақты бір мысық немесе нақты бір телефон "мысық" немесе "телефон" ұғымының бір мысалы болып табылады. "Мысық" және "телефон" ұғымдары абстракция болғанымен, олар төмендегі 1-суреттегі нысандар сияқты абстракт емес. Біз басқа схемаларды қарастыра аламыз, мысықтан сүтқоректіге, содан кейін жануарға дейін, және жануар сүтқоректіге қарағанда абстракт екенін көреміз; бірақ, екінші жағынан, сүтқоректіні, әсіресе марсупиалдарға немесе монотремаларға қатысты, түсіндіру қиын. Керісінше, кейбір философиялар троптарды (қасиеттердің мысалдары) абстракт ерекшеліктер ретінде қарастырады, мысалы, нақты бір алманың қызыл түсі – абстракт ерекшелік. Бұл qualia және sumbebekos сияқты.

Материалдық процесс

"Абстрактілеу" немесе "алысқа тарту" деген бастапқы мағынасын сақтай отырып, ақшаның абстракциясы, мысалы, заттардың нақты құндылығынан алыстату арқылы жұмыс істейді, бұл толығымен салыстыруға келмейтін объектілерді салыстыруға мүмкіндік береді (төмендегі "Материалдық есімділік" бөлімін қараңыз). Карл Маркстің тауар абстракциясы туралы жазғандары осыған ұқсас процесті таниды. Мемлекет (саясат) түсінік ретінде де, материалдық практика ретінде де осы абстракция процесінің екі жағын көрсетеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, "мемлекет туралы қазіргі түсінік – бұл әміршінің мәртебесі немесе оның иелігі ретінде ерте замандағы нақты қолданыстан алынған абстракция". Сонымен қатар, практикалық тұрғыдан алғанда, "мемлекеттік басқару қазіргі кезде, әміршілер биліктің ішкі көрінісі ретінде билік жүргізген кезден гөрі, құрылымдық және материалдық жағынан абстрактілірек".

Онтологиялық мәртебесі

Физикалық заттардың, мысалы, тастар мен ағаштардың болу әдісі, абстракт ұғымдардың немесе қатынастардың қасиеттерінің болу әдісінен өзгеше. Мысалы, 1-суретте бейнеленген нақты, жеке тұлғалардың болуы, 1-графикте бейнеленген ұғымдардың болуынан ерекшеленеді. Осы айырмашылық "абстракт" сөзінің онтологиялық маңыздылығын түсіндіреді. Бұл сөз қасиеттер мен қатынастарға қатысты қолданылады, олардың бар болған жағдайында кеңістікте немесе уақытта емес, бірақ олардың мысалдары әртүрлі орындарда және уақыттарда болуы мүмкін.

Денелік қасиеттері

Физикалық объект (тұжырымның немесе сөздің мүмкін болатын анықтамасы) нақты (абстракт емес) деп есептеледі, егер ол белгілі бір орын мен уақытты иеленетін нақты бір нысан болса. Дегенмен, "абстракция" терминінің екінші мағынасында, бұл физикалық объект материалдық абстракция процестерін жүзеге асыруы мүмкін. Мысалы, құнарлы айлақтың барлық аймағындағы жазбаларды сақтауға көмектесетін құралдардың ішінде калькулилер (саз шарлар, конустар және т.б.) болды, олар мал немесе астық сияқты заттардың санын көрсететін, контейнерлерге мөрленген. Осы саз ыдыстардың ішіндегі таңбалар, ауыстырылып жатқан заттардың жалпы санына тең болатын. Осылайша, контейнерлер белгілі бір дәрежеде жүкқұжат немесе есеп кітабы қызметін атқарды. Контейнерлерді санау үшін ашпау мақсатында, олардың сыртына белгілер қойылды. Басқаша айтқанда, бұл физикалық белгілер, материалдық абстракция процесінің материалдық абстракциясы ретінде әрекет етті, оның мағынасын жеткізу үшін тұжырымдық абстракцияларды (сандарды) пайдаланды. Абстракт заттар кейде шындықта жоқ немесе қызыл түс сияқты сезімдік тәжірибе ретінде ғана бар нәрселер деп анықталады. Алайда, бұл анықтама қай нәрсенің нақты екенін (яғни, қай нәрсенің шын мәнінде бар екенін) анықтауда қиындықтар тудырады. Мысалы, Құдай, үш саны және жақсылық сияқты ұғымдардың нақты, абстракт немесе екеуі де екендігі туралы келісу қиын. Мұндай қиындықтарды шешудің бір жолы – предикаттарды нәрселердің әртүрлі жағдайларда нақты, абстракт, нақты немесе белгілі бір қасиетке ие болуын білдіретін жалпы термин ретінде пайдалану (мысалы, жақсы). Заттардың қасиеттері туралы сұрақтар, содан кейін, предикаттар туралы мәлімдемелерге айналады, оларды зерттеуші бағалауы керек. 1-суретте көрсетілгендей, сызықтар мен эллипстерді байланыстыратын жебелер сияқты графикалық қатынастар предикаттарды білдіруі мүмкін.

Анықтама беру және сілтеме жасау

Абстракциялар кейде анықсыз нәрселерге сілтеме жасайды. Мысалы, "бақыт" әртүрлі жағымды эмоцияларды бастан өткеруді білдіруі мүмкін, бірақ сонымен қатар өмірге қанағаттану мен жекелей әл-ауқатты да білдіреді. Сол сияқты, "архитектура" тек қана қауіпсіз, функционалды ғимараттарды жобалаумен ғана емес, сонымен қатар құрылыс мәселелеріне, кеңістікті пайдалануға, сондай-ақ ғимаратты салғандардың, иеленушілердің, көрушілердің және пайдаланушылардың эмоционалдық жауабын оятуға бағытталған шығармашылық пен жаңару элементтерімен де байланысты.

Ойлау процестері

Философиялық терминологияда абстракция – идеялардың заттардан алыстатылуымен жүзеге асылатын ойлау процесі. Бірақ идеяны символмен бейнелеуге болады.

Өнер саласында

Көбінесе, абстракция өнерде абстрактілі өнердің жалпылама атауы ретінде қолданылады. Нақты айтқанда, бұл көрінетін әлемдегі заттардың нақты бейнеленуімен айналыспайтын өнерді білдіреді, алайда ол нақты әлемнен алынған немесе тағы бір өнер туындысынан туындаған нысанға немесе бейнеге қатысты болуы мүмкін. Табиғи әлемді көркемдік мақсаттармен қайта жасайтын өнер абстракт деп аталады; ал таныс нысаннан туындаған, бірақ оны еліктемейтін нәрсе – объективті емес абстракция деп аталады. 20 ғасырда абстракцияға қарай үрдіс ғылым, технология және қалалық өмірдегі өзгерістермен бірге жүрді, соңынан психоаналитикалық теорияға қызығушылықты көрсетті. Кейіннен абстракция түс, объективті контекстен азат ету және пішіннің қарапайым геометриялық формаларға дейін тоғысуы сияқты формальды ұғымдар арқылы көрініс берді.

Компьютерлік ғылымда

Компьютерлік ғалымдар абстракцияны модельдер жасау үшін пайдаланады, осы модельдерді әр түрлі компьютерлердегі жаңа қолданбалар үшін бағдарламалық кодты қайта жазбастан қайта-қайта қолдануға болады. Олар өз шешімдерін компьютерге белгілі бір компьютерлік тілде жазылған бастапқы код арқылы жеткізеді, ол әртүрлі типтегі компьютерлерде орындалуы үшін машиналық кодқа аударылады. Абстракция бағдарламалық жобалаушыларға компьютерлік проблемаларға қатысты категориялық ұғымдардан тұратын негізді (фреймворк) нақты іске асыру деректерінен бөліп қарауға мүмкіндік береді. Бұл бағдарламалық кодты қолдаушы қолданбалардың, операциялық жүйе бағдарламалық қамтамасының немесе аппараттық құралдардың нақты ерекшеліктеріне емес, шешімнің категориялық тұжырымдамасына сүйене отырып жазуға болады дегенді білдіреді. Проблемаға табылган шешімді жүйелік негізге минималды қосымша жұмыспен интеграциялауға болады. Бұл бағдарламашыларға басқа бағдарламашының жұмысын пайдалануға мүмкіндік береді, сонымен қатар ол шешкен проблемадан бөлек, оның жұмысын іске асыруды абстрактілі түрде түсінуді қажет етеді.

Жалпы семантикада

Абстракциялар және абстракция деңгейлері Альфред Корзибский қалыптастырған жалпы семантика теориясында маңызды рөл атқарады. Анатоль Рапопорт: «Абстракциялау – шексіз көп тәжірибелерді қысқа дыбыстарға (сөздерге) бейімдеу механизмі».

Тарихқа

Фрэнсис Фукуяма тарихты "маңызды оқиғаларды маңызсыз оқиғалардан бөліп шығаратын, саналы түрде жасалған абстракция әрекеті" деп анықтайды.

Тіл білімі

Тіл білімі зерттеушілері тіл құбылыстарын қажетті деңгейде талдау үшін жиі абстракция қолданады. Көп қолданылатын абстракция – фонема – сөйлеу дыбыстарын мағынаны ажыратуға қатысы жоқ егжей-тегжейлі мәліметтерді ескермейтіндей етіп абстракциялайды. Лингвистер талқылайтын басқа да ұқсас абстракция түрлері (кейде "эмикалық бірліктер" деп аталады) морфемаларды, графемаларды және лексемаларды қамтиды. Абстракция сондай-ақ синтаксис, семантика және прагматика арасындағы қатынастарда да кездеседі. Прагматика тілді қолданушыға қатысты мәселелерді қарастырады; семантика тілді қолданушыдан абстракцияланып, сөз тіркестері мен олардың білдіретін нәрсесін (десигнаттарын) қарастырады; ал синтаксис тек сөз тіркестерінің өзін, десигнаттан абстракцияланып қарастырады.

Музыка саласында

Музыкада абстракция термині интерпретацияға импровизациялық көзқарастарды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, және кейде тоналдылықтан бас тартуды білдіруі мүмкін. Атональды музыкада тональдық белгі болмайды, және ол ішкі сандық қатынастарды зерттеумен ерекшеленеді.

Неврологияда

Жақында жасалған мета-талдау көрсетіп тұрғандай, қабылдау жүйесі нақты ұғымдарды өңдеумен белсендірек болғанда, сөздік жүйе абстракт ұғымдармен күштірек байланысқа түседі. Бұл себебі абстракт ұғымдар төменгі маңдай сүйек гирусы мен ортаңғы уақытша гируста ми қызметін күшейтеді, ал нақты ұғымдар артқы цингулят, прекуней, шұғалы гирус және парагиппокампальді гирус аймақтарында қызметті күшейтеді. Адам миын зерттеудің басқа да нәтижелері, сол және оң жарты шарлар абстракцияны өңдеуде өзгешеліктерге ие екенін көрсетеді. Мысалы, адам миының зақымдануларын қарастырған бір мета-талдау, құралдарды пайдалану кезінде сол жарты шарға бейімділік байқалғанын көрсетті.

Психология саласында

Карл Юнгтың абстракция туралы анықтамасы ойлау процесінен асып, оның ауқымын кеңейтіп, бір-бірінен толық ажыратылатын, бірақ бір-бірін толықтыратын төрт психологиялық функцияны қамтиды: сезім, интуиция, сезім және ойлау. Олардың бірігіп жұмыс істеуі ерекшелендіруші абстракция процесінің құрылымдық толықтығын құрайды. Абстракция басқа функциялардың және эмоция сияқты маңызды емес нәрселердің бір уақыттағы ықпалын жоққа шығарғанда осы функциялардың біреуінде жұмыс істейді. Абстракция психикадағы қабілеттердің осы құрылымдық бөлінуін таңдаулы қолдануды қажет етеді. Абстракцияның қарама-қарсысы – конкретизм. Абстракция – Юнгтың «Психологиялық типтер» еңбегінің XI тарауындағы 57 анықтамасының бірі. Абстрактілі ойлау болғандай, абстрактілі сезім, сезім және интуиция да болады. Абстрактілі ойлау рационалды, логикалық ерекшеліктерді бөліп көрсетеді. Ал абстрактілі сезім осы сезімдік құндылықтармен айналысады. Мен абстрактілі сезімдерді абстрактілі ойлармен бірдей деңгейге қоямын. Абстрактілі сезім сезімдік сезімге қарама-қарсы эстетикалық, ал абстрактілі интуиция қиялға қарсы символикалық болады. (Юнг, [1921] (1971): абз. 678).