Жак де Вокансон: Өнертапқыш және автоматтар жасаушысы

Кіріспе

Француз өнертапқышы және суретшісі (1709–1782)

Жак де Вокансон (жақ də vocɑ̃sɔ̃; 24 ақпан 1709 – 21 қараша 1782) – толық металлдан жасалған алғашқы токарлық станогын құрастырған француз өнертапқышы және суретшісі. Бұл өнертабыс өнеркәсіптік революция үшін өте маңызды болды. Токарлық станок – машина құралдарының анасы деп есептеледі, себебі ол басқа машина құралдарының ойлап табуына бастау берген алғашқы машина құралы болды. Ол әсерлі және инновациялық автоматтар жасауға жауапты болды. Сонымен қатар, ол алғашқы автоматты тоқыма станогын жобалаған адам болды.

Ерте өмір

Де Вокансон 1709 жылы Францияның Гренобль қаласында Жак Вокансон ретінде дүниеге келді (кейіннен Ғылым академиясы оның атына "de" деген атауын қосты). Ол қолғап жасаушының оныншы баласы болды, кедейлікте өсті және жастық шағында сағатшы болуды армандаған. Ол иезуиттерде оқыды, содан кейін Лиондағы Минимдер орденіне қосылды. Ол кезде діни білім алуды жоспарлаған, бірақ хирург Клод Николас Ле Катпен танысқаннан кейін механикалық құрылғыларға деген қызығушылығы қайта оянды, ол одан анатомияның толық мәліметтерін үйренді. Осы жаңа білімі арқасында ол қан айналымы, тыныс алу және ас қорыту сияқты тіршілікке қажетті биологиялық процестерді имитациялайтын алғашқы механикалық құрылғыларын жасауға қол жеткізді.

Автоматты ойлап тапқан

18 жасында Вокансонға Лионда жеке шеберханасы берілді, сондай-ақ бір дворяннан машиналар жиынтығын жасау үшін қаржылай көмек алды. Сол 1727 жылы «Минималь» орденінің басшыларының бірі келіп қайтты. Вокансон андроидтар жасауға шешім қабылдады. Автоматтар келуші саясаткерлерге тамақ беріп, үстелдерін жинап тастайтын. Бірақ, бір үкімет шенеунігі Вокансонның бейімділіктерін «құмарлыққа» жатқызып, оның шеберханасын бұзуға бұйрық берді. 1737 жылы Вокансон «Флейташыны» жасады – табур мен сыбызғымен ойнайтын, он екі әннен тұратын репертуары бар шопанның нақты көлеміндегі мүсіні. Мүсіннің саусақтары флейтада дұрыс ойнау үшін жеткілікті икемді болмады, сондықтан Вокансон туындысын терімен қаптауға мәжбүр болды. Келесі жылы, 1738 жылдың басында ол өзінің туындысын Ғылым академиясына ұсынды. Ол кезде механикалық жаратылыстар Еуропада сәнге айналған еді, бірақ көпшілігі ойыншықтар санатына жатса, де Вокансонның туындылары механикалық өмірге жақындығымен революциялық деп танылды. Сол жылы ол тағы екі автоматты жасады: «Тамбуринші» мен «Ас қорытатын үйрек», соңғысы оның шедеврі саналады. Үйрек әр қанатында 400-ден астам жылжымалы бөліктері бар, қанаттарын қағуға, су ішуге, дәнді сіңіруге және нәжіс шығаруға қабілетті еді. Вокансонның үйрегі ас қорыту процесін дәл көрсеткенімен, ішінде «қорытылған тағам» сақталатын жасырын бөлік болды, сондықтан үйрек шығарған нәжіс оның жегенінен өзгеше болды; үйрек су мен тұқым қоспасын жеп, көздерге нағыз нәжістен ажыратуға болмайтын нан үгінділері мен жасыл бояу қоспасын шығарды. Мұндай алдаулар кейде дау тудырса да, олар жиі кездесетін, себебі мұндай ғылыми демонстрациялар байлар мен ықпалды адамдардың қызығуын оятып, олардың демеушілігін тарту үшін ойын-сауыққа мұқтаж болды. Вокансон үйректің ішегін жасау барысында әлемдегі алғашқы иілгіш резеңке түтікті ойлап тапқандығымен де есімдері таныс. Ол өзінің автоматтарының революциялық сипатына қарамастан, олардан тез жалықты және 1743 жылы оларды сатты. Оның өнертабыстары Пруссияның Фридрих II-нің назарына ілігіп, оны өзінің сарайына шақыруға тырысты. Алайда, Вокансон өз еліне қызмет етуді қалап, бас тартты. 1741 жылы де Вокансонды Франциядағы жібек өндірісінің инспекторы етіп Людовик XV-нің бас министрі кардинал Флюри тағайындады. Оған жібек өндірісін реформалау міндеті жүктелді. Ол кезде Франциядағы тоқу өнеркәсібі Англия мен Шотландиядан қалып қойған еді. Осы кезеңде Вокансон тоқу процесін автоматтандыру үшін ауқымды өзгерістерді ұсынды. 1745 жылы ол әлемдегі алғашқы толық автоматтандырылған тоқыма станогын жасады, ол Базиль Бушон мен Жан Фальконның жұмысына негізделген. Вокансон француз мата өнеркәсібін перфокарталармен автоматтандыруға тырысты – бұл технологияны жарты ғасырдан астам уақыттан кейін Жозеф Мари Жаккард жетілдіріп, тоқуды революциялады және 20 ғасырда компьютерлерге деректерді енгізуге және ақпаратты екілік түрде сақтауға пайдаланды. Алайда, оның ұсыныстарын тоқымашылар жақсы қабылдамады, олар оны көшеде таспен лақтырып, көптеген революциялық идеяларына көңіл бөлмеді. 1746 жылы ол Ғылым академиясының мүшесі болды.

At just 18 years of age, Vaucanson was given his own workshop in Lyon, and a grant from a nobleman to construct a set of machines. In that same year of 1727, there was a visit from one of the governing heads of Les Minimes. Vaucanson decided to make some androids. The automata would serve dinner and clear the tables for the visiting politicians. However, one government official declared that he thought Vaucanson's tendencies "profane", and ordered that his workshop be destroyed. In 1737, Vaucanson built The Flute Player, a life size figure of a shepherd that played the tabor and the pipe and had a repertoire of twelve songs. The figure's fingers were not pliable enough to play the flute correctly, so Vaucanson had to glove the creation in skin. The following year, in early 1738, he presented his creation to the Académie des Sciences. At the time, mechanical creatures were somewhat a fad in Europe, but most could be classified as toys, and de Vaucanson's creations were recognized as being revolutionary in their mechanical lifelike sophistication. Later that year, he created two additional automata, The Tambourine Player and The Digesting Duck, which is considered his masterpiece. The duck had over 400 moving parts in each wing alone, and could flap its wings, drink water, seemingly digest grain, and seemingly defecate. Although Vaucanson's duck supposedly demonstrated digestion accurately, his duck actually contained a hidden compartment of "digested food", so that what the duck defecated was not the same as what it ate; the duck would eat a mixture of water and seed and excrete a mixture of bread crumbs and green dye that appeared to the onlooker indistinguishable from real excrement. Although such frauds were sometimes controversial, they were common enough because such scientific demonstrations needed to entertain the wealthy and powerful to attract their patronage. Vaucanson is credited as having invented the world's first flexible rubber tube while in the process of building the duck's intestines. Despite the revolutionary nature of his automata, he is said to have tired quickly of his creations and sold them in 1743. His inventions brought him to the attention of Frederick II of Prussia, who sought to bring him to his court. Vaucanson refused, however, wishing to serve his own country.]] In 1741 de Vaucanson was appointed by Cardinal Fleury, chief minister of Louis XV, as inspector of the manufacture of silk in France. He was charged with undertaking reforms of the silk manufacturing process. At the time, the French weaving industry had fallen behind that of England and Scotland. During this time, Vaucanson promoted wide ranging changes for automation of the weaving process. In 1745, he created the world's first completely automated loom, drawing on the work of Basile Bouchon and Jean Falcon. Vaucanson was trying to automate the French textile industry with punch cards – a technology that, as refined by Joseph Marie Jacquard more than a half century later, would revolutionize weaving and, in the twentieth century, would be used to input data into computers and store information in binary form. His proposals were not well received by weavers, however, who pelted him with stones in the street and many of his revolutionary ideas were largely ignored. In 1746, he was made a member of the Académie des Sciences.

Токарь

1760 жылы ол алғашқы өнеркәсіптік металл кескіш слайдты тұрақтандыру токарьін ойлап тапты. Кейбір деректер бойынша, оның өнертабысы 1751 жылы жасалған. Токар туралы мәліметтер «Энциклопедияда» келтірілген және Франциядағы Өнер мен қолөнерлер мұражайында (Musée des Arts et Métiers) көрсетілген. Ол жібек матаға өрнектер басу үшін қажетті дәл цилиндрлі роликтерді жасау мақсатында құрастырылған. Бұл роликтер болаттан емес, мыстан жасалған, сондықтан токарда өңдеуіне оңай болған. Осы себепті, Дерри мен Уильямс сияқты авторлардың еңбектерінде Вакансонның осы өнертабысы 1768 жылға дейін ескерілмеген болуы мүмкін.

Мұра

Жак де Вокансон 1782 жылы Парижде қайтыс болды. Вокансон өзінің туындыларының жинағын Людовик XVI-ға мұра етіп қалдырды. Бұл жинақ Париждегі Өнеркәсіп және қолөнер консерваториясының негізін қалады. Оның түпнұсқа автоматтарының барлығы жоғалып кетті. Флейташы мен дабылшы Революция кезінде жойылған деп хабарланды. Ал кейбіреулері Пьер Дюмолен (1781 жылы қайтыс болған) деген қолғап жасаушыға сатылды, ол оларды Еуропа бойынша үлкен сәттілікпен көрсетті. Дюмоленнің Санкт-Петербургте Вокансон автоматтарымен ұйымдастырған көрмесі Ресейде автоматтарына деген сұраныстың бастауы болды. 1783 жылы Дюмолен бұрын көрмеге шығарған автоматтарының Ресейде сақталып тұрғаны хабарланды, бірақ Дюмолен оларды өлімінен кейін жұмыс істемейтіндей етіп өзгертіп қойған. Вокансонның тоқу процесін автоматтандыру жөніндегі ұсыныстары, өмірінде назарсыз қалғанмен, кейіннен Жакард тоқыма станогын жасаған Джозеф Мари Жаккард тарапынан жетілдіріліп, іске асырылды. Гренобльдегі Вокансон лицейі оның құрметіне аталған және студенттерді инженерлік және техникалық мамандықтарға дайындайды.