Кіріспе

Модельдеу масштабы: 1:160, 1:150 (Жапония), 1:148 (Ұлыбритания) – теміржол моделінің N масштабы. Өндірушіге (немесе елге) байланысты масштаб 1:148-ден 1:160-қа дейін өзгереді. Іс жүзінде масштаб 1:159, 9 мм-ге тең, бұл стандартты теміржол кеңдігі. Дегенмен, кең немесе тар рельсті симуляциялау үшін масштаб өзгертілуі мүмкін. «N gauge» термині рельстің өлшемдерін білдіреді, бірақ Ұлыбританияда, әсіресе британдық N gauge 1:148 масштабында 1:160 рельс өлшемдерін модельдеуді білдіреді. «N масштаб» және «N gauge» терминдері көбінесе дұрыс емес түрде бір-бірін алмастырып қолданылады, себебі масштаб – модельдің пропорциясы немесе қатынасы, ал gauge – рельстер арасындағы қашықтық. 1:148 масштабында рельстер арасындағы қашықтық дәл 9 мм-ге тең (масштабтың дәлдігінен бас тартып), сондықтан рельстерді немесе жолды есептегенде 1:160, ал локомотивтер мен вагондардың дөңгелек базасын есептегенде 1:148 қолданылады. Барлық рельстер 9 мм арақашықтықта орналасқан, бірақ биіктігі әртүрлі болуы мүмкін. Рельс биіктігі (мыңнан бір бөлік шамасында) «код» арқылы көрсетіледі: мысалы, Code 55 рельстері, ал Code 80 рельстері биік. Көбінесе нақты теміржол рельстері кеміндегі  биік болады және кейбір жолдарда одан да биік болуы мүмкін, сондықтан нақты масштаб бойынша рельстер шамамен биік болар еді. N масштабының артықшылығы – хоббистерге HO масштабынан аз орын алатын макеттер құруға немесе бірдей кеңістікте ұзын жолды орналастыруға мүмкіндік беруі, себебі модельдер HO масштабындағыдан (1:87) шамамен жартысына дейін кішкентай. N масштабы өте кішкентай болғанымен, коммерциялық түрде қолжетімді ең кішкентай масштаб емес, себебі Z масштабы 1:220, ал T масштабы 1:450 немесе 1:480-ге дейін кішкентай. N масштабы әдетте миниатюралық стратегиялық ойындар үшін 1:144 масштабымен үйлесімді деп есептеледі.

Тарих

Осыған ұқсас калибрлі немесе масштабты пойыз бен керек-жарақтар 1927 жылдан бері болғанмен, қазіргі заманғы коммерциялық N масштабты модельдерді алғаш рет 1962 жылы Нюрнбергтегі Арнольд компаниясы шығарды. Басқа масштабтар мен калибрлерден айырмашылығы, олар ең жақсы жағдайда де-факто стандарттар болды, ал екі жыл ішінде N масштабты өндірушілер калибр мен вольтажды, сондай-ақ байланыстырғыштардың биіктігі мен түрін анықтады. Мысалы, Арнольд қазір кең таралған "Rapido" байланыстырғышын қарапайым және берік ажыратылатын байланыстырғыш дизайнын жасау үшін өңдеді. MT байланыстырғыштары (солай аталған) Rapido байланыстырғыштарына қарағанда нәзік және Солтүстік Америкалық көрінісіне жақын. Сонымен қатар, оларды рельстен төмен орналасқан магнит арқылы ашуға болады. Atlas, McHenry және Kato сияқты басқа өндірушілер қазір Micro Trains байланыстырғыштарымен үйлесетін байланыстырғыштар жасап жатыр. Еуропалық модельдеушілер қалаған жағдайда, жылжымалы құрамдағы байланыстырғыштарды Fleischmann Profi Coupler жүйесіне ауыстырып, сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ете алады, бірақ көптеген N масштабты жылжымалы құрамдар әлі де Rapido байланыстырғыштарымен шығарылады – бұл өте берік және қалыптауға оңай дизайн. Қазіргі заманғы N масштабты модельдер байланыстырғыштар үшін стандартты NEM ұясын пайдаланады, бұл ескі байланыстырғышты алып тастап, басқа дизайнды жаңасын орнату арқылы әртүрлі байланыстырғыш түрлерін пайдалануға мүмкіндік береді. Ұлыбританияда сатушылар NEM ұяларын және буккей (тісті) байланыстырғыштарды жиі таратады. Сонымен қатар, оларды қосу және ажырату өте оңай.

Нұсқалар

Америка Құрама Штаттары мен Еуропада стандартты өлшемдегі пойыздың модельдері 1:160 масштабында жасалады және олар N өлшемді рельсте жүруге арналған, бірақ басқа елдерде өзгерістер енгізіледі. Нақты масштабтағы модельдер жасаушылар да қалыпты N масштабының түрлерін пайдаланады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда коммерциялық түрде шығарылатын модельдер үшін 1:148 масштабы қолданылады. Ұлыбританиядағы кейбір N масштабты модельдер "2 мм масштабта", яғни "бір футқа 2 мм" есебімен жасалады, бұл 1:152 пропорциясына тең келеді. Алғашқы N масштабы O және OO масштабтарына сілтеме жасай отырып "OOO" немесе "treble O" деп те аталатын, және ол да 1:152 болатын, бірақ мүлдем басқа себептермен.

Аяқ өлшеміне 2 мм

Ұлыбританиядағы бірқатар модельдеушілер 2 мм масштабын қолданады, бұл N масштабынан масштабқа жақын стандарт. 2 мм шкаласы 2 мм-ге 1 футқа (1:152) дейін өлшенеді, сондай-ақ рельс ені де ескеріледі. Саудалық N калибрлі компоненттерге қарағанда, рельс, фланец және кесісу өлшемдерінің дәлдігі арқасында масштабқа жақын көрініс қол жеткізіледі. FiNe тобы 1:160 масштабы үшін 2 мм стандарттарының өзгертілген нұсқасын қолданады. Ол 2 мм (1:152) стандарттарындағыдай рельс, фланец және кесісу өлшемдерін пайдаланады, бірақ рельс ені және доңғалақтардың арақашықтығы сәйкес түрде қысқартылған. FiNe тобында еуропалық модельдеушілер басым.

OOO үлгілері

1961 жылы Lone Star компаниясы Ұлыбританияға Treble 0 Lectric (OOO) таңбасымен алғашқы (1:160) N масштабтағы модельдердің бір бөлігін әкелді. Алғашқы құйма металл модельдер итеріп ойнауға арналған және құйма жолдарда жүруге қалибрленген. Біріктіру қарапайым ілмек және штифт арқылы жасалған. "Lone Star Locos" желісінің ерекшелігі соншалық, олар тіпті АҚШ-қа жетіп, J. J. Newberry сияқты ірі дүкендердің ойыншықтар бөлімінде сатылды. Содан кейін электрмен жұмыс істейтін модельдер пайда болды. Жолдың ені номиналды деңгейге дейін кеңейтілді, ал рельстер DC тогымен жұмыс істеу үшін тоқ өткізбейтін тіреулермен (слайперлермен) оқшауланды. Мұндай кішкентай масштабта мотор мен осьтер арасындағы беріліс әдеттегі шешім – бұрандалы беріліс орнына резеңке ленталармен жасалды. ОО масштабының кішірейтілген нұсқасына негіделген басқа біріктіру орнатылды. OOO біріктіргіштері мен техникалық сипаттамалары көп бұрын коммерциялық N масштабты өндірушілермен ауыстырылды.

Австралиялық N шкаласы

Австралия темір жолдары штаттар бойынша бірнеше тетік өлшемдерін пайдаланады, бірақ көбінесе 9 мм тетік өлшемді рельстер қолданылады. Кейбір модельдеушілер Квинсленд темір жолының Nn3 модельдері үшін Z тетік өлшемді рельстерді пайдаланған. Австралияда N масштабты модельдеу шағын кәсіп ретінде дамыды, көбінесе шайырдан жасалған модельдердің аз ғана саны шығарылады. Сондай-ақ, бірнеше гравировкаланған жиынтықтар да шығарылды. Көп жағдайда, жиынтықтар шетелден әкелінген механизмдермен немесе доңғалақ жұбымен (bogies) жұмыс істеуге арналған корпус болды. Австралиялық түрлі өндірушілердің көптеген жиынтықтары енді қолжетімді, және өте сапалы модельдер пайда бола бастады. Өндірушілер жоғары сапалы вагондар мен локомотивтерді өндіру үшін қытайлық өндірушілерді тартуды бастады. Викториялық Aust N Rail өндірушісі бұл тәсілді алғашқылардың бірі болды, ал 2011 жылы BadgerBits Австралияның алғашқы дайын N масштабты локомотивін – 48 класты шамамен 240 А$ бағамен сатуға шығарды. Жаңа өндіруші (2011 жылдың қарашасы) сахнаға келді, Австралия N темір жолдары жаңа локомотивтер мен вагондарды өндіру үшін Австралияда жергілікті өндірілген бөлшектерді және қытайдың жоғары сапалы зауыттарын пайдаланады. Басқа жиынтықтар да шайырдан жасалған құймаларды қолдану арқылы шығарылуда, және қазір көптеген штаттардағы темір жолдардың модельдерін алу мүмкін, бірақ қамту әртүрлі.

Жапондық N шкаласы

Бұрынғы Жапон ұлттық темір жолы және басқа да ірі жеке темір жолдар жолдың енін қабылдағандықтан, жапондық N өлшемдік дәстүрлі темір жол моделдері 1:150 масштабында, 9 мм енімен жасалған. Бірақ, Шинкансенде, жол ені қабылдағандықтан, модельдер 1:160 масштабына дейін кішірейтілген. Аз ғана модельдеушілер 9 мм ені бар рельстерді пайдаланып, Жапонияда кең таралған тар темір жолдарды бейнелеу үшін 1:120 масштабын қолданды. Бұл стандартты N өлшемнен өзгеше прототип ені мен масштабы болып табылады, прототип ені тарырақ және TT 9 деп аталады.

Белгілі жерлері

Германияда Вольфганг Фрей 1978 жылы Штутгарттың негізгі теміржол вокзалының N масштабты макетін салуға кірісті. Отыз жыл өткен соң, жоба Фрейдің "Штутгарт Hbf" макеті 1970-ші жылдардағы Штутгарттың негізгі теміржол вокзалы мен оған қатысты теміржол станцияларының нақты көшірмесіне айналды. Макет прототиптің жан-жақты зерттеулеріне негіделген. Басқару компьютерлік, 27 компьютерде, макет иесі әзірлеген бағдарламалық қамтамасыз етумен және өте егжей-тегжейлі, прототипке сәйкес келетін сигнал беру жүйелерімен жабдықталған. 2012 жылдың қазанына дейін макет жеке сақталды, бірақ 2017 жылы көпшілыққа көрме ретінде ашылуы жоспарланған. Әлемдегі ең ірі N масштабты макеттердің бірі АҚШ-тың Калифорния штатындағы Сан-Диего теміржол моделі музейінде орналасқан. Pacific Desert Lines макеті қолмен төселген 40 кодты рельстерден тұрады. Әрбір рельс биік және әрбір бесінші рельске жезден жасалған тіреулермен жол төсегіне қолмен бекітіледі. Бұл үлкен макетте 53 шақырымға жуық (нақты шақырым, іс жүзінде 331,93 метр) негізгі жол, сондай-ақ 500-ден астам қолмен жасалған бұрылыстар бар. Макетте Сан-Диегоның көптеген құрылыстарының модельдерін табуға болады, оның ішінде Сан-Диегоның Санта-Фе депосының күрделі масштабтағы моделі, Батыс металлмен жабдықтау ғимараты, Каризо бұрқағының Ешкі каньоны, Паломар обсерваториясы, Американдық Агар ғимараты, Карлсбад гүлді алқаптары мен электр станциясы бар. Санта-Фе депосының моделі нақты ғимараттың жобаларын пайдаланып салынған және Model Railroader журналының мұқабасында жарияланған. Испандық жаңғыру архитектурасы эпоксидті құймаларды қолдану арқылы қайта жаңғыртылған. Батыс металлмен жабдықтау ғимараты (қазір Сан-Диего Падрес Петко паркіндегі сол жақ алаңның бөлігі) тарихи фотосуреттер арқылы салынған және кірпіш құймалары, мыспен кесілген өрттен қорғау баспалдақтары және компьютерлік жасалған терезелерден тұрады. Ешкі каньонының тұғыры прототиптің қоршауларын, жолдарды және өрт сөндіру жүйесін қамтиды. Электр станциясының мұржасында оптикалық талшықты строб шамдары бар. Көптеген ғимараттардың ішкі жағы егжей-тегжейлі жасалған, тіпті бұрыштағы кафедегі үстелдерге арналған салфеткалар мен төсеніштерге дейін. Жағалау суларында серфингшілерді де көруге болады. Макетті қолмен немесе компьютерлік басқару арқылы басқаруға болады. Пойыздар толығымен бақылаусыз жүре алады немесе бір оператор тышқанның бір түртуімен макетті басқара алады. АҚШ-та 1978 жылы Гордон Одегард салған және Model Railroader журналында жарияланған "Клинчфилд" атты N масштабты жобалық макеті бар. Мақалалар сериясы Kalmbach Publishing компаниясының "Modelling the Clinchfield in N Scale" кітабында қайта басылды. "Клинчфилд" макеті бірнеше себептерге байланысты ерекше болды: 1) модульдік құрылысының арқасында өте портативті болды, 2) 1:160 масштабта жолға қатысты жоғары көрініс мүмкіндіктерін көрсетті, 3) салмақты азайту үшін бірегей алюминийлік қаңқа мен (сол кезде революциялық) стирофома конструкциясын қолданды және 4) сол дәуірге өте сәйкес келді. "Клинчфилд" макеті ең танымал американдық N масштабты макеттердің бірі және 1984 жылғы лотереяда бас жүлде ретінде марапатталды. Макет сонымен қатар бірнеше пойыз көрмесінде көрсетілді және жеке коллекционерлермен бірнеше рет саудаланды. Прототип "Клинчфилд" темір жолы Каролина, Клинчфилд және Огайо темір жолының операциялық және холдингтік компаниясы болды. Макет жаңартылды, DCC үшін жабдықталды және 2008 жылы Луисвиллде (Кентукки штаты) өткен N Scale Collectors National Convention көрмесінде көрсетілді. Сондай-ақ, АҚШ-та Лос-Анджелесте, Калифорнияда "East Valley Lines" деп аталатын ірі N масштабты жартылай қоғамдық макет бар. Оны жартылай қоғамдық арнайы клуб күтіп бағдарлайды және Гриффит паркінің бөлігі болып табылады.