Кіріспе

Құрал-жабдықтар мен қызметтердің қосылған немесе ажыратылған күйі. Компьютерлік технологиялар мен телекоммуникацияда «онлайн» – қосылған күйді, ал «офлайн» – ажыратылған күйді білдіреді. Қазіргі терминологияда бұл көбінесе интернет-байланысқа қатысты, бірақ (әсіресе «желіде» деп айтылғанда) үлкен жүйеге қосылған кез келген құрал немесе функционалдық бөлімшеге қатысты болуы мүмкін. Онлайн болу дегеніміз – құрал немесе кіші жүйе қосылған немесе пайдалануға дайын дегенді білдіреді. «Онлайн» сөзі интернетте жүзеге асырылатын іс-әрекеттерді және интернетте қолжетімді деректерді сипаттау үшін қолданылады, мысалы: «онлайн-идентификация», «онлайн-құқық бұзушы», «онлайн-құмар ойындары», «онлайн-ойын», «онлайн-сауда», «онлайн-банкинг» және «онлайн-оқу». «Кибер» және «электрондық» префикстері де ұқсас мағынаны білдіреді, мысалы «киберкеңістік», «киберқылмыс», «электрондық пошта» және «электрондық коммерция». Ал «офлайн» интернетке қосылмаған кезде орындалатын есептеу әрекеттерін немесе интернеттегі әрекеттердің баламаларын (мысалы, дәстүрлі дүкендердегі сатып алу) білдіруі мүмкін. «Офлайн» термині кейде «IRL» аббревиатурасымен (яғни «нақты өмірде») мағынасы бірдей қолданылады.

Тарих

19 ғасырда "on line" термині теміржол және телеграф салаларында жиі қолданылған. Теміржолдар үшін сигналдық пост желіге (қатынас жолына) телеграф желісі (кабель) арқылы хабар жіберетін, жолдың күйін көрсететін: Поезд желіде немесе Жол бос. Телеграф шеберлері желі арқылы ток жіберуді тікелей қосылым немесе аккумуляторлық қосылым деп атаса, ал тізбектегі ақауды қуат көзіне немесе соңғы құрылғыға қаратып, желідегі деп сипаттайтын. 1950 жылдан бері есептеу техникасында "on line" және "off line" терминдері машиналардың, соның ішінде компьютерлер мен сыртқы құрылғылардың қосылған немесе қосылмаған күйін көрсету үшін пайдаланылады. 1950 жылы жарық көрген "Жоғары жылдамдықты есептеу құрылғылары" кітабынан үзінді келтірейік:

Деректерді үлкен көлемде өңдеу үшін автоматты есептеу құралдарын пайдалану, егер осы деректерді автоматты түрде машинаға енгізуге қолайлы форматқа автоматты түрде түрлендіруге мүмкіндік беретін құралдар болса ғана үлкен жетістікке жетеді. Кейбір қолданыстар үшін, олардың ең маңыздысы – өлшеніп отырған процесті басқару үшін қысқартылған деректерді пайдалану, кіріс деректер желіде жұмыс істеу үшін дайындалуы керек. Желіде жұмыс істегенде кіріс дерек тікелей және кешіктірілмей деректерді өңдеу құрылғысына жіберіледі. Басқа қолданыстар үшін желіден тыс жұмыс, деректерді кейіннен машинаға енгізуге қолайлы форматқа автоматты түрде түрлендіруді қамтиды. Бұл талаптарды телепринтерлердің жұмыс талаптарымен салыстыруға болады. Мысалы, кейбір телетайп машиналары желіде жұмыс істейді. Олардың операторлары дереу байланыста болады. Басқа телетайп машиналары перфорацияланған қағаз лента арқылы желіден тыс жұмыс істейді. Хабар лентаға жасалған тесіктер арқылы сақталады және кейіннен лентаны басқа машинаға беру арқылы жіберіледі.

Желіден тыс электрондық пошта

Осы ұғымдарды электрондық поштамен қолданудың бір мысалы – пошта пайдаланушы агенті (MUA), оны онлайн немесе офлайн күйде жұмыс істеуге бағдарламалауға болады. Мұндай MUA-ның бірі – Microsoft Outlook. Онлайн күйде ол пошта серверлеріне қосылуға тырысады (мысалы, белгілі бір интервалмен жаңа поштаны тексеру үшін), ал офлайн күйде мұндай қосылыс жасамайды. MUA-ның онлайн немесе офлайн күйі, оны іске қосып отырған компьютердің интернетке қосылу жағдайымен міндетті түрде сәйкес келе бермейді, яғни компьютердің өзі интернетке кабельдік модем немесе басқа құралдар арқылы қосылған болуы мүмкін, бірақ пайдаланушы Outlook-ты офлайн күйде ұстап, хабарламаларды жіберуге немесе қабылдауға тырыспайды. Сол сияқты, компьютерге қажет болғанда диал-ап қосылымын пайдалануға конфигурациялауға болады (мысалы, Outlook сияқты бағдарлама серверге қосылуға тырысқанда), бірақ пайдаланушы Outlook поштаны тексеру үшін бағдарланғанда осы қоңырау шалуды іске қосуды қаламайды.

Мүшеліктерді желіден тыс ойнату

Цифрлық аудио технологиясы осы ұғымдардың қолданылуының тағы бір мысалы. Таспа жазғыш, цифрлық аудио редакторы немесе басқа да онлайн құрылғылар – синхрондау бас құрылғысының сағатымен басқарылатын құрылғылар. Синхрондау шебері ойнатуды бастағанда, онлайн құрылғы автоматты түрде шебермен синхрондалып, жазбаның сол нүктесінен ойнатуды бастайды. Офлайн құрылғы сыртқы сағатқа сілтеме жасамай, тек өзінің ішкі сағатына сенеді. Егер сіз тек бір құрылғының дыбысын естігіңіз келсе, көптеген құрылғылар синхрондау шеберіне қосылғанда, оны офлайн қою ыңғайлы, себебі құрылғы онлайн ойнатылса, барлық синхрондалған құрылғылар ойнату нүктесін іздеп, бір-бірімен синхрондауды күтуі керек. (Қосымша ақпарат алу үшін MIDI timecode, Word clock және жазу жүйесінің синхрондалуы туралы қараңыз.)

Желіден тыс шолу

Бұл ұғымдардың жалпы қолданылуының үшінші мысалы – онлайн немесе офлайн күйде жұмыс істеуге бағдарламаланған веб-браузер. Браузер беттерді серверлерден тек онлайн күйде ғана алуға тырысады. Офлайн күйде немесе «офлайн режимінде» пайдаланушылар офлайн шолу мүмкіндігін пайдалана алады, онда бұрын онлайн күйде жүктелген беттердің жергілікті көшірмелерін пайдаланып шолу жасауға болады. Бұл компьютер желіден тыс болғанда немесе интернетке қосылу мүмкін болмағанда немесе қажет болмағанда пайдалы. Беттер пайдаланушының бұрынғы онлайн шолуының нәтижесінде веб-браузердің жеке кэш-жадына жасырын түрде жүктеледі немесе браузерде белгілі бір веб-беттердің жергілікті көшірмелерін сақтауға конфигурацияланған болса, онлайн күйге ауысқанда жергілікті көшірмелердің жаңартылуын тексеру арқылы немесе белгілі бір интервалмен жаңартылады. Мұндай веб-браузерлердің бірі – Internet Explorer. Беттерді «үйірме беттер» тізіміне қосса, оларды «офлайн шолуға қолжетімді» деп белгілеуге болады. Internet Explorer таңбаланған беттің және сілтемелер арқылы байланысқан барлық беттердің жергілікті көшірмелерін жүктейді. Internet Explorer 6 нұсқасында тікелей және жанама сілтемелердің деңгейі, жергілікті дискідегі рұқсат етілген максималды орын мөлшері және жергілікті көшірмелердің жаңартылуын тексеру кестесі әрбір «үйірме бет» жазбасы үшін конфигурацияланады. Интернетке жеткілікті қосылымдары жоқ қоғамдар үшін – дамып келе жатқан елдер, ауылдық аймақтар және түрмелер – WiderNet-тің eGranary Digital Library (екі мыңнан астам веб-сайттан және жүздеген CD-ROM-нан жиналған шамамен отыз миллион білім беру ресурстары) сияқты офлайн ақпарат сақтау орындары ақпаратқа офлайн қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Соңғы кезде Internet Archive USB-жетектер мен SD-карталар арқылы жаңартылатын арзан серверлердегі материалдарға қол жеткізуді көздеген офлайн сервер жобасын жариялады.

Желіден тыс сақтау

Сол сияқты, офлайн сақтау – бұл басқа жүйелермен қосылыс орнатылмағанша, компьютерлік деректерді сақтау тәсілі. Бұған қоса, әдетте онлайн режимінде жұмыс істейтін, бірақ қуаты өшірілген жүйе де офлайн деп есептелуі мүмкін.

Желіден тыс хабарламалар

Байланыс құралдары мен бұқаралық ақпарат құралдарының дамуымен қатар, «офлайн» және «онлайн» сөздері жиі қолданылады. Егер адам хабар алмасу құралында белсенді болып, хабарламаларды қабылдай алса, онда ол «онлайн» хабарлама деп аталады. Ал егер адам қолжетімді болмаса, хабарлама оралғанда қарау үшін қалдырылса, онда ол «офлайн» хабарлама деп аталады. Осы ретте, адамның қолжетімді болуы «онлайн», ал қолжетімсіздігі «офлайн» деп аталады.

Файл жүйелері

Файл жүйелері контекстінде "онлайн" және "оффлайн" терминдері "қосылған" және "қосылмаған" терминдерімен мағынасы бірдей. Мысалы, файл жүйелерінің өлшемдерін өзгерту мүмкіндіктерінде "онлайн кеңейту" және "онлайн қысқарту" сәйкесінше, файл жүйесін ажыратпастан, оған бөлінген орынды ұлғайту немесе азайту мүмкіндігін білдіреді.

Жалпылау

Онлайн және оффлайн аражіктер есептеу техникасы мен телекоммуникациядан адамдар арасындағы қарым-қатынас саласына дейін жалпыланды. Онлайн және оффлайн деп есептелетін нәрселердің арасындағы шекара социология ғылымында зерттеу нысанына айналды. Онлайн және оффлайн аражігі компьютер арқылы жүзеге асырылатын коммуникация мен тікелей (бетпе-бет) қарым-қатынас (мысалы, жеке кездесу) арасындағы айырмашылық ретінде дәстүрлі түрде қарастырылады. Онлайн – виртуалды кеңістік немесе киберкеңістік, ал оффлайн – нақты өмір (яғни, шынайы өмір немесе "дене кеңістігі"). Слейтер бұл айырмашылықтың "өте әдіс" екенін айтады.