Кіріспе

Солшыл жақтағы радикалды ұйым

Халықтық революциялық армия (ЭРП) – Аргентинадағы коммунистік Жұмысшылар революциялық партиясының (Partido Revolucionario de los Trabajadores, PRT) әскери тармағы болған.

Шығу тегі

ERP троцкистік дәстүрден шыққан коммунистік партия PRT-ның қарулы қанаты ретінде құрылды, бірақ көп ұзамай маоистік теорияға, әсіресе Мәдени революцияға бет бұрды. 1960 жылдары PRT Куба революциясы кезінде Фидель Кастромен бірге соғысқан Че Геварамен байланысты партизандық соғыс стратегиясын қабылдады. ERP 1969 жылы Хуан Карлос Онгания басқарған Аргентинаның әскери диктатурасына қарсы партизандық науқанын бастады, ол бағытталған қалалық партизандық соғыс әдістерін, мысалы, үкіметтік шенеуніктерді және шетелдік компаниялардың басшыларын өлтіру және ұрлауды қолданды. Мысалы, 1973 жылы Энрике Горриаран Мерло мен Бенито Уртага Эссо компаниясының атқарушы директоры Виктор Самуэльсонды ERP арқылы ұрлап, 12 миллион доллар көлемінде алым алды. Сонымен қатар, олар ERP-ның элиталық «Арнайы отрядының» қарулы командаларын пайдалана отырып, бірнеше компания кеңселеріне шабуыл жасады. Шындықты анықтау және қарсы талаптарды келісу қиын болғанымен, ресми жарияланымға, «Crónica de la subversión en la Argentina» (Buenos Aires: Ediciones Depalma) үшін жарияланған деректер партизандық әрекеттердің сипатын көрсетеді. Ауылдық партизандар 52 қаланы басып алды, 166 банкты тонады және 185 адамды ұрлау үшін 76 миллион АҚШ долларын алым ретінде алды. Топ демократиялық сайлаулардан кейін де, Хуан Перонның 1973 жылы қайтып оралуымен азаматтық билікке оралғаннан кейін де зорлық-зомбылықты жалғастырды. 20 маусымда Пероншыл қозғалыс Езеиза қырғынынан кейін жарылды, ол лейтенант-полковник Хорхе Осинде басқарған оңшыл Пероншыл жасақ Перонның жер аударылудан оралған күні екі автобуста ауыр қаруланған Монтонеролардың келгенін хабарлады. 6 желтоқсанда 1973 жылы Экссон компаниясының атқарушы директоры Виктор Э. Самуэльсонды ERP ұрлап әкетті. Ол 144 күн тұтқында болғаннан кейін, Exxon корпорациясы рекордтық төлем жасағаннан кейін босатылды. ERP-ның ашық мақсаты – «пролетариат билігін» орнату үшін Аргентина үкіметіне қарсы коммунистік революция жасау. ERP әрқашан алдыңғы қатарда болды. ERP партизандық әрекеттері әскери бекеттерге, полиция бөлімшелеріне және конвойларға шабуыл жасау түрінде болды. 1971 жылы солшыл партизандармен шайқаста 57 полицей қаза тапты, ал 1972 жылы партизандық зорлық-зомбылықтан тағы 38 полицей өмірін жоғалтты. 28 желтоқсанда 1972 жылы ERP-ның теңізшісі Хулио Сесар Провенцано Аргентина Әскери-теңіз күштерінің штабындағы дәретханалардың біріне орнатқан бомба мерзімінен бұрын жарылып, қаза тапты. 3 сәуірде 1973 жылы ERP партизандары контр-адмирал Франсиско Агустин Алеманды ұрлап әкетті. 1974 жылдың қаңтар айында ERP Compañía Héroes de Trelew, 1972 жылғы Трелев қырғынының құрметіне аталды, онда қамаудан қашуға тырысқан 16 солшыл партизан атып өлтірілді, Азулдағы казармаға шабуыл жасап, командирді (полковник Камило Артуро Гей) және оның әйелін (Хилда Ирма Касо) өлтірді, полковник-лейтенант Хорхе Ибарзабалды ұрлап, кейіннен өлім жазасын орындады, ал Гей мен Касоның қызы Патрисия Гей өзіне қол жұмсады. Алайда тамыз айында 70 ERP партизаны Кордобадағы Аргентина армиясының Вилла Мария жарылғыш зауытына және Катамаркадағы 17-ші әуе десантты жаяу әскер полкіне әскери киім киіп шабуыл жасады. Олар сегіз полицей мен сарбазды өлтіріп, жаралағаннан кейін, 16 партизанды жоғалтып, 300 десантшыға берілгеннен кейін атып өлтірді. Вилла Мариядағы шабуыл кезінде полковник Аргентино дель Валье Ларрабуру ұрланды. 23 қазанда 1974 жылы ERP партизандары қан ауруларына маманданған Буэнос-Айрес ауруханасынан шығып бара жатқанда подполковник Хосе Франсиско Гардонды атып өлтірді. 18 тамызда 1975 жылы капитан Мигель Альберто Келлер, оған сержант және бес сарбаз қосылып, әскери бақылау бекеті деп ойлаған жерде әскери жүк көлігін тоқтатуға мәжбүр болды, ал Келлер ERP партизандарына жақындағанда атып өлтірілді. 1975 жылдың желтоқсан айында 300-ге жуық ERP партизандары мен оларды қолдаған жақтастар Буэнос-Айрес маңындағы Монте-Чинголо казармасына шабуыл жасады, бірақ 63 адам қаза тапты, олардың көпшілігі шабуыл кезінде жараланды және кейіннен қайтыс болды. Сонымен қатар, жеті әскери қызметкер мен үш полицей қаза тауып, 34 адам жарақат алды (оның ішінде 17 полицей). Барлығы 1975 және 1976 жылдар аралығында 293 аргентиналық әскери қызметкер мен полицей солшыл партизандармен шайқаста қаза тапты. 1976 жылы Уругвайдың Тупамаросы (MLN T), Чилидің Movimiento de Izquierda Revolucionaria (MIR) және Боливияның Ұлттық азаттық армиясының (ELN) үлкен бөлігін ERP және Монтонеролармен бірге Аргентинада күресуге жіберу жоспарланған, бірақ жоспарлар көбінесе әскери төңкеріс салдарынан іске аспады.

Тукуман мен Буэнос-Айрестегі операциялар

1973 жылы Хуан Перон президенттікке қайтып келгеннен кейін, ERP Аргентина мемлекетіне қарсы әскери операциялардың базасын құру мақсатында ауылдық стратегияға көшті. ERP жетекшілігі Ramón Rosa Jimenez Таулық ротасын (Compañía del Monte Ramón Rosa Jimenez) Аргентинаның солтүстік-батыс бұрышындағы, ұзақ жылдар бойы кедейлікте өмір сүретін Анд таулы аймағының шетіндегі Тукуман провинциясына жіберуді шешті. Ауылдық партизандық ротаның көптеген офицерлері Кубада оқыған. 2008 жылдың шілдесінде Куба басшысы Фидель Кастро Оңтүстік Америкадағы партизандық күштерді қолдағанын мойындады: «Революцияны насихаттауға тырыспаған жалғыз орын – Мексика. Қалған барлық жерде, ешбір ерекшеліксіз, тырыстық». Тукуман провинциясында ERP партизандарына қарсы армия капитаны ретінде соғысқан саясаткер Густаво Брейде Обейд 2007 жылы Иордания, Никарагуа және Анголадан келген жалдамалылардың «Рамон Роза Хименес» таулық ротасында қызмет еткенін мәлімдеді. 1974 жылдың желтоқсанына қарай партизандардың саны шамамен 100-ге жетті, ал Монтонерос тарапынан 400 адамнан тұратын қолдау желісі болды. Марио Роберто Сантучо басқарып, олар провинцияның үштен бірін бақылауға алып, 2500-ге жуық жақтас адамдардан тұратын база құрды. Сантучоның солтүстік-батыс провинциясындағы қарулы партизандарының саны алғашқы наурыз жылдары 300-ден аспады. 1974 жылы Перонның қайтысынан кейін солтүстік-батыстағы ERP күшінің өсуі, Монтонерос солшыл перонистерінің қалалық зорлық-зомбылықтарының күшеюі, Изабель Перон үкіметін «жою жарлықтарын» шығаруға және 1975 жылдың ақпанында қарсы көтеріліс науқанына қарсы күрес үшін әскери билікті кеңейтуге итермеледі. 1973 және 1974 жылдар аралығында солшыл партизандармен күресте барлығы 83 әскери және полиция қызметкері қаза тапты. Осы кезеңде партизан қозғалысы негізгі күшін солтүстікке ауыстырды және 1975 жылдың 5 қазанында партизандар 29-шы таулық жаяу әскер полкіне шабуыл жасады. 5-ші бригада Монтонерос тарапынан ауыр соққы алды, онда жүзден астам Монтонерос партизандары мен милициясы (ұрысшылдары) «Қара соғыс» деп аталатын Монтонерос операциясын жоспарлауға және орындауға қатысты. Бұл операцияға азаматтық авиалайнерді ұрлау, провинциялық әуежайды басып алу, Формоза провинциясындағы 29-шы жаяу әскер полкінің казармаларына шабуыл жасау және оның қару-жарағын басып алу, содан кейін әуе арқылы қашу кірді. Операция аяқталғаннан кейін олар Санта-Фе провинциясының шалғай аймағына қашып кетті. Боинг-737 ұшағы Рафаэла қаласынан алыс емес жердегі егістікке қонды. Оқиғадан кейін 12 әскери қызметкер мен 2 полиция қызметкері қаза тауып, бірнешеуі жарақат алды. Операцияның күрделілігі, қашу үшін пайдаланылған көліктер мен жасырын үйлер бірнеше жүз партизан мен олардың азаматтық қолдаушыларының қатысқанын көрсетеді. 1975 жылдың желтоқсанында 5-ші бригаданың көп бөлігі Тукуманның шекаралық аймақтарына жіберілді, провинцияда 5000-нан астам әскер орналастырылды. Алайда, сыртқы сақина арқылы кіруді тоқтатуға ештеңе кедергі келтірмеді және ERP әлі де Буэнос-Айресте күшті болды. Марио Сантучоның Рождестволық шабуылдары 1975 жылдың 23 желтоқсанында басталды. Операция өзінің әсерімен таңқалдырды, ERP бөлімшелері Монтонерос қолдауымен Буэнос-Айрес маңындағы Монте-Чинголо өнеркәсіптік аймағындағы Доминго Виебоуэно армиясының жабдықтау базасына қарсы кең ауқымды шабуыл жасады. Шабуылшылар жеңіліп, 53 ERP партизаны және 9 қолдаушы боевикті өлтірді. Жеті әскери қызметкер және үш полиция қызметкері қаза тапты. 1000-ға жуық үкіметтік күшке қарсы күш жұмсалды. Бұл ауқымды операцияны тек партизандардың жоспарлауы ғана емес, сонымен қатар оларды жасыруға, азық-түлікпен қамтамасыз етуге және қашуға көмектесетін олардың қолдаушылары да мүмкін етті. 30 желтоқсанда Буэнос-Айресте Аргентина армиясының штабында бомба жарылып, кем дегенде алты солдат жарақат алды. Әскерилердің пікірінше, үкіметтің сенімділігі құлдырады және күшін жою стратегиясы сәтсіз аяқталды. Партизандар тіпті Монтонерос тобының «Арнайы күштер» тобының су астындағы диверсанттарын да сәтті пайдаланды: 1975 жылдың 22 тамызында Энсенада портында тұрып жатқан кезде қазіргі заманғы 42 типті эсминец ARA Santísima Trinidad Монтонерос бақашылары оның корпусының астына орналастырған жарылғыш заттардан ауыр зақым көрді. Кеме қатты зақымдалғандықтан бірнеше жыл бойы теңізге жарамсыз болып қалды. 1975 жылдың соңына қарай сол жылы солшыл партизандардан 137 әскери және полиция қызметкері қаза тапты. 1976 жылдың 29 наурызында ERP жетекшілігі Буэнос-Айрес қаласының орталығында армия элементтерімен (соның ішінде ERP барлау басшысы) атыс кезінде он екі адамды жоғалтты, бірақ Сантучо және 50 партизан қоршаудан шығып кетті. 1976 жылдың ортасында Аргентина армиясы ERP-нің элиталық «Арнайы тобын» екі қақтығыста толығымен жойды. ERP командирі Марио Роберто Сантучо және Бенито Уртеага сол жылдың шілдесінде 601-ші барлау батальонының капитаны Хуан Карлос Леонетті басқаратын әскери күштер тарапынан қаза тапты. 1978 жылғы Әлем чемпионатында Аргентинадағы операцияларға дайындыққа қатысқан «Геварист жастар тобының» бірнеше жүз партизандары Заратедегі бірқатар шабуылдарда тұтқынға алынып, өлтірілді. Сол кезде әскери диктатура «мойынсұнбайтындарға» қарсы күресін белсенді азаматтық қолдаушыларға, зорлықсыз студенттерге, зиялыларға және партизандардың әлеуметтік, жауыгерлік еместерден тұратын базасы деп есептелген саяси белсенділерге қатысты мемлекеттік террорге дейін кеңейтті. Әртүрлі дереккөздерге сәйкес, 1976 жылдан 1983 жылға дейін Аргентинаны билеген әскери диктатура кезінде 12 261-ден 30 000-ға дейін адам жоғалып, қайтыс болды. Әрине, халықаралық қысымның арқасында диктатурадан аман қалған 12 000 PEN тұтқын болды. Шамамен 11 000 аргентиналық әскери диктатура кезінде жақындарының өліміне байланысты 200 000 долларға дейін ақшалай өтемақы алды. PRT саяси қызметін жалғастырды, әрине, мүшелерінің саны шектеулі болды, демократия елге қайтып келгеннен кейін де конвенциялар ұйымдастырды. 2015 жылдың желтоқсанында профессор Густаво Морелло (SJ) «Католик шіркеуі және Аргентинаның «Қара соғысы» (Oxford University Press, 2015) кітабында «Аргентинадағы «Қара соғыс» кезінде 15 000 адам өлтірілді, 8 000 түрмеге жабылды және шамамен 6 000 адам елден қуылды» деген қорытынды жасады.

Салдары

Аргентинадағы солшыл қанаттардың талқандалуынан кейін, бірқатар революциялық кадрлар Никарагуаға бет бұрды, онда 1979 жылы сандинистер билікті басып алған болатын. Мысалы, "Лас соғыс" ардагерлерінен құралған, Горриаран Мерло басқарған ERP жасағы 1980 жылы бұрынғы диктатор Анастасио Сомозаны өлтіру арқылы революциялық күреске белсенді қатысқанын көрсетті. 1987 жылы Аргентинаға оралған Горриаран Movimiento Todos por la Patria (Отан үшін барлығы қозғалысы немесе MTP) басшысы болды. Рауль Альфонсиннің жаңа демократиялық үкіметіне қарсы тағы бір әскери төңкеріс жасалуы мүмкін деген уәкілдік (сол кезде Аргентина әскерилерінің адам құқықтарын бұзды деген айыппен бірқатар сот процестері жүргізіліп жатқан), Энрике Горриаран Мерло 1989 жылы Ла Таблада әскери полкіне шабуыл жасады. Осы шабуыл кезінде Аргентина армиясы ақ фосфорды адамдарға қарсы қару ретінде қолданды, ал партизандар әскерге шақырылған сарбаздарды "қалқан" ретінде пайдаланды, нәтижесінде аман қалған MTP мүшелері тұтқындалды. Альфонсин MTP әскери төңкерістің алдын алуға тырысқанын және шабуылдың басты мақсаты – азаматтық соғысқа ұшырауы мүмкін, жаппай халық көтерілісін тудыру болғанын мәлімдеді. Өз газеттерінде және Аргентина баспасөзінде Май алаңының аналары Альфонсиннің Ла Таблада оқиғасын басқаруын сынап, жоғалып кеткен балаларының тағдыры мен MTP партизандарының басынан өткен қиындықтардың арасындағы байланысты көрсетті. Горриаран және басқа MTP серіктері өмір бойына бас бостандығынан айырылды, бірақ 2003 жылы Нестор Киршнер билікке келгенге екі күн бұрын уақытша президент Эдуардо Духалде оларды босатты. Духалденің бұл шешіміне наразылық білдіре отырып, Ла Таблада әскери казармасын қайтару шайқасына қатысып, оның салдарынан бір көзін жоғалтқан бұрынғы подполковник Эмилио Гильермо Нани, Аргентина президенті Рауль Альфонсиннің кезінде алған жаралы әскери медалін қайтаратынын ресми түрде жариялады. MTP бүгінгі күні де қарулы күрестен бас тарған саяси қозғалыс ретінде өмір сүруде. 2016 жылдың қаңтар айында, ондаған жылдардан кейін алғаш рет Аргентинаның бұрынғы президенті Маурисио Макри, жаңа Адам құқықтары жөніндегі хатшы Клаудио Авруж арқылы CELTYV (Терроризм және оның құрбандары жөніндегі құқықтық зерттеулер орталығына) аудиенция берді, бұл Аргентинадағы солшыл терроризмнің құрбандарын білдірді. Бұл қадам Плаза-де-Майо әжелерінің төрағасы Эстела Барнс де Карлоттоның күшті айыптауын тудырды.