Кіріспе

1991 жылғы Кеңес Одағы – АҚШ арасындағы қаруды бақылау шарты, 1991 жылы қол қойылған шарт.

START I (Стратегиялық қаруды азайту шарты) – АҚШ және Кеңес Одағы арасындағы стратегиялық шабуылдық қаруды азайту және шектеу туралы екіжақты шарт. Шарт 1991 жылдың 31 шілдесінде қол қойылып, 1994 жылдың 5 желтоқсанында күшіне енді. Шартқа қол қойған елдер 6000-нан аспайтын ядролық оқ-дәрілерді және барлығы 1600 континентаралық баллистикалық зымыранды (КБЗ) және бомбалаушы ұшақтарды орналастыруға тыйым салды. START тарихтағы ең ірі және күрделі қаруды бақылау шарты болды, ал 2001 жылдың соңында оның толық іске асырылуы осы кезде барлық стратегиялық ядролық қарудың шамамен 80% -ын жоюға әкелді. АҚШ президенті Рональд Рейган ұсынған бұл шарт START II келіссөздері басталғаннан кейін START I деп аталды. Шарттың мерзімі 2009 жылдың 5 желтоқсанында аяқталды. 2010 жылдың 8 сәуірінде АҚШ президенті Барак Обама және Ресей президенті Дмитрий Медведев Прагада жаңа START шартына қол қойды. АҚШ Сенаты мен Ресей Федерациялық Ассамблеясы ратификациялағаннан кейін, шарт 2011 жылдың 5 ақпанында күшіне енді, американдық және кеңестік немесе ресейлік стратегиялық ядролық қаруды 2026 жылдың ақпанына дейін одан әрі қысқартуды ұзартты.

Ұсыныс

СНВ-ны алғаш рет АҚШ президенті Рональд Рейган 1982 жылғы 9 мамырда өз оқу орны – Эврика колледжінде сөйлеген сөзінде жариялады және 1982 жылғы 29 маусымда Женевада ұсынды. Ол стратегиялық күштерді екі кезеңде күрт қысқартуды ұсынды, бұл SALT III деп аталды. Бірінші кезеңде кез келген типтегі зымырандағы оқ-дәрілердің жалпы санын 5000-ға дейін төмендету, ал құрлық аралық баллистикалық зымырандарда (МБР) қосымша 2500 лимит қойылды. Бұдан өзге, жалпы 850 МБР-ге рұқсат етілді, оның ішінде SS-18 сияқты 110 «ауыр зымыранға» және зымырандардың жалпы «атқыш салмағына» қосымша шектеулер қойылды. Екінші кезеңде ауыр бомбалаушылар мен олардың оқ-дәрілері, сондай-ақ басқа стратегиялық жүйелерге де ұқсас шектеулер енгізілді. Сол кезде АҚШ стратегиялық бомбалаушылар бойынша басымдыққа ие болды. Ескірген B-52 күшінің стратегиялық қауіп төндіруі мүмкін болды, бірақ 1980 жылдардың басында кеңестік әуе қорғанысының күшін арттыруына байланысты 1982 жылдан бастап AGM-86 зымырандық зымырандарымен ғана жабдықталды. АҚШ жаңа B-1B Lancer жартылай көзге көрінбейтін бомбалаушысын енгізуді бастады және құпия түрде Advanced Technology Bomber (ATB) жобасын әзірледі, ол ақырында B-2 Spirit көзге көрінбейтін бомбалаушысын жасауға әкелді. Керісінше, кеңестік күштер АҚШ үшін аса қауіпті болған жоқ, өйткені олардың міндеті Атлант мұхитындағы АҚШ конвойлеріне және Еуразия құрлығындағы нысандарға шабуыл жасау болды. Кеңес Одағында 1200 орта және ауыр бомбалаушы болғанымен, олардың тек 150-і (Туполев Ту-95 және Мясищев М-4) Солтүстік Америкаға жете алды (соңғысы тек ұшу кезінде жанармай толықтыру арқылы). Сондай-ақ, олар АҚШ әуе кеңістігіне енуде қиындықтарға тап болды, ол кішкентай және нашар қорғалған. АҚШ бомбалаушыларының санына қарағанда, кеңестік бомбалаушылардың саны аз болғандықтан, АҚШ күштері кеңестік әуе кеңістігіне енуге міндеттелді, ол әлдеқайда үлкен және жақсы қорғалған. Бұл 1984 жылы өзгерді, жаңа Tu-95MS және Tu-160 бомбалаушылары пайда болды және алғашқы кеңестік AS-15 зымырандарымен жабдықталды. Кезең-кезеңмен енгізілуді шектеу арқылы АҚШ-қа белгілі бір уақытқа стратегиялық артықшылықты қалдыру ұсынылды. Time журналының айтуынша, «Рейганның лимиттері бойынша АҚШ өзінің стратегиялық күштерін Кеңес Одағына қарағанда әлдеқайда аз түзетуі керек еді. Бұл ұсыныстың ерекшелігі, кеңестерді оны әділетсіз және бір жақты деп айыптауға итермелейді. Әрине, қару-жарақ бақылауын жақтаған кейбір американдықтар, АҚШ-ты қарусыздануды саботаж ету үшін, АҚШ-тың қайта қарулану ісіне кірісуі үшін, кейбір күдіктілердің құпия күн тәртібінің бөлігі болып табылатын, сырттай тең көрінетін, әдейі келіссөзге жатпайтын ұсынысты Кремльге жасады деп айыптайды». Бірақ Time журналы атап көрсетті, «Кеңес Одағының құрылымы күшті МБР-і оларға АҚШ-қа қарағанда «атқыш салмағы» бойынша шамамен 3:1 артықшылық берді – екінші ұлтқа «өлім мен қиратудың» мегатонналарын «тастаудың» жиынтық күші».

Шығындар

Үш институт START I-ді іске асыруға АҚШ үкіметінің жұмсауы тиіс болжамды шығындарды зерттеді: Конгресс Бюджет Кеңесі (CBO), АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитеті (SFRC) және Қорғаныс талдау институты (IDA). CBO бағалауынша, толық іске асыру құны $410-нан $1,830 миллионға дейінгі біржолғы шығындардан және $100-дан $390 миллионға дейінгі жылдық шығындардан тұрады. SFRC біржолғы шығындарды $200 миллионнан $1,000 миллионға дейін, ал келісімнің 15 жылындағы инспекциялық шығындарды $1,250 миллионнан $2,050 миллионға дейін бағалады. Ал IDA тек тексеру шығындарын бағалап, олардың шамамен $760 миллионға жететінін мәлімдеді. Келісімді іске асыру шығындарына қоса, АҚШ бұрынғы кеңестік республикаларға Қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағдарламасы (Нанн-Лугар бағдарламасы) арқылы көмектесті, бұл бұрынғы Кеңес Одағында START I бағдарламасын іске асыру шығындарына $591 миллион қосты, бұл АҚШ үшін бағдарламаның құнын шамамен екі есеге арттырды. Келісім күшке енгеннен кейін бұрынғы Кеңес Одағының ядролық қару қоры 12,000-нан 3,500-ға дейін азайды. АҚШ өзінің ядролық күштерін күтіп ұстау және жаңарту туралы алаңдамай, ақша үнемдеді. CBO-ның бағалауынша, бұл келісімнің алғашқы бес жылында $46 миллиардты және 2010 жылға дейін шамамен $130 миллиардты үнемдеуге мүмкіндік берді, бұл келісімді іске асыру құнынан жиырма есеге жуық қаражатты құрайды. Дегенмен, 1980 жылдары қарқынды ядролық қарулану жарысы болды. Ол 1991 жылы екі тараптың да 10,000 стратегиялық оқ-дәріге ие болуымен ядролық теңдікті сақтаумен аяқталды.

Тексеру құралдары

Қару-жарақты бақылау шартындағы тексеру жүйелері тараптарды олардың іс-әрекеттері мен шарттамаларын бұзулары үшін жауапкершілікке тартуға мүмкіндік беретін көптеген құралдарды қамтиды. Бұған қоса, баллистикалық зымырандардың ұшу сынақтарынан алынған телеметриялық мәліметтерге қол жеткізу талап етілді, оның ішінде деректер таспаларын алмасу және екі тараптан да шифрлау мен қаптауға тыйым салу міндетті болды.

Қол қою

Келісімге қол қоюға әкелген келіссөздер 1982 жылдың мамырында басталды. 1983 жылдың қарашасында Кеңес Одағы Еуропаға орташа қашықтықтағы зымырандарды орналастырған АҚШ-пен байланысты үзіп тастады. 1985 жылдың қаңтар айында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джордж Шульц пен КСРО Сыртқы істер министрі Андрей Громыко стратегиялық қару-жарақ, орташа қашықтықтағы зымырандар және зымыранға қарсы қорғаныс мәселелерін қамтитын үш бөлімді жоспарды келісті. Бұл мәселе Рональд Рейган мен Михаил Горбачевтің Рейкьявик саммитінде көп назарға ие болды және нәтижесінде 1987 жылдың желтоқсанында Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шартқа қол қойылды.

Іске асыру

375 B-52 ұшағы Аризона штатындағы Дэвис-Монтан әуе базасындағы Ғарыш және авиациялық техниканы күтіп-жөндеу орталығына жеткізілді. Бомбалаушылардан барлық қолданылатын бөліктері алынып, 13 000 фунт салмақталған болат пышақпен бес бөлікке бөлінді. Гильотина әрбір ұшақты төрт рет кесіп, қанаттарын айырды және фюзеляжды үш бөлікке бөлді. Бөлінген B-52 ұшақтары үш ай бойы сол жерде қалды, осылайша ресейлік спутниктер бомбалаушылардың жойылғанын растады, содан кейін олар металл терісіне сатылды. Кеңес Одағының құлауынан кейін, шартты міндеттемелер он екі кеңес мұрагер мемлекетіне жүктелді. Олардың ішінде Түркіменстан мен Өзбекстан ядролық байланысты бір-бір нысанын жойды, ал орнындағы тексерулер тоқтатылды. Беларусь, Қазақстан, Ресей Федерациясы және Украинада тексерулер жалғасты.

Тиімділік

Беларусь, Қазақстан және Украина ядролық қаруларының барлығын жоюға немесе Ресейге беруге шешім қабылдады. АҚШ және Ресей әрқайсысы қару жеткізу құралдарының қуатын 1600-ға дейін, ал ядролық оқ-дәрілерді 6000-нан аспайтын деңгейге дейін төмендетті. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2010 жылғы 28 шілдеде жарияланған "Қорал-жарақты бақылау, таратпау және қарусыздандыру саласындағы келісімдер мен міндеттемелерге қатысу және оларды сақтау" атты есебінде Ресейдің 2009 жылғы 5 желтоқсанда мерзімі өткен кезде келісімді толық орындамағаны айтылды. Есепте Ресейдің бұзушылықтары нақты көрсетілмеген. 1994 жылы Ресейдің СНВ-I шартын бұзғанына қатысты бір оқиға болды. Қаруды бақылау және қарусыздандыру агенттігінің директоры Джон Холум Конгрестегі куәлігінде Ресейдің SS-19 құрлық аралық баллистикалық зымыранын тиісті тараптарға хабарламай ғарышқа ұшыру құралына айналдырғанын мәлімдеді. Ресей бұл әрекетін, ғарышқа ұшыру құралына қайта жабдықталған зымырандарға қатысты СНВ-I шартының есеп беру талаптарын орындауға міндетті емес деп түсіндірді. SS-19-дан басқа, Ресей ғарышқа ұшыру құралдарын құрастыру үшін SS-25 зымырандарын да пайдаланғаны хабарланды. АҚШ үшін мәселе сол еді, Ресейдің бұзушылықтарына байланысты құрлық аралық баллистикалық зымырандарының нақты саны мен орналасқан жері туралы деректер болмады. Бұл дау 1995 жылы шешілді. АҚШ президенті Барак Обама қолдаған келісімді жаңарту және кеңейту туралы ұсыныстар бар. АҚШ және Канада институтының директоры Сергей Рогов: "Обама ядролық қару-жарақтарды күрт қысқартуды қолдайды, менің ойымша, Ресей мен АҚШ 2009 жылдың жазында немесе күзінде СНВ-I келісімінің орнына жаңа келісімге қол қоюы мүмкін", - деді. Ол жаңа келісімге тек Вашингтон Орталық Еуропаға зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің элементтерін орналастыру жоспарларынан бас тартса ғана қол қойылатынын айтты. Ол "қарусыздану саласында жаңа қадамдар жасауға" дайын екенін білдірді, бірақ Польшада он зымыранды ұстап алуға арналған ракеталар мен Чехиядағы радарды орналастыру туралы АҚШ-тың "Ресейді зымырандық қорғаныс жүйесімен қоршауға" тырысуына наразылық білдірді. 2009 жылдың 17 наурызында Медведев Ресейдің "ірі ауқымды" қайта қарулану және ядролық арсеналын жаңартуды бастайтынын мәлімдеді. Ол НАТО-ның Ресей шекараларына жақын кеңейіп жатыр деп айыптап, 2011 жылы армияның, теңіз күштерінің және ядролық әлеуеттің күшеюімен қарулануды бастауға бұйрық берді. Сонымен қатар, Ресейдің стратегиялық зымыран күштерінің басшысы Николай Соловцов жаңа буын RS-24 зымырандарын СНВ-I шартының мерзімі 5 желтоқсанда аяқталғаннан кейін орналастыра бастайтынын хабарлады. Ресей жаңа келісімге қол жеткізуді үміттенеді. АҚШ мен Ресей арасындағы қарым-қатынастың соңғы екі жылда жақсарғанына қарамастан, шиеленіс күшейді. 2009 жылдың 4 мамырында АҚШ және Ресей СНВ келісімін қайтадан талқылай бастады және жаңа келісімге қол қойғанда ядролық оқ-дәрілер мен оларды жеткізу құралдарын санау мәселесін қарастырды. Екі ел арасындағы даулы мәселелерді ескермей, екі тарап та орналастырылған оқ-дәрілердің санын әрқайсысы 1000-1500-ге дейін төмендетуге келісті. АҚШ Ресейдің ұсынысын, зымыранға қарсы жүйені Шығыс Еуропа орнына Әзірбайжанда орналастыруға дайын екенін айтты. Джордж Буш әкімшілігі Шығыс Еуропадағы қорғаныс жүйесінің Иранға қарсы мақсатта екенін мәлімдеді, бірақ Ресей оны өзіне қарсы қолданудан қорқыды. Екі тараптың да қазір келісімге келуге дайындығы болашақта қару-жарақтарды азайтудың жаңа кезеңіне әкелуі мүмкін. 2009 жылдың 6 шілдесінде Мәскеуде Обама мен Медведев СНВ-I келісімін ұзарту жөніндегі "бірлескен түсіністікке" қол қойды. Бұл келісім екі тараптың да орналастырылған оқ-дәрілердің санын 500-ден 1100 жеткізу құралымен 1500-ден 1675-ке дейін азайтуды көздеді. Жаңа келісімге 2009 жылдың желтоқсанында СНВ-I шартының мерзімі аяқталғанға дейін қол қойылуы тиіс еді, ал азайту шаралары жеті жыл ішінде жүзеге асырылуы керек еді. Көп айлық келіссөздерден кейін Обама мен Медведев 2010 жылдың 8 сәуірінде Чехияның Прага қаласында стратегиялық шабуылдық қаруды одан әрі азайту және шектеу туралы шартқа қол қойды.