Кіріспе

Польшаның ең жоғары деңгейдегі әкімшілік бөлінісі – воеводство (Войводство; воеводство; көпше түрі: воеводства) – көптеген басқа елдердегі провинцияларға балама болып табылады. Бұл термин 14 ғасырдан бері қолданылып келеді және әдетте ағылшын тілінде «провинция» деп аударылады. 1998 жылы Польшада қабылданған және 1999 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген жергілікті басқару реформасы воеводстволар санын он алтыға дейін азайтты. Бұл 16 воеводство 1975 жылдың 1 шілдесінен бастап болған 49 бұрынғы воеводствоның орнына келді және 1950-1975 жылдар аралығында болған воеводстволарға (аумақтық жағынан, бірақ атауы бойынша емес) көбірек ұқсайды. Бүгінгі воеводстволар көбінесе тарихи және географиялық аймақтардың аттарымен аталады, ал 1998 жылға дейінгі воеводстволар өз аттарын негізінен олардың орталығы болған қалалардан алған. Жаңа бірліктердің ауданы Ополе воеводствосындағыдан кем, ал Мазовия воеводствосындағыдан асады, ал халқы Ополе воеводствосындағыға жуық бір миллионнан Мазовия воеводствосындағы бес миллионнан астамға дейін жетеді. Воеводство деңгейіндегі әкімшілік билік үкімет тағайындаған воевода (воевода) деп аталатын губернатормен, сайланған воеводство сеймі (wojewódzki sejmik) және осы сейм таңдаған, воеводство маршалы (marszałek województwa) басқаратын атқарушы кеңеспен (zarząd województwa) бөліседі. Воеводстволар одан әрі повяттар («аудандар») және гминалар («коммуналар» немесе «қалалар») болып бөлінеді, олар Польшаның ең кіші әкімшілік бөлімдері болып табылады.

Этимологиясы мен қолданылуы

Кейбір ағылшын тіліндегі дереккөздер тарихи контексте воеводшалықтар емес, палатинаттар туралы айтады. "Палатин" термині латын тіліндегі palatinus сөзінен шыққан. Қазір көбінесе провинция немесе воеводтық қолданылады. Соңғысы – поляк тіліндегі województwo сөзінен қалыптасқан гибридтік калька. Кейбір авторлар тарихи негіздемелермен воеводзтвоны ағылшын тілінде провинция деп аударуға қарсы. 1795 жылы болған Польша-Литва одағының үшінші және соңғы бөлінісіне дейін Польша-Литва одағының негізгі аймақтары – Үлкен Польша, Кіші Польша, Литва және Корольдік Пруссия кейде ерекше жағдайда "провинция" (prowincja) деп аталатын. Аргументке сәйкес, провинция (мысалы, Ұлы Польша) бірнеше бөлімшелерден ("województwa" – "województwo" сөзінің көпше түрі) құрала алмайды, олар да "провинция" деп аталады. Бұл – көне көзқарас, өйткені "провинция" Польшада екі ғасырдан астам уақыттан бері осы мағынада қолданылмаған. Бұрынғы үлкен саяси бірліктер, қазірдің өзінде ескірген, ағылшын тілінде "аймақтар" деп аталуы мүмкін. Польшаның воеводзтвосы, екінші деңгейдегі поляк немесе поляк-литвалық әкімшілік бірлікті білдіреді, воеводадан (этимологиялық тұрғыдан – "соғыс басшысы", "әскербасшы" немесе "жауынгерлердің жетекшісі", бірақ қазірде воеводзтвоның губернаторы ғана) және -ztwo жұрнағынан ( "күйде болу немесе жағдай") алынған. Ағылшын тіліндегі voivodeship, voivode сөзінің қалыптасқан және ship (соңғысы – поляк тіліндегі -ztwo жұрнағын еске түсіретін жұрнақ) сөздерінің қосындысынан құралған, ол көп қолданылмаған және көптеген сөздіктерде кездеспейді. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде бұл сөз алғаш рет 1792 жылы "woiwodship" деп жазылып, "воевода басқаратын аудан немесе провинция" мағынасында пайда болған. Кейін 1886 жылы бұл сөз "воеводаның лауазымы немесе мәртебесі" мағынасында да қолданылған. Польша Республикасының шегінен тыс жерлердегі географиялық атауларды стандарттау комиссиясы "e" әрпін жоятын нұсқаны ұсынады, ағылшын тілінде "" деп жазуды ұсынады.

Әкімшілік өкілеттіктер

Воеводство деңгейіндегі құзыреттер мен өкілеттіктер воевода (губернатор), сеймик (облыстық жиналыс) және маршал арасында бөліседі. Көп жағдайда бұл мекемелердің барлығы бір қалада орналасқан, бірақ Куявия-Померания және Любуш воеводстваларында воеводаның кеңселері атқарушы орган мен сеймиктің кеңселерінен басқа қалада орналасқан. Воеводстволық астаналар төмендегі кестеде көрсетілген. Воевода Премьер-Министр тағайындайды және ол орталық үкіметтің аймақтық өкілі болып табылады. Воевода аймақтық деңгейдегі орталық мемлекеттік мекемелердің (мысалы, полиция және өрттен қорғау қызметтері, паспорт бюролары және түрлі инспекциялар) басшысы ретінде әрекет етеді, аймақтағы орталық мемлекеттік мүлікті басқарады, жергілікті басқарудың жұмысын қадағалайды, қоғамдық қауіпсіздік және қоршаған ортаны қорғау саласындағы іс-қимылды үйлестіреді, сондай-ақ төтенше жағдайларда арнайы өкілеттіктерді жүзеге асырады. Воеводаның кеңселері жиынтығында urząd wojewódzki деп аталады. Сеймик бес жыл сайын сайланады. (Бес жылдық мерзімнің біріншісі 2018 жылы басталды; бұрынғы мерзімдер төрт жылға созылған еді.) Сеймикке сайлау powiat және gmina деңгейіндегі жергілікті билік органдарының сайлауымен бір уақытта өтеді. Сеймик заңдар қабылдайды, оның ішінде воеводствоның даму стратегиясы және бюджеті туралы заңдар да бар. Ол сонымен қатар маршалды және атқарушы органның басқа да мүшелерін сайлайды және оларды жауапкершілікке тартады. Маршал басқаратын атқарушы орган (zarząd województwa) бюджет пен даму стратегиясын жасайды, сеймиктің қаулыларын іске асырады, воеводствоның мүлігін басқарады және Еуропалық Одақ қаржысын басқаруды қоса алғанда, аймақтық саясаттың көптеген мәселелерімен айналысады. Маршалдың кеңселері жиынтығында urząd marszałkowski деп аталады.

Тізім

Польшаның воеводтықтары 1999 жылдан бастап Abbr. Ту Эмблемасы Тер. коды Воеводство поляк тіліндегі атауы Астанасы/қалалары Жер аумағы (км2) Халқы (2022) Автокөлік нөмірлері DS 02 Төменгі Силезия dolnośląskie Вроцлав 19,947 2,903,000 145 D KP 04 Куявия-Померания kujawsko-pomorskie Быдгощ, Торунь 17,971 2,056,000 115 C LU 06 Люблин lubelskie Люблин 25,123 2,104,000 83 L LB 08 Любуш lubuskie Гожув-Велькопольский, Желена-Гура 13,988 995,000 72 F LD 10 Łódź łódzkie Łódź 18,219 2,443,000 134 E MA 12 Кіші Польша małopolskie Краков 15,183 3,399,000 225 K MZ 14 Мазовия mazowieckie Варшава 35,559 5,432,000 153 W OP 16 Ополе opolskie Ополе 9,412 966,000 104 O PK 18 Субкартатия podkarpackie Жешув 17,846 2,098,000 119 R PD 20 Подлясия podlaskie Бялысток 20,187 1,182,000 58 B PM 22 Померания pomorskie Гданьск 18,323 2,355,000 128 G SL 24 Силезия śląskie Катовице 12,333 4,501,000 364 S SK 26 Қасиетті Крест świętokrzyskie Кельце 11,710 1,216,000 105 T WN 28 Вармия-Мазурия warmińsko-mazurskie Ольштын 24,173 1,423,000 59 N WP 30 Үлкен Польша wielkopolskie Познань 29,826 3,486,000 117 P ZP 32 Батыс Померания zachodniopomorskie Щецин 22,905 1,694,000 74 Z Воеводаның кеңсесі. Сеймік пен маршал кеңсесі.

Экономика

2017 жылғы Eurostat деректеріне сәйкес, Польша воеводалықтарының жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіштері айтарлықтай өзгеше, ең бай воеводалық (Мазовия воеводалығы, 33 500 еуро) мен ең кедей воеводалық (Люблин воеводалығы, 14 400 еуро) арасында үлкен айырма бар.