Кіріспе

Белгілі бір салада кең және терең білімі бар адам. Сарапшы – белгілі бір сала немесе оқу бағыты бойынша білім, дағды және тәжірибе арқылы кең және терең түсінік пен құзыретке ие адам. Бұл ресми емес тұрғыда, техникалық шеберліктердің сенімді көзі ретінде танылған, дұрыс, әділ немесе дана шешімдер қабылдау қабілеті әріптестері немесе қоғам тарапынан құрмет пен мәртебеге ие болған адам. Сарапшы – зерттеу, тәжірибе немесе кәсіби қызмет нәтижесінде белгілі бір оқу саласында кең білім мен қабілетке ие адам. Сарапшылар өздерінің саласы бойынша кеңес беру үшін шақырылады, бірақ олар зерттеу саласының егжей-тегжейлі мәселелерінде әрқашан келіспейді. Сарапшының біліктілігі, білімі, тәжірибесі, академиялық дәрежесі, жарияланымдары немесе кәсіби тәжірибесі арқасында оның орташа адамнан артық, арнайы білімі бар екеніне сенуге болады, сондықтан басқалар оның пікірін ресми (және заңды) түрде пайдалана алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, сарапшы дана адам деп есептелген. Бұл әдетте даналығымен және сау оймен ерекшеленетін терең ойлы адам болған. Нақты салаларда сарапшының анықтамасы консенсус арқылы белгіленеді, сондықтан сарапшы ретінде мойындалу үшін адамдардың міндетті түрде кәсіби немесе академиялық біліктілігі болуы қажет емес. Мысалы, елу жылдан бері мал өсірумен айналысқан малшы, қой итін пайдалану және баптау, сондай-ақ қойларға күтім жасау саласында толыққанды сарапшы ретінде танылады. Компьютер ғылымынан мысал келтірсек, сарапшы жүйе адаммен оқытылуы мүмкін, содан кейін ол сарапшы болып есептеледі және кейбір тапсырмаларды орындауда адамдардан да жақсы нәтижелер көрсетеді. Заңда сарапшы куәгер аргументтер мен құқықтық негіздер арқылы мойындалуы керек. Осы саладағы зерттеулер сарапшы білімі, дағдылары және жеке ерекшеліктері мен ерекше нәтижелер арасындағы байланысты түсінуге бағытталған. Кейбір зерттеушілер сарапшылардың танымдық құрылымдарын және процестерін зерттеді. Осы зерттеудің басты мақсаты – сарапшылардың нені білетінін және олардың білімдерін қалай қолданатынын сипаттау, осы арқылы көпшілік адамдардың өте жоғары немесе ерекше қабілеттерді талап ететін нәтижелерге қол жеткізуіне мүмкіндік беру. Зерттеулер сарапшылардың жылдам және дәл болуына ықпал ететін факторларды зерттеді.

Сараптамалық тәжірибе

Сараптама – адамның (яғни сарапшының) немесе жүйенің, сарапшыларды жаңадан бастағандар мен тәжірибесі аз адамдардан ерекшелейтін қасиеттері, дағдылары мен білімі. Көптеген салаларда сарапшыларды жаңадан бастағандардан ажырататын объективті өнімділік өлшемдері бар: мысалы, тәжірибелі шахматшылар көңіл көтеру үшін ойнайтын шахматшыларды дерлік әрқашан жеңеді; тәжірибелі медицина мамандары ауруды дұрыс анықтау мүмкіндігі жоғары; және т.б. «Сараптама» сөзі сарапшыны даулы мәселені шешу үшін шақырған кездегі сарапшылық шешімге де қатысты қолданылады. Шешім дауласушы тараптардың келісіміне сәйкес міндетті немесе кеңес беру мақсатында болуы мүмкін.

Академиялық көзқарастар

Сараптаманы түсіну және зерттеуге екі академиялық көзқарас бар. Біріншісі сараптаманы тәжірибелік қауымдастықтардың туындайтын қасиеті ретінде қарастырады. Осы тұрғыдан алғанда, сараптама әлеуметтік тұрғыдан құрылады; ойлау құралдары мен іс-әрекет жолдары әлеуметтік топтарда бірлесіп жасалады, бұл топқа белгілі бір сала бойынша сараптаманы бірлесіп анықтауға және дамытуға мүмкіндік береді. Екінші көзқарас бойынша, сараптама – жеке тұлғаның ерекшелігі және физикалық және әлеуметтік ортаға кең ауқымды бейімделуге қабілеттілігінің нәтижесі. Сараптаманың дамуына қатысты көптеген зерттеулер оның ұзақ және мақсатты жаттығулар арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Көптеген салада 10 жылдық тәжірибеге негізделген жаттығулар жиі кездеседі. Сараптама туралы соңғы зерттеулер табиғат пен тәрбиенің арақатынасында тәрбиенің маңыздылығын баса көрсетеді. Табиғат-тәрбие дихотомиясына сәйкес келмейтін кейбір факторлар – биологиялық, бірақ генетикалық емес, мысалы, басталу жасы, қолдану бағыты және туған мезгіл. Білім беру саласында, жаңадан тәжірибе жинап жүрген және өздерінің пәндік білімінде сарапшы болып табылатын педагогтарда "сарапшы соқырлығы" (Даннинг-Крюгер эффектісін қараңыз) кездесуі мүмкін. Бұл Митчелл Нейтан мен Эндрю Петросино зерттеген "сарапшы соқырлығы гипотезасына" негізделген. Білім беру мазмұны бойынша жоғары біліктілігі бар жаңадан бастаған педагогтар студенттердің оқу және даму қажеттіліктеріне емес, өздерінің пәндік біліміндегі формальдылықтар мен талдау әдістерін студенттерді оқыту мен білімді дамытудың басты факторы ретінде қолдануға бейім. "Соқырлық" метафорасы адам көзіндегі физиологиялық соқырлыққа сілтеме жасайды, онда айналағы орта мен жағдайды қабылдау күтулерге күшті әсер етеді. Жаңадан жұмыс істейтін педагогтар жаңа білімнің алдыңғы таным деңгейінің маңыздылығын және оқушының түсінуі үшін педагогиканы бейімдеуге қатысты басқа да факторларды елемеуге бейім. Бұл сарапшы соқырлығының себебі, жаңадан білім алушылардың танымдық схемалары сарапшыларға қарағанда аз дамыған, байланыссыз және қол жетімсіз деген болжамға байланысты, сондай-ақ олардың педагогикалық ойлау дағдылары жетілмегендігіне байланысты. Педагогтардың пәндік білімі сабақ тақырыбы бойынша білім мен педагогикалық мазмұннан тұрады. Педагогикалық мазмұн – оқушының қабілеттері мен қызығушылықтарын ескере отырып, нақты ұғымдарды оқушыға түсінікті етіп берудің жолдарын түсінуден тұрады. Сарапшы соқырлығы – педагогикалық құбылыс, ол әдетте педагогтардың оқушыларды оқыту тәжірибесі арқылы уақыт өте келе жеңіледі.

Тарихи көзқарастар

Әлеуметтік тұрғыдан құрылған сараптамалық көзқарасқа сәйкес, сараптаманы билік түрі ретінде де қарастыруға болады; яғни сарапшылар өздерінің белгілі бір әлеуметтік статусының нәтижесінде басқаларға әсер ете алу қабілетіне ие. Осыған ұқсас, сарапшылардан қорқу – зиялы элитаның билігінен туындаған қорқыныш болуы мүмкін. Тарихтың ертерек кезеңдерінде, оқу білудің өзі адамды зиялы элитаның құрамына енгізетін. Еуропада XV ғасырда баспа машинасының пайда болуы және баспа материалдарының таралуы сауаттылық деңгейінің артуына және академиялық білімнің бұрын қол жеткізу қиын болған салаларына кеңінен қол жеткізуге мүмкіндік берді. Білім беру мен оқудың одан әрі таралуы қоғамды өзгертіп, білім берудің кең тараған дәуірін бастады, онда элита енді білім беру және өмірдің басқа да салалары үшін жазбаша контент жасайтын адамдар болады. Платонның «Асыл өтірігі» сараптамамен байланысты. Платон көптеген адамдардың өздерінің және қоғамның мүддесін қорғай алатындай ақылды емес деп есептеді, сондықтан әлемдегі ақылды адамдар қалғандарына жетекшілік етуі керек. Осыдан тек элита ғана шындықты толыққанды білуі керек деген идея туды, ал Платон билеушілер қала тұрғындарына «асыл өтірікті» айтуы керек деді, осылайша оларды бейтарап және қанағаттандырылған күйде ұстап, төңкеріс немесе тәртіпсіздік қаупін болдырмауға болады. Қазіргі қоғамда, мысалы, дәрігерлер мен ғалымдар – жалпы алғанда, қарапайым адамдарға қол жеткізу қиын басым білімді ұстап тұрған сарапшылар деп есептеледі. Алайда, осы қол жетімсіздік және сараптаманы қоршаған құпиялылық қарапайым адамдарды белгісіздікке байланысты сарапшылардың пікірін елемеуге итермейді. Керісінше, олар медицина мамандарының немесе ғылыми жаңалықтардың пікіріне сенеді және жоғары бағалайды, тіпті оны түсінбесе де.

Проблеманы шешуде

Сараптамалық тәжірибеге қатысты көптеген зерттеулер проблемаларды шешуде сарапшылар мен бастауыш деңгейдегілер арасындағы айырмашылықты зерттейді. Математика және физика осы зерттеулердің жиі кездесетін салалары болып табылады. Бұл саладағы ең көп сілтеме жасалған жұмыстардың бірі сарапшылардың (физика бойынша докторлық диссертация қорғайтын студенттер) және бастауыш деңгейдегілердің (механика курсын бітірген студенттер) физикалық проблемаларды қалай жіктеу және түсіндіруін қарастырады. Олар бастауыш деңгейдегілердің проблемаларды сыртқы белгілеріне (мысалы, проблемалық мәлімдемедегі кілт сөздер немесе бейнеленген объектілердің визуальды құрылымы) сүйене отырып жіктеуін анықтады. Ал сарапшылар проблемаларды олардың терең құрылымына (яғни, проблеманы шешу үшін қолданылатын негізгі физикалық қағидаға) сүйене отырып жіктейді. Олардың нәтижелері сондай-ақ, екі топтың – бастауыш деңгейдегілердің де, сарапшылардың да схемалары проблемалық мәлімдемелердің бірдей ерекшеліктерімен белсендіріледі, бірақ сарапшылардың схемаларында қай қағиданы қолдану керектігін анықтауға көмектесетін процедуралық білім көп, ал бастауыш деңгейдегілердің схемаларында негізінен шешімді табу әдістерін анықтауға көмектеспейтін декларативтік білім басым екенін көрсетеді. Оқудың бастапқы кезеңі ләззат, қызығушылық және нәтижеге қатысты мақсаттарсыз қатысумен сипатталады. Шығармашылықтың жоғары деңгейін құру немесе қайта құру қабілеті. Осындай таныс болу немесе кең білімге иелік ететін сарапшылар өз ұғымдарының және/немесе орындалуларының абстрактілірек көріністерін дамыта алады. Уилл Роджерс сарапшыны "үйінен елу шақырым қашықтықта портфелі бар адам" деп сипаттаған. Даниялық ғалым және Нобель сыйлығының лауреаты Нильс Бор сарапшыны "өз саласында барлық мүмкін қателіктерді жасаған адам" деп анықтаған. Малкольм Гладуэлл сараптаманы дұрыс бағытта 10 000 сағат жаттығудың нәтижесі деп сипаттаған.