Кіріспе

Канададағы оңшыл саяси партия

қазіргі партия

Канаданың Консервативтік партиясы – 1867 жылдан 1942 жылға дейін болған Канаданың ірі федералды саяси партиясы. Партия дәстүрлі консерватизмді ұстанды және оның негізгі саясаты Ұлыбританиямен қарым-қатынасты нығайту, индустрияны мемлекеттік меншікке алу және жоғары тарифтерді қолдауды қамтыды. Партия Канада Конфедерациясынан кейін құрылды және 1873 жылы "Либералды" деген сөзді алып тастағанға дейін "Либералды консервативтік партия" деп аталды. Көбінесе Джон А. Макдональдтың басшылығымен консерваторлар Канаданы 1867 жылдан 1873 жылға дейін және 1878 жылдан 1896 жылға дейін басқарды. Осы екі басқару кезеңінде партия Ұлыбританиямен байланысты нығайтып, Канадалық Тынық мұхиты теміржолының құрылысын бақылады, Канаданың аумақтық шекараларын едәуір кеңейтті және отандық өнеркәсіпті қорғау үшін жоғары тарифтерден тұратын Ұлттық саясатты енгізді. 1911-1921 жылдар аралығындағы үшінші басқару кезеңінде Консервативтік партия табыс салығын және федералды сайлауларда әйелдерге сайлау құқығын енгізді, ең бастысы – Бірінші дүниежүзілік соғыста Канаданың қатысуын бақылады. 1917 жылы партия әскери шақыруды енгізді, бұл әскери шақыру дағдарысы деп белгілі болған ұлттық бөлінуге әкелді. Дағдарыстың нәтижесінде партия әскери шақыруды қолдаған либералдармен бірігіп, 1920 жылға дейін болған "Біріккен партияны" құрды. Консерваторлар 1921 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады. Консерваторлар 1926 жылы және 1930 жылдан 1935 жылға дейін үкімет құрды. Соңғы кезеңде консерваторлар Ұлы депрессиямен бетпе-бет келді, бірақ оны басқарудағы олардың танымалдылығы төмен болды, нәтижесінде 1935 жылы жеңіліске ұшырады. 1942 жылы консерваторлар өздерінің қолдаушыларын кеңейтуге тырысты, сол жылы өткен басшылық конференциясында Манитобаның прогрессивті премьер-министрі Джон Брэкенді жаңа басшы етіп сайлады. Брэкен партияның атын "Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясы" деп өзгертуге келісті.

Либералдық-консервативтік партия

Партияның тамыры Конфедерацияға дейінгі Канада провинциясында жатыр. 1853 жылы Канада шығысындағы «көктер» және Торилер мен Канада батысындағы орташа реформаторлар Аллан МакНаб пен А. Н. Мориннің бірлескен премьерлік етуімен коалициялық үкімет құрды. Осы коалицияның нәтижесінде Либералды консервативтік партия пайда болды.

Конфедерация

Макдональд Консервативтік партияның басшысы болды және 1867 жылы алғашқы ұлттық үкіметті құрды. Партия Квебектің ультрамонтанист католиктері, тарифтерді қолдайтын кәсіпкерлер, Біріккен Империяның адалдары және оранжистерді біріктірді. Макдональдтың бірінші үкіметінің маңызды жетістіктерінің бірі – Канадалық Тынық мұхиты теміржолының салынуы болды, бірақ осының нәтижесінде 1873 жылы үкімет құлаған «Тынық мұхитының жанжалы» да болды. Макдональд басқаратын Либералды консерваторлар 1878 жылы АҚШ-пен еркін сауда немесе өзара тиімділік саясатына қарсы шығып, билікке оралды. Олар бизнесті дамытуға және жоғары тарифтік протекционизм шаралары арқылы индустрияны өркендетуге, сондай-ақ батысты қоныстандыруға және дамытуға бағытталған Ұлттық саясатты қолдады. Осы кезеңде және ХХ ғасырдың басында консерваторлар мен либералдардың арасындағы басты айырмашылық – консерваторлардың британдық империясынан тыс импортқа тарифтер салынған протекционистік жүйе – империялық преференцияны және Ұлыбританиямен берік саяси және құқықтық байланыстарды жақтауы болды. Ал либералдар еркін сауданы, континенттік саясатты (яғни АҚШ-пен жақын байланыстарды) және Ұлыбританиядан тәуелсіздікті күшейтуді қолдады. Макдональд 1891 жылы қайтыс болды, оның басшылығысыз консервативтік коалиция католик француз канадалықтары мен британдық империалистер арасындағы діни шиеленістердің күшіне байланысты ыдырады. Британдық империалистер көбінесе француз тілдес халыққа және католицизмге қарсы болды. Үкімет Ред-Ривер және Солтүстік-Батыс көтерілісіне себеп болған наразылықтарды дұрыс шеше алмады, көшбасшысы Луи Риельді дарға асты, сондай-ақ Манитоба мектептері мәселесі консервативтік партия ішіндегі шиеленісті күшейтіп, Квебек халқының консерваторларға қолдауын азайтты. Бұл мәселе 1980-ші жылдарға дейін толық шешілмеді. 1911 жылғы сайлаудың басты мәселесі – Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда болды. АҚШ-пен сауданы арттыруды жақтаған Вильфрид Лориердің либералдары биліктен қуылды. Роберт Борден жаңа тори үкіметін басқарды, ол қайта жандандырылған Ұлттық саясатқа және Ұлыбританиямен тығыз байланыстарды сақтауға баса назар аударды. Борден Квебекте Лориерге қарсы ұлтшылдармен одақтасып, Квебекте бекінді, бірақ үкіметте Квебек ұлтшылдары мен ағылшын канадалық империалистер арасындағы шиеленіс кез келген үлкен коалицияны мүмкінсіз етті.

Борден және консервативті қайта өрлеу

Бірінші дүниежүзілік соғыс одан әрі шиеленіс тудырды, себебі Квебек тұрғындарының көпшілігі (сонымен қатар пацифистер және елдің түкпір-түкпіріндегі көптеген жұмысшылар, шаруалар мен социалистер, әсіресе иммигранттар) Канаданың, өздері шетелдік, әсіресе британдық деп есептейтін қақтығысқа қатысуына құлшынбады, ал Борденнің қолдаушылары, көбінесе ағылшын Канадасында тұратын, Канаданың соғысқа қатысуын және соғысқа адамдарды әскери қызметке алу саясатын қолдады (1917 жылғы әскери шақыру дағдарысына қараңыз).

Ұлттық либералды және консервативті партия

Консервативтерді Либералды Юнионисттермен біріктіріп, гегемониялық партия жасауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, себебі либералдардың көпшілігі Канаданың жаңа Прогрессивті партиясына қосылды немесе Уильям Лайон Маккензи Кингтің жаңа басшылығымен либералдар қатарына қайта оралды. Бұл бөліністің маңызды мәселесі – еркін сауда болды. Фермерлер Тори тариф саясатына өте қарсы болды, ал еркін сауда прогрессивтілердің құрылуындағы басты мәселе еді. Әскери шақыру дағдарысы Квебектегі консервативтің базасын ұрпақтар бойы құртты, нәтижесінде олар Одақ үкіметінен бұрынғыдан да аз қолдауға ие болды. Борденнің ізбасары Артур Миген «Ұлттық либералды және консервативті партияны» құру арқылы унионисттік коалицияны тұрақты етуге тырысты, бірақ көптеген либералдар бұрынғы партияларына оралып, ал кейбір консерваторлар бұл консервативті партияны жоюға жасалған әрекет деп қарады. Питерборо-Батыс округінен сайланған Джон Хэмпден Бернхам үкіметтік фракциядан шығып, тәуелсіз консерватор ретінде отырды және өзінің позициясы бойынша қосымша сайлауға қатысу үшін мандатын тастады. Мигеннің партиясы 1921 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады, либералдардан кейін үшінші орынға түсті. 1922 жылғы наурыздағы партиялық жиналыста партия өзінің бастапқы атауына – Либералды консервативті партия – қайта оралды. 1925 жылғы сайлауда либералдар азшылық үкімет құрды. Консерваторлар Палаталар палатасында көпшілік орындарды жеңіп алды, бірақ Кинг прогрессивтердің қолдауымен билікте қалып, азшылық үкіметін құрды. Кингтің үкіметі бірнеше айдан кейін Палаталар палатасындағы дауысқа түсіп жеңілді, содан кейін премьер-министр Кинг генерал-губернатор Бингтен жаңа сайлау тағайындауды сұрады, бірақ Бинг бас тартты және Мигеннен үкімет құруды өтінді. Мигеннің үкіметі билікке келгеннен үш күн өткен соң Палаталар палатасындағы дауысқа түсіп жеңілді, жаңа сайлаудан басқа жол қалмады. Жалпы сайлауда либералдар жеңіске жетті. Вайзман либералдардың канадалық ұлтшылдықты баса назарға алғанын, ал консерваторлардың «британдық империалистік мақтанышпен» мақтанғанын айтады. «Кинг-Бинг дауы» негізінен канадалық ұлттық сезімдерге ойнады, себебі британ үкіметі тағайындаған генерал-губернатор өкілеттігінен асып кеткені және бұл Канада саясатындағы британдық ықпалдың шамадан тыс күштілігінің белгісі болды деп саналды. Сондықтан «Кинг-Бинг дауы» либералдардың пайдасына ойнады.

Беннетт пен Ұлы депрессия

Мейгенді Тори көшбасшысы ретінде Р. Б. Беннетт, Калгаридің миллионер бизнесмені, 1927 жылғы көшбасшылық конвенциясында алмастырды, бұл Тори көшбасшысы осы әдіспен алғаш рет таңдалды. Беннетт 1930 жылғы сайлауда консервативтерді билікке жеткізді, негізінен Либералдық үкіметтің (немесе батыс әлеміндегі кез келген үкіметтің) Ұлы депрессиямен күресуге қабілетсіздігінің нәтижесінде. Беннетт консервативтердің жоғары тарифтер мен империялық преференция саясатын жүзеге асыру арқылы экономикалық дағдарысты үш күн ішінде аяқтаймын деп уәде берді. Бұл саясат күтілген нәтиже бермеген кезде Беннетт үкіметінің қолында басқа жоспар болмады. Партияның бизнеске және банктерге бейімділігі миллиондаған жұмыссыздарға ешқандай көмек көрсетпеді, олар қазірде үмітсіздікке беріліп, наразылық білдіруде. Консервативтер шешімсіз көрінді, жағдаймен күресе алмады және канадалықтардың сенімін жоғалтып, жек көру, мазақ пен аяусыз сындардың ошағына айналды. Бензинге ақшасы жетпей қалған көлік иелері көліктерін жылқымен тартқызып, оларды «Беннет керуендері» деп атады. Р. Б. Беннетт партияның ішінде де, сыртында да радикалды реформаларға қысымға ұшырады: 1932 жылы құрылған Кооперативтік Комонвелл федерациясы (ККФ) өзінің алғашқы сайлауын социалистік бағдарлама бойынша өткізуге дайын болды. Әлеуметтік несие қозғалысы батыста қолдаушылар жинап, 1935 жылдың қыркүйегінде Альберта провинциялық сайлауында жеңіске жетіп, үкімет құрды, бұл елді дүр сілкіндірді. Беннеттің өзінің үкіметі де құлдырауға ұшырады, өйткені оның сауда министрі Генри Герберт Стивенс консервативтер партиясынан Канаданы қайта құру партиясын құру үшін кетіп қалды, себебі Беннетт Стивенстің экономиканы реформалау және дағдарысты шешу үшін үкіметтің араласуы жөніндегі жоспарларын қабылдаудан бас тартты. Беннетт жұмыссыздарды қалалардан алыс орналасқан көмек лагерлеріне көшіру арқылы әлеуметтік тәртіпсіздікке жол бермеуге тырысты, бірақ бұл әлеуметтік шиеленісті күшейтті, нәтижесінде жұмыссыздардың «Оттаваға жол жүруі» болды. Олар Ванкуверден Оттаваға дейін пойызбен жүруге ниеттенді (жол бойы жаңа мүшелерді жинап), Беннеттке өз талаптарын жеке жеткізу үшін. Бұл сапар 1935 жылдың 1 шілдесінде Реджинада аяқталды, онда Корольдік Канадалық атты полициясы Премьер-министрдің бұйрығымен 3000 ереуілшінің қоғамдық жиналысына шабуыл жасап, екі адамды өлтірді және ондаған адамды жарақаттады. Өкінішке орай, Беннетт үкіметін құтқару үшін оның «еркін нарық» саясатын кері қайтарып, Франклин Делано Рузвельттің «Жаңа мәмілесіне» негізделген «Беннеттің жаңа мәмілесін» іске асыруға тырысты. Беннетт прогрессивті табыс салығын, ең төменгі жалақыны, апталық жұмыс уақытының лимитін, жұмыссыздыққа байланысты төленетін жәрдемақыны, денсаулық сақтау жәрдемақысын, зейнетақы бағдарламасын кеңейтуді және фермерлерге гранттар беруді ұсынды. Консервативтердің әлеуметтік мемлекет тұжырымдамасына жүгінуі кеш болды, және 1935 жылғы қазан айындағы сайлауда консервативтер жеңіліске ұшырады, Маккензи Кингтің Либералдық партиясы 173 орын алса, консервативтер тек 40 орын ғана жеңіп алды. Консервативтер 1940 жылғы сайлауда Манион басшылығымен «Ұлттық үкімет» деген жаңа атаумен күресті. Сайлау Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өтіп жатқандықтан, партия соғыс уақытында ұлттық бірлік үкіметін құру платформасында жарысты. Манион коалициялық тұжырымдаманы қолдайтын Либералдық және Лейбористтік партия өкілдерін «Ұлттық үкімет» кандидаттары ретінде ұсынуды ұсынды, олар кез келген партия мүшелеріне дауыс беруге рұқсат етілген ашық сайлаулар арқылы тағайындалатын еді. Бұл тұжырымдама іске аспады, және іс жүзінде «Ұлттық үкімет» кандидаттарының барлығы консервативтер болды. Жаңа атауға қарамастан, партия ешқандай орын жеңіп алмады, ал Манион өзінің сайлау округінде жеңіліске ұшырады. «Ұлттық үкімет» платформасы бойынша сайлауға түсу идеясы, бәлкім, консервативтер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір либералдармен коалиция құрып құрған Одақ үкіметінен шабыттанды.

Прогрессивті консерваторлар ретінде құлдырау және қайта құру

Манион жеңілгеннен кейін консерваторлар көшбасшылыққа Артур Мигенге қайта жүгінді. Сенатор Миген 1941 жылғы қарашада бірнеше жүз партия делегатының ұлттық конференциясында бірауыздан дауыс беру арқылы соғыс аяқталғанға дейін партияның көшбасшысы болып тағайындалды. Көшбасшылыққа үміткерлерді іріктеу үшін конференция өткізу туралы ұсыныс жеңіліске ұшырады. Ол Сенаттан кетіп, консерваторлардың сенімді орындықтары бар парламентке өтуге тырысты, бірақ 1942 жылғы ақпанда Йорк-Саутта өткен қосымша сайлауда CCF партиясына есе жіберді. Оның партиясының Екінші дүниежүзілік соғыста әскери шақыруды қайта енгізу жөніндегі талаптары Квебекті консерваторлардан одан да алшақтатып жіберді. Миген жеңілгеннен кейін көшбасшылық лауазымынан қанағаттанды. Сол жылы консерваторлар 1942 жылғы көшбасшылық съезде Манитобаның прогрессивті премьері Джон Брэккенді жаңа көшбасшы етіп сайлау арқылы өздерінің қолдаушылар базасын кеңейтуге тырысты. Брэкен партияның атын "Канаданың Прогрессивті-консервативтік партиясы" деп өзгерту шартымен көшбасшы болуға келісті.

Ұлттық консервативті көшбасшылар (1867-1942)

Аты Тең басшылықтан бастап қызмет еткен кезең Ескермелер Сэр Джон А. Макдональд 1 шілде 1867 6 маусым 1891 Кингстон, ОН (1867–18, 1887–91); Виктория, БК (1878–82); Карлтон, ОН (1882–88) 1-ші премьер-министр Сэр Джон Эбботт 16 маусым 1891 24 қараша 1892 Инкерман сенаторы, QC 3-ші премьер-министр Сэр Джон Спарроу Дэвид Томпсон 5 желтоқсан 1892 12 желтоқсан 1894 Антигониш, НС 4-ші премьер-министр Сэр Маккензи Боуэлл 21 желтоқсан 1894 27 сәуір 1896 Хейстингс сенаторы, ОН 5-ші премьер-министр Сэр Чарльз Түппер 1 мамыр 1896 6 ақпан 1901 Кейп-Бретон, НС 6-шы премьер-министр Сэр Роберт Лэрд Борден 6 ақпан 1901 10 шілде 1920 Халифакс, НС (1900–04, 1908–17); Карлтон, ОН (1905–08); Кингс, НС (1917–21) 8-ші премьер-министр Артур Мейген 10 шілде 1920 24 қыркүйек 1926 Портаж-ла-Прери, МБ (1908–21, 1925–26); Гренвилл, ОН (1922–25) 9-шы премьер-министр Хью Гатри (уақытша басшы) 11 қазан 1926 12 қазан 1927 Веллингтон-Саут Р. Б. Беннетт 12 қазан 1927 7 шілде 1938 Калгари-Уэст, АБ 11-ші премьер-министр Роберт Мэнион 7 шілде 1938 14 мамыр 1940 Лондон, ОН 1940 жылғы сайлаудағы орынды жоғалтқаннан кейін отставкаға шықты Ричард Хансон (уақытша басшы) 14 мамыр 1940 12 қараша 1941 Йорк—Санбери, НБ Артур Мейген 12 қараша 1941 9 желтоқсан 1942 Сент-Мэрис сенаторы, Онтарио Йорк-Саут сайлауы арқылы Парламентке өту әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін отставкаға шықты.

Сенаттағы консервативті көшбасшылар

Аты-жөні: Александр Кэмпбелл 1867 жылғы 1 шілде – 1887 жылғы 26 қаңтар Үкімет басшысы. 1873 жылғы 5 қарашадан 1878 жылғы 7 қазанға дейін Оппозиция басшысы.

Сэр Джон Джозеф Колдуэлл Эбботт 1887 жылғы 12 мамыр – 1893 жылғы 30 қазан Үкімет басшысы. 1891 жылғы 16 маусымнан 1892 жылғы 24 қарашаға дейін сондай-ақ Премьер-министр болды.

Сэр Маккензи Боуэлл 1893 жылғы 31 қазан – 1906 жылғы 1 наурыз Үкімет басшысы. 1894 жылғы 21 желтоқсаннан 1896 жылғы 27 сәуірге дейін сондай-ақ Премьер-министр болды.

Сэр Маккензи Боуэлл 1893 жылғы 31 қазан – 1906 жылғы 1 наурыз Оппозиция басшысы.

Сэр Джеймс Александр Лоугид 1906 жылғы 1 сәуір – 1925 жылғы 2 қараша Оппозиция басшысы, 1911 жылғы 10 қазаннан 1921 жылғы 28 желтоқсанға дейін Үкімет басшысы. 1917 жылдан 1920 жылға дейін Юнионист партиясы.

Уильям Бенджамин Росс 1926 жылғы 1 қаңтар – 1929 жылғы 10 қаңтар Оппозиция басшысы. 1926 жылғы 28 маусымнан 24 қыркүйекке дейін Үкімет басшысы.

Уэллингтон Бартли Виллоуби 1929 жылғы 11 қаңтар – 1932 жылғы 3 ақпан Оппозиция басшысы. 1930 жылғы 7 тамыздан бастап Үкімет басшысы.

Артур Мейгэн 1932 жылғы 3 ақпан – 1942 жылғы 16 қаңтар 1935 жылғы 22 қазанға дейін Үкімет басшысы. 1942 жылға дейін Оппозиция басшысы. Бұрынғы премьер-министр (1920–1921, 1926). Сонымен қатар, 1941 жылғы 13 қарашадан бастап Ұлттық консервативті көшбасшы (2-ші рет).

Чарльз Колхун Баллантайн 1942 жылғы 16 қаңтар – 1942 жылғы 10 желтоқсан Оппозиция басшысы. Мейген төменгі палатаға үміткер болу үшін отставкаға кеткен кезде Сенат басшысы болды. 1942 жылғы 11 желтоқсанынан бастап Консервативтік партия Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясы болды. Баллантайн 1945 жылға дейін бірінші Прогрессивті консервативті Сенат басшысы болды.

Сайлау нәтижесі 18671940

Сайлау жетекшісі Партия атауы # үміткерлер тізімі # жеңген мандаттар +/– Сайлау қорытындысы # жалпы дауыс саны Халықтың қолдау пайызы Орын1867 Джон А. Макдональд Консерваторлар, либералды консерваторлар 112 100 1-орын 92,656 34.53% 1872 Консерваторлар, либералды консерваторлар, бір консервативті еңбекші 140 1-орын 123,100 38.66% 1874 Консерваторлар, либералды консерваторлар, бір консервативті еңбекші 104 35 2-орын 99,440 30.58% 1878 Консерваторлар, либералды консерваторлар 161 64 1-орын 229,191 42.06% 1882 Консерваторлар, либералды консерваторлар 168 7 1-орын 208,544 40.39% 1887 Консерваторлар, либералды консерваторлар 203 25 1-орын 343,805 47.41% 1891 Консерваторлар, либералды консерваторлар 212 6 1-орын 376,518 48.58% 1896 Чарльз Туппер Консерваторлар, либералды консерваторлар 207 19 2-орын 467,415 48.17% 1900 Консерваторлар, либералды консерваторлар 204 9 2-орын 438,330 46.1% 1904 Роберт Борден Консерваторлар, либералды консерваторлар 205 4 2-орын 470,430 45.94% 1908 Консерваторлар, либералды консерваторлар 211 10 2-орын 539,374 46.21% 1911 Консерваторлар, либералды консерваторлар және ұлттық консерваторлар 212 48 1-орын 636,938 48.90% 1917 Біріккен партия 211 20 1-орын 1,070,694 56.93% 1921 Артур Мейген Ұлттық либералды және консервативті партия 204 103 3-орын 935,651 29.95% 1925 Артур Мейген Консерваторлар 232 65 1-орын 1,454,253 46.13% 1926 Артур Мейген Консерваторлар 232 23 2-орын 1,476,834 45.34% 1930 Р. Б. Беннетт Консерваторлар 229 46 1-орын 1,836,115 47.79% 1935 Консерваторлар 228 98 2-орын 1,290,671 29.84% 1940 Роберт Джеймс Мэнион Ұлттық үкімет 207 2-орын 1,402,059 30.41%