Кіріспе
Erythrina – бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы. Онда 130-ға жуық түр бар, олар тропикалық және субтропикалық аймақтарда бүкіл әлемде тараған. Бұл ағаштар, олардың ірі түрлері биіктігіне жетеді. Туыстың атауы грек сөзі ερυθρóς (эритрос) – "қызыл" деген мағынадан шыққан, ол кейбір түрлердің гүлдерінің түсіне сілтеме жасайды.
Erythrina ,/ɛr//ᵻ/'/θ//r//aɪ//n//ə/ is a genus of plants in the pea family, Fabaceae. It contains about 130 species, which are distributed in tropical and subtropical regions worldwide. They are trees, with the larger species growing up to in height. The generic name is derived from the Greek word ερυθρóς erythros, meaning "red", referring to the flower color of certain species.
Аттар
Әсіресе егіншілікте, осы өсімдіктерді атау үшін "коралл ағашы" деген жиынтық термин қолданылады. "Жалын ағашы" – тағы бір халықтық атау, бірақ ол басқа, туыс емес өсімдіктерге де қатысты болуы мүмкін. Эритринаның көптеген түрлері ашық қызыл гүлдерге ие, және осының салдарынан оларға осылай ат қойылған. Дегенмен, бұтақтарының өсуі Corallium rubrum-ның түсіне емес, теңіз коралының пішініне ұқсауы мүмкін, және бұл атаудың тағы бір түсіндірмесі. Көбінесе жергілікті және нақты түрлерге тән басқа да кең таралған атаулар гүлдердің қызыл түсін еркек тауықтың жанындағы еттің (құйрық емес) қызыл түсімен, ал гүлдің пішінін оның аяқ шүкірлерімен салыстырады. Испан тіліндегі жергілікті түрлердің атаулары – букаре, фрежолильо немесе пороттильо, ал африкаанс тілінде кейбіреулерін каффербум (Erythrina caffra түрінің атынан) деп атайды. Кeралада "Муллумирику" деген атау кеңінен таралған.
Сипаттамасы мен экологиясы
Эритринаның барлық түрлерінде жарқыраған қызыл гүлдер кездеспейді; Виливилидің (E. sandwicensis) гүлдерінің түсінде ерекше айырмашылықтар бар, табиғи популяцияларда қызғылт, сары, лосось түсті, жасыл және ақ түстері де кездеседі. Бұл көзге түсетін түсті полиморфизм Erythrina lysistemon және Erythrina caffra түрлерінде де байқалады. Е. × sykesii және Е. × bidwillii гибридтерінен басқа барлық түрлерде бұршақ тәрізді жемістері болады, олар кейде қауашақтар деп те аталады, және олардың ішінде бір немесе бірнеше тұқымдар орналасқан. Тұқымдардың берік және суға жақын қасиеттеріне байланысты, олар теңіз арқылы ұзақ қашықтықтарға тасымалданады және оларды "теңіз бұршақтары" деп атайды. Эритрина жапырақтары кейбір Lepidoptera түрлерінің личинкалары үшін тамақ ретінде қолданылады, оның ішінде Endoclita damor жылдам көбелектері және Hypercompe eridanus және Hypercompe icasia жүнды көбелектері де бар. Tydeus munsteri – жағалаудағы коралл ағашының (E. caffra) зиянды жәндігі. Көптеген құстар нектарға толы Эритрина гүлдеріне келіп тұрады. Неотропикалық аймақтарда бұл әдетте ірі құстар, мысалы, құлазық құс (Eupetomena macroura), қара тамақ құсы (Anthracothorax nigricollis) және жасыл кеуделі манго (A. prevostii) болады, бірақ олар, кемінде, E. speciosa гүлдерін осылай емес, мүмкіндігіне қарай аралайды. Оңтүстік-Шығыс Азияда әдетте көп мөлшерде нектар жемейтін қара дронго (Dicrurus macrocercus) E. suberosa гүлдерімен қоректенгені байқалды, сондай-ақ мюналар және, әрине, нектармен қоректенетін мамандар да коралл ағашының гүлдерін пайдаланады. Таяқты лори (Phigys solitarius) және, мүмкін, жойылып кеткен Жаңа Каледония лори (Charmosyna diadema) сияқты лорикеттер көп мөлшерде Эритрина нектарын тұтынады немесе тұтынған.
Адамдар қолданатын
Кейбір коралл ағаштары тропиктер мен субтропиктерде көшелер мен саябақтарда, әсіресе құрғақ аймақтарда кеңінен қолданылады. Кейбір жерлерде, мысалы, Венесуэлада, букарелер кофе немесе какао егістіктеріне көлеңке беру үшін пайдаланылады. Бенгал аймағында олар Schumannianthus dichotoma плантацияларында да осы мақсатта қолданылады. Әсіресе, E. lanceolata ванильдің жүзімдіктеріне тіреу ретінде ("рамка" ағашы) өте қолайлы саналады. Гавайи аралдарының жергілікті тұрғындары wiliwili ағашының төмен тығыздығынан оны көптеген бұйымдар жасауға пайдаланған, мысалы, mouo (балық аулау торларының иінтірегі), ama (каноэдың қанаттары) және өте ұзын papa hee nalu (серфинг тақталары), оларды olo деп атаған. Olo тақталарының орташа ұзындығы 5 метрге жететін, оларды тек патшалар ғана пайдаланған. Ағаштан жағаға жақын жерде жүзуге, демалысқа немесе оқуға арналған каноэлердің waa (корпусы) да жасалған. Жарқыраған қызыл тұқымдарынан lei (гүл шолақтары) тоқылған. Көзге түсетін, тіпті әсерлі коралл ағаштары гүлдік эмблема ретінде кеңінен қолданылады. Кокспур коралл ағашы (E. crista galli) Аргентина мен Уругвайдың ұлттық гүлі болып табылады. Жағалау коралл ағашы (E. caffra) Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласының ресми ағашы, онда ол жай ғана "коралл ағашы" деп аталады. Венесуэладағы Мерида және Трухильо штаттарының мемлекеттік ағаштары тиісінше bucaré ceibo (E. poeppigiana) және қызғылт коралл ағашы (bucaré anauco, E. fusca) болып табылады. Окинава, Окинава префектурасы, Цюаньчжоу (Фуцзянь провинциясы) және Патум Тхани провинциясы гүлдік эмблемалары ретінде үнді коралл ағашын (E. variegata) пайдаланады. Таиландта thong lang деп аталатын бұл түр, сонымен қатар Чианг Май провинциясының Амфое Чом Тонг атауындағы thong ("ағаштар") атауының бір бөлігі болып табылады. Мексикадағы Зумпахуакан да осыдан шыққан. Вьетнамда E. variegata жапырақтарын nem (ферменттелген шошқа еті) орау үшін қолданады. Индуизмде Сваргадағы Индра бағындағы мандара ағашы E. stricta деп есептеледі. Осындай мотив Индо-Тибет буддизмінде де кездеседі, онда Сухаватиде өсетін мандарава (тибет. man dā ra ba) үнді коралл ағашы (E. variegata) ретінде танылады. Бейіштің бес ағашы туралы түсінік христиан гностицизмінде де кездеседі. Бірақ ешбір ағаш Эритрина деп нақты айтылмағандықтан, бұл түсінік кейбір адамдар ойлағандай Азия діндерімен тікелей байланысты болмауы мүмкін. Бұл түрлердің кем дегенде үштен бірінің тұқымдарында күшті эритрина алкалоидтары бар, ал олардың кейбіреулерін жергілікті халықтар дәрілік және басқа да мақсаттарда қолданады. Дегенмен, олардың барлығы белгілі бір дәрежеде улы, ал кейбір тұқымдары өлімге әкелуі мүмкін. Бұл туыстағы өсімдіктерде скулерин, эризодин, эризовин (әсіресе E. flabelliformis-те) және анксиолитикалық эритравин (E. mulungu-дан бөліп алынған) сияқты алкалоидтар бар. Эризодиен көптеген алкалоидтардың биосинтезіндегі прекурсор болып табылады.
Тамақ ретінде
Эритрина түрлерінің тамыр түйіндері Австралияның Солтүстік территориясының аборигендері үшін дәстүрлі тағам болып келген.
Бұрын осы жерде орналастырылған
Butea monosperma (Lam.) Тауб. (E. monosperma Lam ретінде) Piscidia piscipula (L.) Sarg (E. piscipula L. ретінде)
Луизиана
Эритрина spp. өсіру, сату немесе иелену, әшекейлік мақсаттардан басқа, Луизиана штатының 159-заңымен тыйым салынған (заңда осы тұқым Erythina деп қате жазылған); Бұл заңға белгілі, күдікті немесе әдеттегідей есірткі әсер ететін түрлі өсімдіктер кіреді.