Кіріспе

Жануардың жоғарғы ернін кері иіп, алдыңғы тістерін ашып көрсетуі – Флехмен реакциясы (неміс тілінен flehmen – жоғарғы тістерді ашу, жоғарғы саксон тілінен flemmen – ашулы қарау) деп аталады. Бұл реакцияда жануар жоғарғы ернін кері иіп, алдыңғы тістерін ашып, көбінесе мұрын тесіктерін жауып дем алады, содан кейін бірнеше секундқа осы күйде қалуы мүмкін. Бұл термин 1930 жылы Лейпциг зообағының директоры және тұтқындағы ірі мысықтар туралы сарапшы Карл Макс Шнайдер тарапынан енгізілді.

Ашылу

Флехмен реакциясын алғаш рет Фредерик Руйш сипаттаған, ал кейін 1813 жылы Людвиг Якобсон оны сипаттады.

Сипаттама

Бұл реакция жануардың жоғарғы ерінін кері иіп, алдыңғы тістері мен қызыл иектерін ашық көрсетуімен, содан кейін дем алып, бірнеше секунд бойы осы күйде қалуымен сипатталады. Флехмен көрсететін жануарларда кесік тістерінің артында папилла және ауыз қуысын VNO-ға (қосымша иіс мүшесіне) жалғастыратын өзектер болады, бірақ жылқылар бұл ережеден тыс. Жылқылар флехменді көрсетеді, бірақ мұрын және ауыз қуысы арасында кесік тістік өзек байланысы жоқ, себебі олар ауыздан дем алмайды; керісінше, VNO-лар мұрын-таңдай өзек арқылы мұрын жолдарымен байланысады.

Химиялық белгілер

Флехмен реакциясын көрсететін жануардың химиялық белгісі – ұшпайтын органикалық қосылыстың болуы. Ұшқыш органикалық қосылыстардан (ҰОҚ) айырмашылығы, ұшпайтын органикалық қосылыстар – бұл атмосфералық фотохимиялық реакцияларға қатыспайтын және қалыпты атмосфералық жағдайларда буланып кетпейтін көміртек қосылыстары. VNO иіс көзімен тікелей жанасқанда ғана анықталатын, ҰОҚ емес заттарды сезеді. Флехмен реакциясына қатысты ұшпайтын органикалық қосылыстардың көздеріне жануарлардың жыныс мүшелерінен немесе зәрінен бөлінетін феромондар мен гормондар жатады.

Функция

Жануар ерекше қызығушылық тудыратын орындарды, немесе жалпы иістер мен дәмдерді зерттеу кезінде флехмен реакциясын көрсетуі мүмкін.

Түрішілік байланыс

Флехменнің негізгі функциясы – түр ішіндегі коммуникация. Фермондар мен басқа да иістерді қамтитын ауаны ауыздың жоғары жағы мен таңдай арасында орналасқан иіс сезу мүшесіне (ВНО) жеткізу арқылы жануарлар химиялық «хабарламаларды» жинақтай алады. Бұл иістер жануарға өз түрінің басқа өкілдері туралы мынадай ақпаратты береді: Репродуктивтік статусты анықтау – еркектер әдетте, феромондарға сүйене отырып, сол түрдің аналықтарының репродуктивтік күйін анықтау үшін флехменді иіс сезу механизмі ретінде пайдаланады. Бұл қойлардың көбею мінез-құлқында көрінеді. Еркек қой аналықтардың сыртқы жыныс мүшелерін иіскеннен кейін флехменді көрсетеді, бірақ бұл көбінесе эструс күнінен бір күн бұрын, аналықтар жыныстық қатынасқа дайын болған кезде болады. Репродуктивтік синхронизация – флехмен мінез-құлқы аналықтар арасындағы репродуктивтік синхронизацияда да рөл атқарады. Сальбалық антилопаларда флехменнің жиілігі маусымдық түрде өзгереді, ұрықтанғанға дейін ең жоғары деңгейге жетеді. Аналық антилопалар бірдей репродуктивтік күйдегі басқа аналықтармен тығыз байланыста болады. Аналықтардың туудың синхрондығын күту деңгейі флехменнің қарқынымен байланысты. Сонымен қатар, өткен жылғы аналықтардың неше рет зәр үлгісі алынғаны синхронизация деңгейін болжауға мүмкіндік береді. Флехмен – аналық сальбалық антилопалардың ұрпақ алу және туу уақытын реттеуге пайдаланатын механизмі. Американдық бизонның аналықтарындағы флехмен мінез-құлқы эструстың басталуын және жұптасудың синхронизациясын ынталандыратыны көрсетілген. Туғаннан кейін – жылқыларда, биелер туғаннан кейінгі алғашқы бірнеше сағат ішінде флехмен реакциясының ең жоғары деңгейін көрсетеді. Жаңа туған құлын мен туу кезіндегі амниотикалық сұйықтың иісі көбінесе осы реакцияны тудырады. Жастай жануарлар – жас жылқыларда, аталық және аналық құлынтар басқа түр өкілдеріне қатысты флехмен мінез-құлқы көрсетеді, екі жыныстың да мінез-құлқы бірдей. Алайда, жас аталықтардың аналықтарға қарағанда бес есе жиі флехмен көрсеткені, ал аналықтардың ересек биелерге қарағанда жиі флехмен көрсеткені хабарланған.

Түрлер арасындағы байланыс

Флехмен реакциясы түр ішіндегі қарым-қатынаспен ғана шектелмейді. Ешкілердің 20 түрлі түрдің, соның ішінде сүтқоректі емес түрлердің зәріне флехмен реакциясы тексерілді. Бұл зерттеу барлық жануарлардың зәрінде ортақ элемент бар екенін көрсетеді, ол – флехмен мінез-құлқын қоздыратын түраралық феромон. Атап айтқанда, ешкілердегі реакцияға жыныс гормонының – андрогеннің өзгертілген түрінің химиялық феромон деңгейі байланысты болды.