Кіріспе

Мэриборо (['mɛərɪbərə]) – Австралияның Квинсленд штатындағы Фрейзер жағалауы аймағындағы қала және қалалық аудан. 2021 жылғы халық санағы бойынша Мэриборо ауданының халқы 15 287 адамды құрады. Мэри өзеніндегі Баддоу теміржол станциясы мен Баддоу аралы да осы үйдің атымен аталады.

Бастапқы тұрғындары, тілі мен мәдениеті

Мариборо аймағында адамдардың қоныстанғандығына қатысты дәлелдер кем дегенде 6000 жылға дейін созылады. Губби Губби (Каби Каби) және Батджала (Бучулла) халықтары осы аймақтың түпкі тұрғындары болған. Губби Губбилер Ұлы Бай – Бернетт аймағының ішкі тайпасы ретінде сипатталған, олардың жерлері 3700 шаршы шақырымнан астам аумақты алып жатқан және Марибороның батысында орналасқан. Солтүстік шекарасы Чилдерс пен Херви шығанағына дейін жеткен. Оңтүстікте олар Мэри өзенінің және Куройдың бастауларына жақын болған. Батысқа қарай олар Жағалау таулары мен Килкиванға дейін жеткен. Батджалалар К’гари (Фрейзер аралы) сияқты жағалау аймақтарын мекендеген. Батджала және Губби Губби Диппил тілінің диалектілерін қолданған, Батджала диалектісі Фрейзер жағалауы аймағында, ал Губби Губби диалектісі қазіргі Гимпи және Саншайн Кост аймақтарында сөйленген. Қашып кеткен сотталған Джеймс Дэвис Губби Губби тайпаларының арасында өмір сүрген, ал дін қызметкері болып, кейін антропологқа айналған Джон Мэтью олармен бес жыл бірге тұрып, олардың тілін меңгерген. Диппил тілі алғаш рет 1855 жылы Джеймс Дэвистен алынған жазбалар негізінде пастор Уильям Ридли арқылы сипатталған. Квинсленд өкпе балығы Губби Губби суларында таралған және олар үшін бұл түрге қатысты тыйым болған, оны жеуге рұқсат етілмеген. Олардың тілінде ол «дала» деп аталған. Батджалалар дельфиндерді қасиеттіге жақын санаған.

Британдықтардың келуі

1802 жылы британдық теңізші Мэтью Флиндерс және 1822 жылы Уильям Эдвардсон Герви шығанағының жағалауын егжей-тегжейлі зерттеген алғашқы еуропалықтар болды. Олар екеуі де жағасында тұратын жергілікті халықтың көп екенін байқады. Аймақта тұңғыш рет қоныстанған британдықтар – Мортон шығанағындағы жазалау орындасынан қашқан сотталғандар болды. Сотталған Ричард Парсонс пен Джон Грэм 1820-жылдардың соңында жергілікті аборигендермен қысқа мерзімге бірге тұрды. Алайда, Джеймс Дэвис 1829 жылдан 1842 жылға дейін бірнеше Губби Губби руларымен бірге өмір сүрді. Ол олардың қоғамының мүшесі болды және оған Дурэмбой есімі берілді.

Отарлау және қақтығыс

Осы алғашқы зерттеулерден кейін мал өсірушілер аймаққа кіре бастады. Олардың біріншісі – Минартон Джолифф, ол табысты мал өсіруші Джон Иалстың жұмысында 16 000 қойды жермен-жексен етіп алып келіп, 1843 жылы Тиаро шаруашылығын құрды. Аборигендер қарсылық көрсетуде, малшылар мен мал өлтірілді, сондықтан Джолифф он сегіз ай ішінде аймақты тастап кетуге мәжбүр болды. Осы уақыт ішінде Корольдік жерлер комиссары Стивен Симпсон аймаққа сапар шегіп, екі су жолының (кейін Мэри өзені және Тинана сағасы деп аталды) қосылысы қалашық үшін қолайлы орын болатынын анықтады. Мэрибороның өзі 1847 жылы Джордж Фурбер құрған, ол өзен жағалауында шағын жүн қоймасын ашты. Бір жылдан кейін Эдгар Томас Алдридж Генри Палмермен және оның інісі Ричард Э. Палмермен бірнеше тұрақты ғимараттар салдырды, ал 1849 жылы пошта кеңсесі, шағын сот және Джон Карн Бидвилл басқаратын полиция бөлімі ашылды. Эдмунд Блюхер Ухр 1850 жылы мал сою зауытын ашты, ал Джон Джордж Уокер көп ұзамай кеме жасау шеберханасын құрды. Қалашықтың жоспары 1850 жылы үкіметтік геодезист H. H. Лабатт жасады, ал алғашқы жер аукционы 1852 жылдың қаңтарында өтті. Мэрибороу атауы Мэри өзенінен алынған, ол 1847 жылы сол кездегі Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Чарльз Август Фицройдың әйелі Мэри Леннокстың құрметіне аталды. Аборигендердің қарсылығы жалғасты, көптеген Мэри өзені малшылары мен олардың бағушылары жараланды немесе қаза тапты. Джордж Фурбер келгеннен кейін бірнеше апта өткен соң жергілікті аборигендер оны ауыр түрде жарақаттады, сондай-ақ Александр Скотт сияқты басқа да жаңадан келген қоныс аударушылар да зардап шекті. Кейіннен Фурбер Мэрибородағы дүкеннің алдында оны өлтіруге тырысқан аборигенді атып өлтірді. Кейіннен ер адамның денесін жергілікті аборигендер шамамен жарты шақырым қашықтықтағы жерге алып барып, кесіп, қуырып, жеп қойды. Екі-үш жылдан кейін Фурбер мен оның жаңадан келген күйеу баласы 1855 жылы екі аборигеннің қолынан қаза тапты. Фурберді өлтірген аборигендердің бірі Минни Минни есімді болды, ол Фурбердің шатырынан ұн мен басқа да заттарды ұрлаған деген күдікпен анасын өлтіргені үшін жаза ретінде өлтіргенін айтты. 1850 жылдың қараша айында шопанның өлтірілуі және қойдың жоғалуы туралы хабар алғаннан кейін, Жергілікті полиция аймаққа кіре бастады. Лейтенант Ричард Маршалл Джон Мюррей және Генри Кокс Корфилд сияқты Мэри өзенінің қоныс аударушыларының көмегімен ұрланған қойларды табу үшін экспедиция ұйымдастырды. 1851 жылы Жергілікті полицияның командирі Фредерик Уокер құрлықта қылмыстық әрекеттер жасаған және К'гариде жасырынған бірнеше аборигендерді ұстау үшін шақырылды. Уокер үш бөлім әскерімен бірге Мэри өзенімен жүзіп өтті. К'гариге қонғаннан кейін қайықты күзетіп тұрғандар ұрланған қайықта аборигендердің тобын көрді, ол кейін қолға түсті. Тағы бір ұрланған қайық байқалды және оқ аталды, аборигендердің экипажы жақын аралға қашып кетті. Әскерлер лагерь құрған кезде аборигендер оларға шабуыл жасауға тырысты, нәтижесінде екеуі қаза тапты. Кейіннен аборигендердің бірінші денесінің бір бөлігін жегені анықталды. Басқа бір бөлім бірнеше адамды ұстады, ал тағы бір бөлім басқа тұрғындарды шығыс жағалауына дейін қуды, олар мұхитқа қашып кетті. 1856 жылы Ованьилла қаласының шетінде Жергілікті полиция казармасы салынды. 1860 жылдың басында лейтенант Джон О'Коннелл Блай және оның әскерлері таңертең Мэриборо көшелерінде аборигендер тобына шабуыл жасап, кем дегенде екеуін өлтірді және көптеген басқаларын жаралады. Қала тұрғындары Блайға оның іс-қимылы үшін алғыс айтып, қылыш сыйлады. 1860-шы жылдардың соңына қарай Мэриборо ауданында отарлауға қарсылық көрсеткен аборигендер жеңіліске ұшырады, ал аман қалғандары кедейлікте шетте тұрды. Олардың көпшілігі 1890 жылдары К'гаридегі оқшаулану лагеріне күштеп көшірілді, кейіннен Яраба мекемесіне Қиыр Солтүстік Квинслендке жіберілді.

Қант

Мэрибороның алғашқы экономикасы мал шаруашылығымен, буния қарағай ормандарын кесумен және мал өлекселерін қайнатып май жасаумен байланысты болды. 1850-ші жылдардың соңында Мэри өзенінің жағалауындағы топырақ қант қамысын өсіруге өте қолайлы деп танылды және 1859 жылы Эдгар Томас Олдридж әлемдік деңгейдегі тәжірибелік егін өсіріп шығара алды. Оның пайдалы екенін көріп, Генри Палмер және Джон Итон сияқты ықпалды жергілікті жер иелері 1865 жылы Мэриборо қант компаниясын құрды. Фермерлер қант қамысын өсіруге көшті, ал алғашқы Мэри Ривер қант зауыты, Орталық диірмен деп аталды, 1867 жылы Роберт Грейтхед пен Фредерик Гладуэлл салған. Осы кезде Квинслендтегі басқа қант плантациялары Оңтүстік Тынық мұхиты аралдарынан арзан, кейде қара құс әдісімен жұмысшыларды импорттаған. Мэри өзенінің бойындағы плантаторлар да осы еңбек күшін пайдаланды және 84 Оңтүстік теңіз аралдарының жұмысшыларының алғашқы партиясы 1867 жылдың қараша айында Мэрибороға келді. Олар Роберт Грейтхедке тиесілі «Мэри Смит» кемесімен келді, ал 22 жұмысшыны «Мэриборо қант компаниясы» жалдады. «Мэри Смит» кемесіндегі арал тұрғындары еңбек шартын түсінген-түсінбегені және аудармашы болмағандықтан оларды қайтару туралы уәде орындала ма деген алаңдаушылық туды. Сондай-ақ, капитан арал тұрғындарын колонистерге басқа 9 фунт стерлингке сатқан деген айыптамалар болды, ал миссионер арал тұрғындарының неге әкетілгенін түсінбеуі мүмкін екенін атап өтті. 1869 жылы Роберт Тют және Роберт Кран аймақтағы бірнеше плантацияларды сатып алып, Йенгари қант зауытын құрды. Олар Мэриборо қант компаниясы банкротқа ұшырағаннан кейін, аймақтағы басты қант өндірушіге айналды. 1870-ші жылдардың соңына қарай Роберт Кран және оның ұлдары Cran & Co. деген атпен операцияларды өз бақылауына алды.

Экономикалық және азаматтық кеңею

1858 жылдың ақпан айында аты-жөні белгісіз католик мектебі ашылды. Оқытуды діни орденге жатпайтын мұғалімдер жүргізді, себебі сол кезде Мэриборо қаласында католик діни ұйымдары болған жоқ. 1888 жылы мектеп жабылды. Мэриборо 1861 жылы муниципалитет болып жарияланды, ал 1905 жылы қала мәртебесін алды. 19 ғасырдың екінші жартысында қала Квинслендке әлемнің түкпір-түкпірінен келген иммигранттар үшін маңызды порт болды. Мэриборо орталық мемлекеттік мектебі 1862 жылы есігін ашты. 1874/75 жылдары ол Мэриборо орталық ұлдар мектебіне және Мэриборо орталық қыздар мен кіндік шешелер мектебіне бөлінді. 1878 жылы қыздар мен кіндік шешелер мектебі Мэриборо орталық қыздар мектебі мен Мэриборо орталық кіндік шешелер мектебіне айналды. 1932 жылдың 29 шілдесінде Мэриборо орталық ұлдар мектебі мен Мэриборо орталық қыздар мектебі жабылып, Мэриборо орталық мемлекеттік мектебі болып біріктірілді. Мэриборо орталық кіндік шешелер мемлекеттік мектебі 1986 жылдың 12 желтоқсанында жабылды. Бұл готика стилінде салынған ағаш ғимарат болды, ашық төсектерінде 200 адам отыруға жарады. Сәулетшісі – пастор Томас Холм, құрылысшылары – Харт және Маршалл мырзалар. Шіркеу ашылғанға дейін Веслиандық қызметтер бастапқыда Аделаида көшесіндегі дүкенде, содан кейін Мэриборо өнер мектебінде өткізілді. 1882 жылдың тамызында шіркеу ғимараты тым кішкентай болып, тозу белгілері көріне бастады, сондықтан Аделаида және Элис көшелерінің оңтүстік бұрышы (яғни Аделаида көшесінің сол жағында) жаңа шіркеу салу үшін сатып алынды. 1883 жылдың ақпан айында 1864 жылғы шіркеудің орны сатылымға қойылды, себебі 1864 жылғы шіркеу жаңа шіркеудің арт жағына жексенбілік мектеп залы ретінде көшірілуі тиіс болды. Жаңа шіркеудің іргетасы 1883 жылдың 27 ақпанында қаланды, ал ғимараттың ең биік бөлігі аяқталғанын білдіру үшін 1883 жылдың 22 маусымында жаңа шіркеудің шпилінен британдық ту желбіретілді. 1883 жылдың 16 желтоқсанында жаңа кірпіш шіркеу ресми түрде ашылып, салтанатты түрде киеленді. Осы оқиғаны тойлау үшін шіркеу қызметтері, қоғамдық лекциялар, шай ішу және концерттер ұйымдастырылды. Шіркеу 1977 жылы Австралиядағы Біріккен шіркеу құрылған кезде осы бірлестікке қосылды. 1982 жылдан кейін бұзылыпты. 1880 жылы Мейірімділік әйелдерінің қауымдастығы Мэрибороға келді және мектепті 1880 жылдың 1 сәуірінде Сент-Мэри мектебі ретінде қайта ашты. Мэриборо ұлдар гимназиясы 1881 жылы, ал Мэриборо қыздар гимназиясы шамамен 1882 жылы ашылды. 1936 жылы Квинслендтің білім беру департаменті екі гимназияны да қабылдап, үш мектеп құрды: Мэриборо ұлдар мемлекеттік орта мектебі, Мэриборо ұлдар мемлекеттік жоғары мектебі және Мэриборо қыздар мемлекеттік жоғары және орта мектебі. 1952 жылы Мэриборо қыздар мемлекеттік орта және жоғары мектебі Мэриборо қыздар мемлекеттік орта мектебі мен Мэриборо қыздар мемлекеттік жоғары мектебіне бөлінді. 1964 жылы екі ұлдар мектебі бірігіп, Мэриборо ұлдар мемлекеттік жоғары мектебіне, ал екі қыздар мектебі бірігіп, Мэриборо қыздар мемлекеттік жоғары мектебіне айналды. 1974 жылы ұлдар мен қыздар жоғары мектептері біріктіріліп, Мэриборо мемлекеттік жоғары мектебі құрылды. Ньютаун Мэриборо мемлекеттік мектебі 1886 жылдың 19 шілдесінде ашылды, бірақ сол жылы Мэриборо Батыс мемлекеттік мектебі деп қайта аталды. 1887 жылдың 21 желтоқсанында Сент-Томас Англикан шіркеуі 197 Паллас көшесінде ресми түрде ашылды. Шіркеу 1886 жылдың 17 наурызында қайтыс болған әйелі Марияның естелігіне арнап Бэддоу Хаусынан Эдгар Томас Алдридж салған. 1888 жылдың 3 қыркүйегінде христиан бауырлары үлкен ұлдар үшін қасиетті жүрек колледжін құрды, ал кіші балалар мен үлкен қыздарға білім беру үшін Сент-Мария мектебін қалдырды (содан кейін католик мектебіне қажеттілік болмады). Австралияда пневмониялық обаның жалғыз ошағы 1905 жылы Мэриборо қаласында тіркелді. Сол кезде Мэриборо Квинслендтің ең ірі порты болды – жүн, ет, ағаш, қант және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін қабылдау орталығы. Ауру жұққан Гонконгтан келген жүк кемесі Мэриборо портында болған кезде, кемежай жұмысшысы Ричард О'Коннелл балалары ұйықтаған матадан үйіне әкелді. Кейін О'Коннеллдің жеті баласының бесеуі, екі медбике және көршісі осы аурудан қайтыс болды. Басқа жағдайлар тіркелген жоқ, бірақ туған қорқыныш, үрей және гистерия қаланы толығымен жалмап кетті, денсаулық сақтау қызметкерлері отбасы үйін өртеп жібергеніне куәлік ету үшін үлкен топ жиналды. Қалалық әкімдіктің аумағында медбикелер Сесилия Бауэр мен Роза Уайлске арналған ескерткіш фонтан орнатылды. Мэриборо соғыс ескерткішінің іргетасы 1921 жылдың 22 мамырында подполковник Джеймс Дюрант салған. 1922 жылдың 19 қарашасында салтанатты түрде ашылды. Грек аралы Китерадан келген Андроник ағайындылары Джим мен Джордж 1920 жылдары Мэрибороның Кент көшесінде Кафе Мимозаны ашты. Кафе Мимозада кафе үстінде спорттық командаларды, тойларды, музыкалық шараларды және хор практикаларын өткізуге жететін кең зал болды. Мэриборо арнайы мектебі 1969 жылдың 1 қаңтарында ашылды. Мэриборо кітапханасы 1977 жылы ашылды және 2011 жылы толықтай жаңартылды. Мэриборо ойыншықтар мен ерекше қажеттіліктері бар балалар кітапханасы 2006 жылы ашылды. 1979 жылы католиктердің біріктірілген білім беруге деген ұмтылысы Сент-Мария мектебі мен қасиетті жүрек колледжін біріктіруге әкелді, нәтижесінде Сент-Мария бастауыш мектебі (ұлдар мен қыздарға арналған бастауыш мектеп) және Сент-Мария колледжі (ұлдар мен қыздарға арналған орта мектеп) құрылды. Сент-Мария колледжі 1983 жылы ашылды. Соңғы мәліметтер бойынша, Мэриборо ауданында 15 406 адам тұрады. 2021 жылғы халық санауы бойынша Мэриборо ауданында 15 287 адам тұрады.

Экономика және өнеркәсіп

Бүгінгі таңда туризм қала экономикасында маңызды рөл атқарады. Мэрибороу Квинсленд штатының «Мұра қаласы» деп танымал және әр бейсенбі сайын мұралық базарлар өткізіледі. Қалада XIX және XX ғасырларда сақталған көптеген ғимараттар бар, оның ішінде Бас пошта ғимараты мен Кеден үйі де бар. Қаладағы негізгі өнеркәсіптік кәсіпорын – Downer Rail, бұрын Walkers Limited деп аталған, ауыр машина жасаумен айналысатын компания. Ол Квинсленд темір жолы үшін көптеген вагондар мен локомотивтер жасады және бұрын кеме құрылысымен де шұғылданған. Downer Rail компаниясы, Bombardier Transportation компаниясымен бірлесіп, Мэриборо қаласында Transperth жүйесі үшін салыстырмалы түрде жаңа B сериялы пойыздарды құрастырып, сынақтан өткізді. Бұл пойздар 2004 жылдың соңында Перт қаласында пайдалануға берілді. Downer Rail Квинсленд темір жолы үшін көптеген пойздар жасады. Bombardier Transportation компаниясы 2015 жылдың желтоқсан айында Мэрибородағы зауытын жапты. Кент көшесінде орналасқан Мэриборо қант фабрикасы 1956 жылы құрылған. Мэри өзенінің бойында қант қамысын өсіретін шаруалар көптеген кішкентай қант диірмендерін ашты. Арал плантациясында өзен бойындағы алғашқы қант ұсату диірмендерінің бірі орналасқан. Мэрибороның ежелгі елді мекендерінің бірі – Дундату деген жерде. Онда 1800 жылдары алғашқы ағаш өңдеу зауыты салынды. Ағаштарды өзен арқылы тасып, ат пен арбамен Ағаш өңдеу зауытына жеткізілді. Ағаш өңдеу зауыты 1900 жылдары өртенді. Мэрибороның кірісі қаланың маңындағы және айналасындағы көптеген шаруашылықтар мен мал шаруашылығынан түседі, сондай-ақ қалада дамыған балық шаруашылығы да бар. Қаланың ағаш өнеркәсібімен ұзақ жылдардан бері байланысы бар, және Hyne & Son компаниясы Австралиядағы табиғи ағаш өнімдерін өндіруші ірі кәсіпорындардың бірі болып табылады. Мэриборо бұрын темір жол және трамвай желілерінің маңызды орталығы болды, соның ішінде Мэри өзеніндегі кемежайға дейінгі тармақ та бар еді.

Көлік

Мэрибороу Вест станциясы Солтүстік жағалау жолында орналасқан. Оған қашықтықтан жүретін Traveltrain қызметтері: «Квинсленд рухы», «Аутбэк рухы» және Бундаберг пен Рокхэмптон көлбеу пойыздары тоқталады. Қаланың батыс шетінде салынған бұл станция 1980 жылдардың соңында Солтүстік жағалау жолы электрленген кездегі жеті шақырымдық жаңа бағыттың бір бөлігі ретінде салынды. Ол қаланың орталық бизнес айманындағы Мэриборо станциясын алмастырды, алайда 66 Rail шеберханаларына қызмет көрсету үшін сегіз шақырымдық тармақ қолданыста қалып отыр. Мэрибороға Greyhound Australia компаниясының Брисбен, Херви шығанағы, Агнес Уотер және Кэрнс қалаларына бағытталған автобус қызметтері, Premier Motor Services компаниясының Брисбен мен Кэрнс қалаларына бағытталған қызметтері, сондай-ақ Tory's Tours компаниясының Брисбен мен Херви шығанағына бағытталған қызметтері де тоқталады. Жергілікті автобус қызметтерін QConnect желісінің құрамында Wide Bay Transit ұсынады.

Білім

Мэриборо орталық мемлекеттік мектебі – Кент көшесіндегі 471-ші үй мекендеген, мемлекеттік бастауыш (алғашқы 6 сынып) мектеп. Мектепте 26 мұғалім (24 күндізгі балама) және 26 оқытушы емес қызметкер (14 күндізгі балама) жұмыс істейді. Арнайы білім беру бағдарламасы да бар. 2018 жылы мектепте 302 оқушы оқыды. 2018 жылы мектепте 365 оқушы, 30 мұғалім (28 күндізгі балама) және 21 оқытушы емес қызметкер (13 күндізгі балама) болды. 2018 жылы мектепте 128 оқушы, 8 мұғалім және 11 оқытушы емес қызметкер (6 күндізгі балама) оқыды. 2018 жылы мектепте 211 оқушы, 16 мұғалім (14 күндізгі балама) және 15 оқытушы емес қызметкер (10 күндізгі балама) болды. 2018 жылы мектепте 312 оқушы, 22 мұғалім (20 күндізгі балама) және 21 оқытушы емес қызметкер (11 күндізгі балама) оқыды. 2018 жылы мектепте 778 оқушы білім алып, 72 мұғалім (69 толық уақытты) және 46 оқытушы емес қызметкер (35 толық уақытты) болды. 2018 жылы мектепте 1031 оқушы оқыды, 93 мұғалім (87 толық уақытты) және 58 оқытушы емес қызметкер (40 толық уақытты) болды. 2018 жылы мектепте 377 оқушы, 38 мұғалім (36 толық уақытты) және 24 оқытушы емес қызметкер (19 толық уақытты) болды. 2018 жылы мектепте 81 оқушы, 23 мұғалім (19 күндізгі балама) және 28 оқытушы емес қызметкер (17 күндізгі балама) оқыды.

Ыңғайлылықтар

Фрейзер жағалауы аймақтық кеңесі 127-129 Базар көшесіндегі Джон Андерсон атындағы қоғамдық кітапхананы басқарады. LifeChurch Maryborough 68 Gayndah Road, Maryborough West мекенжайында орналасқан. Ол Австралияның Веслиандық методистік шіркеуінің құрамына кіреді.

Экология

Мэрибороның табиғи ортасы құрлықта және суда сирек кездесетін, қорғауға алынған жануарларға, оның ішінде Мэри өзенінің тасбақасына жағдай жасайды.

Климат

Мэрибороның ылғалды субтропикалық климаты (Cfa) бар, ол ұзақ, ылғалды және жазғы маусымдарымен, сондай-ақ қысқа, салыстырмалы түрде құрғақ және жұмсақ қыстарында көрінеді, бірақ түндері салқын. Жыл бойы 107,2 күн ашық болады, оның ішінде тамыз айы ең көп күн шығатын ай (15,3 күн ашық), ал ақпан айы ең бұлтты ай (тек 2,9 күн ашық).