Кіріспе

Ақыл-ой бейнесі немесе абстрактіл зат.

Тұжырым – абстрактіл идея ретінде анықталады. Ол – принциптердің, ойлардың және сенімдердің негізі болып табылатын құрылыс блогы. Тұжырымдар танымның барлық салаларында маңызды рөл атқарады. Сондықтан тұжырымдар лингвистика, психология және философия сияқты ғылымдарда зерттеледі, бұл ғылымдар тұжырымдардың логикалық және психологиялық құрылымымен, олардың ойлар мен сөйлемдерді қалыптастыру үшін қалай біріктірілетінімен қызығушылық танытады. Тұжырымдарды зерттеу – танымдық ғылымның, дамып келе жатқан пәнаралық тәсілінің маңызды көрсеткіші болды. Қазіргі философияда тұжырымды түсінудің үш бағыты басым: ақыл-ой бейнелері, яғни тұжырым – санадағы бір нәрсе (ақыл-ой объектісі); танымдық қабілеттері (ақыл-ой күйлері); Фрегелік сезімдер, ақыл-ой объектісі немесе ақыл-ой күйі емес, абстрактіл заттар.

Тұжырымдар иерархиялық түрде жіктеледі, оның жоғары деңгейлері «жоғары» деңгей деп, ал төменгі деңгейлері «бағынышты» деңгей деп аталады. Сонымен қатар, адамдар тұжырымды ең оңай жіктеуге болатын «негізгі» немесе «орта» деңгей де бар. Мысалы, «орындық» – негізгі деңгейдегі тұжырым, одан жоғары «жинақ» және төмен «құлақша орындық» орналасады. Тұжырымдар нақты немесе шамалы дәл болуы мүмкін. Аң ағаш тұжырымын жасағанда, ми көптеген мысалдардан ортақ белгілерді анықтайды; бұл қарапайымдау жоғары деңгейдегі ойлауға мүмкіндік береді. Тұжырым оның барлық нақты немесе болжамды мысалдары арқылы іске асырылады (көрсетіледі), бұл заттар нақты әлемде немесе басқа идеялар болсын. Тұжырымдар лингвистика, психология және философияның танымдық ғылым салаларында адам танымының құрамдас бөліктері ретінде зерттеледі, онда барлық таным тұжырымдар арқылы жүзеге асуы керек пе деген мәселе талқыланады. Тұжырымдар математика, компьютерлік ғылым, деректер базасы және жасанды интеллект салаларында жүйелендіріліп формальдастырылады. Бұл салалардағы жоғары деңгейдегі тұжырымдық сыныптардың мысалдары – сыныптар, схемалар немесе санаттар. Күнделікті қолданыста «тұжырым» сөзі кез келген идеяны білдіруі мүмкін.

Тұжырымдамалардың онтологиясы

Тұжырымдамаларды зерттеудегі басты мәселе – олардың не екендігі туралы сұрақ. Философтар бұл сұрақты тұжырымдамалардың онтологиясы – олардың қандай нәрселер екендігі туралы мәселе ретінде қарастырады. Тұжырымдамалардың онтологиясы басқа сұрақтарға жауапты анықтайды, мысалы, тұжырымдамаларды кеңірек сана теориясына қалай енгізуге болады, тұжырымдаманың онтологиясы қандай функцияларды қабылдайды немесе қабылдамайды және т.б. Тұжырымдамалардың онтологиясына қатысты екі негізгі көзқарас бар: 1) Тұжырымдамалар – абстракт объектілер, 2) тұжырымдамалар – санадағы бейнелер.

Тұжырымдамалардың психологиялық көрінісі

Ақыл-ойдың бейнелеу теориясы шеңберінде ұғымдардың құрылымдық орны мынадайша түсіндіріледі: Ұғымдар – ақыл-ой бейнелері деп аталатын (көбінесе ойдағы идеялар ретінде қарастырылатын) құрылыс элементтері болып табылады. Ақыл-ой бейнелері, өз кезегінде, ұсыныстық көзқарастар деп аталатын нәрселердің құрылыс элементтеріне айналады (әдетте идеяларға қатысты ұстанымдар немесе перспективалар ретінде түсініледі, мысалы, "сену", "күмәндану", "таңдану", "қабылдау" сияқты). Ал осы ұсыныстық көзқарастар күнделікті өмірдегі ойларды түсінудің және халық психологиясының құрылымдық негізін құрайды. Осылайша, біз ойлар туралы күнделікті түсінігімізді ұғымдардың ғылыми және философиялық тұрғыдан түсіндірілуімен байланыстыратын талдауға ие боламыз.

Тұжырымдамалардың физикалистік көрінісі

Физиалистік сана теориясында ұғым – мидың әлемдегі заттардың бір класын белгілеу үшін пайдаланатын саналық бейне. Яғни, ол сөзбе-сөз, мидың физикалық материалынан жасалған символ немесе символдар тобы. Ұғымдар – біз күнделікті өмірімізде кездесетін нысандардың түрлері туралы тиісті қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін саналық бейнелер. Ұғымдар ұзақ мерзімді кортикальді жадта сақталады деп есептеледі, ал олар абстракциялаған нақты нысандар мен оқиғалардың эпизодтық жады гиппокампта сақталады. Бұл бөліністің куәсі – гиппокампы зақымдалған пациенттер, мысалы, HM пациенті. Гиппокамп оқиғалары мен нысандарынан кортикальді ұғымдарға абстракциялау көбінесе ұйқы мен арман көрудің (кейбір кезеңдеріндегі) негізгі есептеуі деп саналады. Көптеген адамдар (Аристотельден бастап) армандар туралы естеліктерді айтады, олар күндізгі оқиғаларды ұқсас немесе байланысты тарихи ұғымдар мен естеліктермен араластырғандай көрінеді және олардың абстрактілі ұғымдарға жіктеліп немесе ұйымдастырылып жатқандығын көрсетеді. ("Жіктеу" – ұғымның тағы бір атауы, ал "жіктеу" – ұғымдарға ұйымдастыруды білдіреді.)

Абстрактілдік нысандар ретінде ұғымдар

Тұжырымдамалардың семантикалық көрінісі тұжырымдамалардың абстракт объектілер екенін ұсынады. Осы көзқарас бойынша, ұғымдар адам санасынан туындаған санаттардың абстракт объектілері, ал емес ақыл-ой бейнелеулері. Платон – универсалды ұғымдардың реалистік тезисін ең қатаң қорғаушы болды. Оның пікірінше, ұғымдар (және жалпы идеялар) – физикалық әлемнің жамылғысының артында жатқан таза формалардың трансценденттік әлемінің ішкі көріністері болып табылатын туа біткен идеялар. Осылайша, универсалдар трансценденттік объектілер ретінде түсіндірілді. Әрине, реализмнің бұл түрі Платонның онтологиялық жобаларымен тығыз байланысты болды. Платон туралы бұл айтылған мәселе тек тарихи қызығушылық тудырмайды. Мысалы, сандардың Платондық объектілер екендігі туралы көзқарас Курт Гёдель феноменологиялық тұжырымдамалардан туындаған кейбір жұмбақтардың нәтижесінде қайта жандандырылды.

Мағынасы мен сілтемесі

Философиядағы аналитикалық дәстүрдің негізін қалаушы Готтлоб Фреге тілді мағынасы мен сілтемесі тұрғысынан талдауды кеңінен қолдады. Оның пікірінше, тілдегі сөздің мағынасы әлемдегі белгілі бір жағдайды, атап айтқанда, бір заттың қалай ұсынылғанын көрсетеді. Көптеген зерттеушілер сезім ұғымын түйсік ұғымымен бірдей деп қарастырады, ал Фреге сезімдерді әлемдегі жағдайлардың тілдік бейнесі ретінде қарастырады, сондықтан түйсіктерді әлемді қабылдау тәсілі ретінде түсінуге болады. Осыған сәйкес, түйсіктер (сезім ретінде) онтологиялық мәртебеге ие. Зерттеушілерден әртүрлі санаттарға жататын заттарды ажырату сұралды. Хэмптон заттардың нақты және толыққанды мүшелер немесе мүше емес деп қорытындыламады. Керісінше, Хэмптон кейбір заттардың санатқа енуі қиын, ал кейбірлерінің енбеуі қиын екенін анықтады. Мысалы, қатысушылар раковиналарды ас үй құралдары санатына енгізуге келмейтін, ал губкаларды енгізбеуге келмейтін деп санады, бұл зерттеуге қатысушылар арасында көптеген келіспеушіліктерге әкелді. Егер түйсіктер мен санаттар анық белгіленген болса, мұндай жағдайлар сирек кездесуі керек. Содан бері көптеген зерттеулер нақты шекарасы жоқ, санаттың ішінде немесе сыртында анықталмаған заттарды анықтады. Рош ұғымдардың классикалық теориясымен түсіндірілмейтін типтік эффектілерді тапты, бұл прототиптік теорияның пайда болуына себеп болды. Витгенштейн бір сыныпқа жататын мүшелердің арақатынасын отбасылық ұқсастық деп сипаттайды. Мүшелікке міндетті шарттардың болуы қажет емес; ит үш аяғымен де ит бола алады. Лакофф тәжірибе мен таным тілдің жұмысына маңызды екенін атап өтті, ал Лабовтың тәжірибесі заттардың адамдар оларды қалай жіктегеніне әсер ететінін көрсетті.

Идеялық тезия

Идеятезия теориясына сәйкес (немесе "тұжырымдамаларды сезіну"), тұжырымдаманың белсенділігі феномендік тәжірибелерді құруға жауапты негізгі механизм болуы мүмкін. Сондықтан, мидың тұжырымдамаларды қалай өңдейтінін түсіну, физикалық жүйеде саналы тәжірибелердің (немесе квалияның) қалай пайда болатынының құпиясын шешу үшін маңызды болуы мүмкін, мысалы, лимонның қышқыл дәмінен туындайтын қышқылдық сезімі. Бұл мәселе сананың қиын мәселесі деп те белгілі. Идеятезия зерттеулері синестезия зерттеулерінен туындады, онда синестезиялық тәжірибе үшін алдымен индуктор тұжырымдамасын белсендіру қажеттігі анықталды. Кейінгі зерттеулер бұл нәтижелерді күнделікті қабылдауға дейін кеңейтті. Тұжырымдамалар туралы ең тиімді теория бойынша көп пікірталас болып жатыр. Тағы бір теория – семантикалық көрсеткіштер, олар сезімдік және моторлық бейнелеулерді пайдаланады және бұл бейнелеулер символдарға ұқсас.

Этимология

"Концепция" термині 1554–60 жылдарға дейін (латын тіліндегі conceptum – "ойластырылған нәрсе") қана соққан.