Лесотоның алғашқы королі Мошоэшоэ I

Кіріспе

Лесотоның бірінші патшасы

Мошошу I (/m//ʊ/'/ʃ//w//ɛ//ʃ//w//ɛ/) (шамамен 1786 – 11 наурыз 1870) Лесотоның алғашқы патшасы болды. Ол Мохачанедің тұңғыш ұлы, Бамокотели руының кіші басшысы, Коена (құбыжық) тайпасының бір тармағы. Жастық шағында ол әкесіне басқа шағын тайпаларға үстемдік етуге көмектесті. 34 жасында Мошошу өз тайпасын құрып, басшы болды. Ол және оның ізбасарлары Бута-Буте тауында қоныстанды. 1822 жылы Лесотоның бірінші және ең ұзақ қызмет еткен патшасы атанды.

Ерте өмір

Мошошу Лепоко деген атпен қазіргі Лесотоның солтүстігіндегі Менхоаненг ауылында дүниеге келді. Оның нақты туған жылы белгісіз, шамамен 1780-ден 1794-ке дейін болған; ең көп келісілген жыл – 1786. Оның есімінің тікелей мағынасы – «Дау», ол оның туған шағында Менхоаненгтегі бір адамға қарсы сиқыршылық айыптауларынан туындаған. Ол Басото халқының Бамокотели руының кіші басшысы Мохачане мен оның бірінші әйелі Холудың үлкен ұлы еді. Холу Бафокенг руының басшысы Нцукунянедің қызы болды және Бута-Бутенің солтүстігінен келді. Бамокотели руында ең көп дегенде 4000 адам болды, олар Коена тайпасының ұрпақтары еді және оларға үнемі салық төлейтін. Лепоконың отбасы Каледон өзенінің саласы Тлоцзи өзенінің жанындағы шағын қоныста тұрды. Оның балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол ата-анасының өліміне дейін олармен жақсы қарым-қатынаста болды. Алты жасында ол отбасының қойлары мен ешкілерін бағуды бастады. Лепоконың Мацуэняне есімді үлкен әпкесі, Махабан мен Пошоли есімді кіші ағалары және МаНтоэтсе есімді кіші әпкесі болды. Мохачане тағы төрт әйелге үйленіп, басқа балаларының әкесі болды. Сото халқы мал өсірумен айналысты. Мал олардың өмірінде орталық рөл атқарды және адамның байлығы оның мал санымен өлшенді. 1804 жылы Мохачане Лепоко мен оның құрбылары үшін бастама рәсімін өткізді. Алты ай бойы Лепоко сүндеттелді, өз халқының әдет-ғұрыптарын, әскери тактикасын және ежелгі әндерін үйренді. Ол өзі туралы мақтау өлеңдерін де жазды және жаңа есім алды: Летлама, яғни «Байлаушы». Басшының ұлы ретінде Летлама онымен бірге бастама алған басқа балалардың жетекшісі болды және олардың әрқайсысымен тығыз байланыс орнатты. Бітіргеннен кейін Летлама өз тобын РаМонахенгтің ауылына мал шабуылына бастап барды. Шабуылды еске алу үшін ол тағы бір мақтау өлеңін жазды, онда өзін «Рамонахенгтің сақалын қырқып алған қырғышқа» теңеді. Содан кейін ол «Шавырғыш» деген мағынаны білдіретін Мошошуе деп аталды. Жастығында Мошошу өз тобымен мал шабуылына қатысып, мал ұстау шеберлігімен көзге түсті. Ол амбициялы болды, бірақ сонымен қатар тез ашуланғанымен де белгілі болды, бір рет өзінің рұқсатынсыз сиырын сауған бір ізбасарын өлтірді. Мошошу және оның ізбасарлары, көбінесе Бакоена Бамокотели, анасының жағынан кейбір Бафокенгтер, басқа туыстар және Амазизи сияқты рулар Бута-Бутеде оның ауылын құрды, онда оның қоныстануы мен билігі белгілі Зулу патшасы Шаканың билігінің күшеюімен және қазір «Қиындықтар заманы» (бұрын «Дифакане» деп аталған)мен бірге жүрді. 19 ғасырдың басында Шака Оңтүстік Африканың (қазіргі Квазулу-Натал) шығыс жағалауындағы көптеген кішігірім басшылықтарды басып алып, олардың бір бөлігін өзінің өсіп келе жатқан Зулу басшылығына қосты. Әртүрлі кішігірім рулар Зулу басшысынан қашуға мәжбүр болды. Содан кейін апатты соғыстардың дәуірі басталды, ол «Қиындықтар заманы/Дифакане» деп аталды. Бұл кезең нгуни руларының Сото халқына жасаған шабуылдарымен ерекшеленді. Шабуылдар Мошошуені оның қонысын Килоан платосына көшіруге мәжбүр етті. Кейіннен бұл атау Таба Босиу немесе «түнгі тау» деп өзгертілді, өйткені ол түнде өсіп, күндіз кемиді деп саналды. Ол жауларға қарсы өтпес бекініс болды. 19 ғасырдың соңында Мошошу Басуто ұлтын Басутоландияда құрды. Ол Morena e Moholo / morena oa Basotho (Басотоның Ұлы Патшасы / Патшасы) ретінде танымал болды.

Moshoeshoe was born under the name Lepoqo in the village of Menkhoaneng in the north of modern day Lesotho. The precise year of his birth remains unknown, estimates range from 1780 to 1794; 1786 being the most commonly agreed upon date. His name's literal translation is Dispute, originated from accusations of witchcraft which were levied on a man in Menkhoaneng around the time of his birth. He was the first son of Mokhachane, a minor chief of the Bamokoteli sub clan of the Basotho people and his first wife Kholu. Kholu was the daughter of the Bafokeng clan chief Ntsukunyane and came from the area of the Butha Buthe further north. The Bamokoteli numbered at most 4,000 people, they were an offshoot of the Koena tribe to whom they regularly paid tribute. Lepoqo's family lived in a small kraal near the Tlotsi stream, a tributary of the Caledon River. Little is known about his childhood; however, he remained on good terms with his parents until their death. Around the age of six he began tending to the family's sheep and goats. Lepoqo had an older sister named MaTsouenyane as well as younger brothers named Makhabane and Posholi, and a younger sister named 'MaNtoetse. Mokhachane went on to marry over four other women and father other children. The Sotho people were keen pastoralists; cattle played a central role in their lives and a man's wealth was measured by the number of cattle he possessed. In 1804, Mokhachane convened the initiation ceremony for Lepoqo and his agemates. The initiation school lasted for six months, during which Lepoqo was circumcised, learned the customs of his people, military tactics and ancient songs. He also composed praise poetry about himself and received a new name; Letlama, meaning "the Binder". As the chief's son Letlama became the leader of the other boys who underwent initiation with him, forming a strong personal bond with each one of them. Shortly after his graduation, Letlama led his band on a successful cattle raid against chief RaMonaheng's village. To commemorate the raid he composed another praise poem where he likened himself to "a razor which has shaved Ramonaheng's beard". Thereafter he became known as Moshoeshoe, meaning "the Shaver", after the onomatopoeic Sesotho word for the sound made by the razor shaving. As a young man Moshoeshoe continued to lead his band into cattle raids, becoming notable for his skill in seizing cattle. He was ambitious but also known for his short temper, once killing a follower for milking one of his cows without his approval. Moshoeshoe and his followers, mostly the Bakoena Bamokoteli, some Bafokeng from his maternal side and other relations as well as some clans including the Amazizi, established his village at Butha Buthe, where his settlement and reign coincided with the growth in power of the well known Zulu King, Shaka and what is now known as the 'time of troubles' (previously known as 'Difaqane'). During the early 19th century Shaka raided many smaller chiefdoms along the eastern coast of Southern Africa (modern day Kwa Zulu Natal), incorporating parts of them into his steadily growing Zulu chiefdom. Various small clans were forced to flee the Zulu chief. An era of great wars of calamity followed, known as the time of troubles/Difaqane. It was marked by aggression against the Sotho people by the invading Nguni clans. The attacks also forced Moshoeshoe to move his settlement to the Qiloane plateau. The name was later changed to Thaba Bosiu or "mountain at night" because it was believed to grow during the night and shrink during day. It proved to be an impassable stronghold against enemies. By the latter part of the 19th century, Moshoeshoe established the nation of the Basotho, in Basutoland. He was popularly known as Morena e Moholo/morena oa Basotho (Great King/King of the Basotho).

Билік

1820 жылдары басото халқы кораннадан мал ұрлау шабуылдарына жиі тап болды. Осы кезде олар алғаш рет ат пен қаруды жауынгерлік жағдайда көрді. Бірнеше алғашқы жеңілістерден кейін басутолар ат пен қару-жарақтарды қолға түсіріп немесе сатып алып, оқ-дәрі жинауға кірісті. 1843 жылы Мошошу Оңтүстік Африкадағы басқа басшыларға қарағанда көбірек ат пен қару жинады. Дегенмен, басутолардың қолындағы қарулардың көпшілігі ескірген кремнийлі мылтықтар болды, олар перкуссиялық бұғаттағыш мылтықтар енгізілгеннен кейін Оңтүстік Африка нарығын басып алды. 1833 жылы Париж Евангелиялық миссионерлік қоғамының француз миссионерлері Эжен Касалис басшылығымен басуто жерлерінде өздерінің бекіністерін құра бастады, бұл Мошошудың шақыруымен болды. Олар христиан дінін, батыс өркениетін және сауданы ұлғайтты. Басуто әдет-ғұрыптарындағы міндетті еңбек пен халықтың басшыларына тәуелділігін олар жамандық деп санады. Олар жеке меншік, өндірісті тауарға айналдыру және еуропалық отарлаушылармен тығыз экономикалық байланыстарды дамыту арқылы оларды әлсіретуге тырысты. 1843 жылы Мошошу британдық Кейп колониясының губернаторы сэр Джордж Непьермен келісімге келді, онда британдықтар басутоларды өз одақтастары ретінде мойындады. Басутолар Ұлы көшінде бурлардың Кейпке шабуылдарына қарсы тұруға міндеттелді, оларға жыл сайын 75 фунт стерлинг ақшалай немесе оқ-дәрі түрінде берілді. Непьер келісімі Мошошудың беделін арттырды. Бұл келісім оның кейбір жерлерін жоғалтқанымен, аймақтағы түрлі этникалық топтарға билігін мойындады. 1848 жылы Кейп губернаторы сэр Гарри Смит Мошошуды Оранж өзенінің солтүстігіндегі жерлерде британдық билікті мойындауға келісімге келді, дәстүрлі құқықтарын сақтай отырып. Келісімде сондай-ақ британдықтар мен басутолар арасындағы одақ құру көзделді. Жергілікті африкалық тайпалармен жасалған осыған ұқсас шарттар Orange River егемендігін құрды. Солтүстік-шығыста басутолар мен олардың Таунг одақтастары Kgosi Sekonyela Batlokoa және Gert Taaibosch Koranna сияқты ескі жауларына қарсы мал ұрлау шабуылдарына қатысты. Оранж өзенінің аумағындағы британдық резиденты майор Генри Дуглас Уорден басутоларды аймақтағы тайпааралық соғыстарға көбірек кінәлі деп есептеді. Уорден солтүстік-шығыс шекарасындағы әртүрлі тайпалар арасындағы шекараларды белгілеуді бастады, бұл процесте Мошошудың бірнеше аумақтарға деген ұзақ уақытқа созылған талаптарын елемеді. Мошошу британдықтардың оны Батлакоа мен бурлардың басып кіруінен қорғамағанына сенді, ал көптеген азаматтары оны британдықтардың қысымына қарсы қорқынышпен күресуде деп айыптады. 1851 жылдың 25 маусымында Уорден басутолардан өткен мал ұрлығының құрбандарына ірі қара мен жылқыны қайтаруды талап етті. Уорден Платбергте шамамен 2500 адамнан тұратын ағылшын, бур және африкалық әскерлердің аралас күшін жинады. 28 маусымда Уорден ұрланған малдарды алуға күшін Таунгтарға қарсы бағыттады. 30 маусымда Уорденнің күштері Виервоэ шайқасында басуто-таунг әскерінен жеңілді. Қазан айында Мошошу Смит пен Уорденге өзін-өзі қорғау үшін әрекет еткенін және британдықтармен жылы қарым-қатынас орнатуды көздегенін түсіндіріп хат жазды. 1852 жылдың ақпан айында британдықтар оңтүстік-батыстағы шекараны қайта сызуға және басутолар 1850 жылдың қыркүйегінен бері ұрлаған малдарды қайтару үшін тайпалық қақтығыстарға отарлаушылық араласуды тоқтатуға келісті. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, Смит орнына генерал-майор сэр Джордж Кэткарт ксосалармен жаулықтардың азаюын күтіп, басутоларға қарсы жазалау экспедициясын бастады. 1852 жылдың 20 желтоқсанында британдық экспедиция Басутомен Берея шайқасында қақтығысты. Британдықтардың нашар жоспарлауы мен басутолардың табанды қарсыласуы британдықтардың уақытша сол аймақтан кері шегінуіне әкелді. Британдықтардың екінші шабуылдары оның әскери жеңілісіне әкеледі деп қорқып, Мошошу бейбітшілік орнату үшін сотқа жүгінді. 1853 жылы Мошошу Секоньеланың шабуылына шаршап, Батлокоамен шешуші шаралар қабылдады. 1853 жылдың қарашасында басуто әскері Хоро-э-Бетлоа шайқасында Батлокоа мен олардың Коранна одақтастарын жеңіп, кейіннен олардың Жалабохоло бекінісін басып алды. Батлакоаның басым бөлігі тарады немесе басутоларға қосылды. Британдықтар 1854 жылы аймақтан кетіп, Бура Оранж еркін мемлекетінің құрылуына себеп болды. 1858 жылы басутолар мен Оранж еркін мемлекеті арасында жаулықтар басталды. Басутолар алғашқы соғыста жеңіске жеткенімен, оқ ату және жабдықтау жағынан нашарлығы салдарынан екі соғыста жеңілді, ол 1868 жылға дейін жалғасты. 1866 жылы екі тарап Таба Босиу келісіміне қол қойды, онда Мошошу өзінің мемлекетінің егістік жерлерінің көп бөлігін бурларға берді. Жаулықтар жақын арада қайта басталды және бурлар топырақ күйдіру саясатын қолдана бастады, бұл басутолар арасында ашаршылыққа әкелді. Басуто халқының жойылуы алдында екенін сезіне отырып, Мошошу, оның ұлдары және жергілікті миссионерлер Оңтүстік Африканың британдық жоғары комиссары сэр Филипп Водхаусқа және Натал колониясына қорғау сұрады. Бастапқыда араласуға құлықсыз болған британдықтар соғыс салдарынан сауданың бұзылуынан және бурлардың Пондоланд жағалауына кеңею мүмкіндігінен алаңдады. 1867 жылдың желтоқсанында Колониялық кеңсе Басутоландты Наталға қосуға келісім берді. Натал әкімдігіне сенімсіздікпен қарап, Кейп колониясы жаңа аумақты сіңіруге дайын емес деп есептеген Водхаус бұл нұсқауларды елемеді. Ол Оранж еркін мемлекетіне оқ-дәрі жеткізуді тоқтатты және 1868 жылдың 12 наурызында Басутоландты корольдік доминион деп жариялады. Мошошу 1870 жылдың 11 наурызында қайтыс болды және оның ең үлкен ұлы Летси I оның орнына келді.

In the 1820s, the Basotho faced a number of cattle raids from the Koranna. It was during this time that they first encountered horses and guns in a combat setting. After a number of initial setbacks, the Basuto managed to either capture or acquire horses and guns of their own, and began stockpiling gunpowder. By 1843, Moshoeshoe had accumulated more horses and guns than any other chieftain in South Africa. Nevertheless, most of the guns in Basuto possession were outdated flintlocks, which had flooded the South African market after the introduction of percussion lock muskets. In 1833, missionaries from the Paris Evangelical Missionary Society led by French missionaries Eugène Casalis and began setting their outposts in Basuto lands following Moshoeshoe's invitation. They promoted a combination of Christianity, Western civilization, and commerce. They saw Basuto customs linked to obligatory labor and the dependence of the population on their chiefs as evil. They sought to undermine them by promoting private property, the commodization of production and closer economic ties with European settlers. In 1843, Moshoeshoe signed a treaty with the governor of the British Cape Colony Sir George Napier, whereby the British recognized the Basuto as their allies. The Basuto were tasked with countering Boer incursions into the Cape during the course of the Great Trek, receiving an annual grant of 75 £ in money or ammunition. The Napier Treaty greatly increased Moshoeshoe's status as a leader. While it deprived him of some lands he had laid claim to, it also recognized his rule over various ethnic groups living in the region. In 1848, Cape governor Sir Harry Smith pressured Moshoeshoe into signing an agreement whereby he recognized British paramount authority over the lands north of the Orange River; while retaining his traditional rights. The agreement also envisioned the creation of an alliance between the British and the Basuto. A series of similar ambiguously worded treaties with local African tribes effectively established the Orange River Sovereignty. In the north east, the Basuto and their Taung allies regularly engaged in tit for tat cattle raids against their old enemies the Batlokoa of Kgosi Sekonyela and the Koranna of Gert Taaibosch. The British Resident in the Orange River Sovereignty Major Henry Douglas Warden believed that the Basuto were more to blame for the continuous inter tribal warfare in the region. Warden began delineating borders between the various tribes in the north east frontier, ignoring Moshoeshoe's long standing claims to several territories in the process. Moshoeshoe believed that the British had failed to protect him against Batlakoa and Boer encroachment, while many of his subjects accused him of cowardice in the face of British oppression. On 25 June 1851, Warden demanded that the Basuto restore cattle and horses to the victims of their past cattle raids. Warden had assembled a mixed force of British, Boer and African troops numbering approximately 2,500 men at Platberg. On 28 June, Warden moved his force against the Taung in an effort to seize stolen cattle. On 30 June, Warden's force was defeated by a Basuto Taung army at the Battle of Viervoet. In October Moshoeshoe wrote to both Smith and Warden, explaining that he had acted in self defense and intended to maintain cordial relations with the British. In February 1852, the British agreed to redraw the boundaries in the south west and to cease colonial interference into inter tribal conflicts in exchange for the restoration of the cattle the Basuto had stolen since September 1850. Negotiations fell through and Smith's replacement Major General Sir George Cathcart was waiting for the hostilities with the Xhosa to wane before launching a punitive expedition against the Basuto. On 20 December 1852, a British expeditionary forced clashed with the Basuto in the Battle of Berea. A combination of poor British planning and determined Basuto resistance resulted in a temporary British retreat from the area. Fearing that a second British assault would result in his military defeat, Moshoeshoe sued for peace attaining favorable terms and restoring amicable relations with the British. In 1853, Moshoeshoe grew tired of Sekonyela's raiding, deciding to decisively deal with the Batlokoa. In November 1853, the Basuto army defeated the Batlakoa and their Koranna allies at the battle of Khoro e Betloa, subsequently seizing their stronghold of Jwalaboholo. The bulk of the Batlakoa either scattered or joined the Basuto. The British pulled out of the region in 1854, causing the formation of the Boer Orange Free State. In 1858, hostilities broke out between the Basuto and the Orange Free State. Initially achieving a victory in the first war, inferiority in both marksmanship and materiel of the Basuto caused a defeat in the two wars that followed, which lasted until 1868. In 1866, the two sides signed the Treaty of Thaba Bosiu, whereby Moshoeshoe ceded most of his kingdom's arable land to the Boers. Hostilities resumed soon afterwards and the Boers began employing a scorched earth policy, leading to starvation among the Basuto. Fearing that the destruction of the Basuto people was imminent, Moshoeshoe, his sons and local missionaries began appealing to British High Commissioner for Southern Africa Sir Philip Wodehouse and the Colony of Natal for protection. Although initially reluctant to intervene, the British were worried by the disruption in trade caused by the war and the possibility of Boer expansion to the Pondoland coast. In December 1867, the Colonial Office approved Basutoland's annexation by Natal. Distrusting the Natal administration and believing that the Cape Colony was not yet ready to absorb the new territory, Wodehouse disregarded those instructions. He blocked the supply of ammunition to the Free State and on 12 March 1868 proclaimed Basutoland to be a royal dominion. Moshoeshoe died on 11 March 1870 and was succeeded by his oldest son Letsie I.

Отбасы және ұрпақ тегі

1810 жылы Мошошое Бафокенг басшысы Сеепепеге үйленді. Ол оның бас әйелі болды, және МаМохато деген есімді алды. Одан Летси, Молапо, Масофа және Маджара деген төрт ұлы, сондай-ақ Мате есімді қызы дүниеге келді. Миссионерлердің айтуынша, олардың қарым-қатынасы терең сезімге толы болған. МаМохато 1834 жылы босану кезінде туындаған қиындықтар немесе Мошошоедың басты кеңесшілерінің бірімен жасаған опасыздықтан туындаған жанжал салдарынан қайтыс болды. Мошошое көп әйелділікке бейім болған, 1833 жылы 30 әйелі болса, 1865 жылы олардың саны 140-қа жеткен. Олардың 17-сінің есімі анықталған. Көп әйелділік Мошошоеға басқа басшылармен одақ құруға және оның халқының әйелдеріне арналған егістік жерлерін өңдеу арқылы сото дәстүріне сәйкес байлығын арттыруға мүмкіндік берді. Басқа әйелдері болғанына қарамастан, ол МаМохатоның өлімінен кейін өзін жесір санады. Тек оның бірінші некесінен туған балалары ғана патшалық әулетінің мұрагерлері болды. МаМохатодан басқа, екінші дәрежелі әйел Манеко ғана шаңырақта үлкен ықпалға ие болды. Бас әйелдер сияқты, екінші дәрежелі әйелдер де жеке үйлері, малдары, егістіктері және қызметшілері бар билік иелері болды. Олардың ұлдары патшалықта маңызды лауазымдарға тағайындалатыны күтілді. Мошошоедың үшінші дәрежелі әйелдері үлкен әйелдердің үйлеріне қызметшілер ретінде жіберілді. Олар бас әйелдер сияқты күйеулерімен бірге тұрмады, ал олардың жағдайы құлдыққа жақын болды. Шетелдік қонақтар мен Мошошоедың қол астындағы адамдарына оның үшінші дәрежелі әйелдерімен қарым-қатынас жасауға рұқсат берілді, бірақ мұндай оқиғалардан туған балалар оның балалары деп есептелді.

Мұра

Мошошу күні – Лесотода жыл сайын аталып өтетін ұлттық мереке, ол 11 наурызда Мошошу қаза болған күніне орай тойланады. Мерекелік шараларға Лесото монархы басқаратын делегацияның Таба Босиудағы Мошошудың қабіріне гүл шоқтарын қоюы, салтанатты шеру және түрлі ойын-сауық шаралары кіреді. Лесотоның жалғыз халықаралық әуежайы – Мошошу I халықаралық әуежайы оның құрметіне аталған. Оңтүстік Африкада жасалған швешве матасы Мошошу I патшаның құрметіне аталған, ол бір кезде осы матаны сыйлық ретінде алып, кейіннен оны өзінің мемлекеті бойынша кеңінен танымал еткен.