Кіріспе

1920 жылғы Неби-Муса көтерілісі немесе 1920 жылғы Иерусалим көтерілісі 1920 жылдың 4 сәуірінен 7 сәуіріне дейін, Ұлыбритания басқаруындағы Палестинада, Иерусалимнің Ескі қаласында және оның төңірегінде болды. Бес еврей қаза тауып, бірнеше жүз адам жарақат алды; төрт араб қаза тауып, он сегіз адам жарақаттанды; жеті британдық жарақат алды. Палестинаның британдық әскери әкімшілігі Иерусалимнің ішіндегі әскерлерді шығарып алып, жағдайды қайта бақылауға алуда кешіккені үшін сынға ұшырады. Көтерілістің салдарынан британдықтар, еврейлер және арабтар арасындағы сенім құлдырады. Осының нәтижесінде аймақтағы еврей қауымы британдық әкімшілікке паралель автономды инфрақұрылым мен қауіпсіздік құрылысын құруға көшті. Көтерілістен кейін, қала мен Яффаның төңірегіндегі 82 ауылдың шейхтері, халықтың 70% -ын ұсынып отырғанын мәлімдеп, еврейлерге қарсы наразылық акцияларына қарсылық білдіретін құжат жариялады. Бұл айыптама пара арқылы алынған болуы мүмкін. Көтеріліске қарамастан, еврей қауымы 19 сәуірде Палестинадағы барлық еврейлер арасында Өкілдер жиналысына сайлау өткізді, бірақ Иерусалимде сайлау 3 мамырға шегерілді. Көтеріліс сондай-ақ 19 сәуірден 26 сәуірге дейін өткен Сан-Ремо конференциясына дейін болды, онда Таяу Шығыстың тағдыры шешілуге тиіс болды.

Өмірбаян

1917 жылғы Балфур декларациясының мазмұны мен ұсыныстары және 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясы, кейіннен Версаль шартына қол қоюмен аяқталды, сионистік және араб делегациялары тарапынан қарқынды талқылаулар жүргізілді, ал келіссөздер процесі екі қоғамдастықта да кеңінен жарияланды. Әсіресе, Осман империясының құлдырауы жеңіске жеткен державалардың, негізінен Ұлыбритания мен Франция, Таяу Шығыстағы билік вакуумында "цивилизацияның қасиетті миссиясын" атқаруға кірісті. Балфур декларациясына сәйкес Палестинада еврей халқының отаны құрылуы тиіс еді. Ұлттар Лигасы бекіткен өз бетінше шешім қабылдау принципі Палестинаға қолданылмауы керек еді, өйткені британдықтар қолдаған сионизмді халықтың болжамды түрде қабылдамауы. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Палестина мен басқа да араб елдері үшін жасалған бұл шаралар араб әлемінің "радикалдануына" әкелді. 1920 жылы 1 наурызда Тель-Хай шайқасында Жозеф Трамплдордың Оңтүстік Ливаннан келген шиит тобының қолынан қаза табуы еврей басшыларын қатты алаңдатты. Олар ЕАЭО әкімшілігіне Ишувтің қауіпсіздігіне көңіл бөлуді және про-сириялық қоғамдық митингке тыйым салуды сұрады. Алайда, олардың қорқынышын бас әкімшілік офицер генерал Луис Болс, әскери губернатор Рональд Сторрз және генерал Эдмунд Алленби, Сионисттік комиссияның басшысы Хаим Вейцманның "ауада погром бар" деген ескертуіне қарамастан, Сторрзге қол жетімді бағалаулар арқылы қолдады. Арабтар арасында және арабтар мен яһудилер арасында болатын қиындықтар туралы коммюникелер шығарылды. Вейцманн мен еврей басшылары үшін бұл оқиғалар орыс генералдарының погром қарсаңында берген нұсқауларын еске түсірді. Бұл арада жергілікті арабтардың үміті Сирия Конгресінің 7 наурызда Ұлы Сирияның тәуелсіздігін жариялауымен күшейтілді. Бұл Ұлы Сирияның тәуелсіздігі Сирия Корольдігінде Фейсал патша ретінде, оның ішінде британдықтардың бақылауындағы аумақтарға қатысты. 7 және 8 наурызда Палестинаның барлық қалаларында демонстрациялар өтті, дүкендер жабылып, көптеген яһудилерге шабуыл жасалды. Шабуылдаушылар "Жүдейлерге өлім" немесе "Палестина біздің жеріміз, ал яһудилер біздің иттеріміз!" деген сылтаулармен шабуыл жасады. Яһуди басшылары британдық әскерлердің жеткіліксіздігін өтеу үшін еврей қорғаушыларын қаруландыруға рұқсат беруді сұрады. Бұл өтініш қабылданбағанымен, Зеев Жаботинский Пинхас Рутенбергпен бірге еврей еріктілерін өзін-өзі қорғауға ашық үйрету үшін күш салды, бұл күш-жігерді сионисттік комиссия британдықтарға жеткізді. Көптеген еріктілер Маккаби спорт клубының мүшелері, ал кейбіреулері еврей легионының ардагерлері болды. Олардың бір айлық жаттығулары негізінен дене шынықтыру жаттығулары мен таяқпен қолма-қол күрестен тұрады. Жаботинский мен Рутенберг қару-жарақ жинауды ұйымдастыра бастады. Ол Салахдиннің заманында пайда болған. Араб педагогы және эссе жазушысы Халил әл-Сакакини рулар мен кервандардың байрақтары мен қаруларымен қалай келетінін сипаттады. Араб клубының тағы бір мүшесі, "Сүрия әл-Жанубия" газетінің редакторы Ареф әл-Ареф Яффа қақпасында ат үстінде сөйлеген сөзін оқыды. Уассерштейн: "Осы кезеңдегі сионисттік барлау мәліметтері оның зорлық-зомбылыққа қарсы қайта-қайта сөйлегенін бір ауыздан растайды", - деп қосты. Жергілікті арабтар Иерусалимнің еврейлер кварталын тонаған. Торат Хаим Ешивасына шабуыл жасалып, Тораның шиыршықтары жыртылып, еденге лақтырылды, содан кейін ғимаратқа от қойылды. Әскер жекшембі күні түнде үйге шығуға тыйым салды және бірнеше ондаған тәртіпсіздікшілерді тұтқындады, бірақ дүйсенбі күні таңертең оларға таңғы намазға қатысуға рұқсат етілді, содан кейін босатылды. Арабтар яһудилерге шабуыл жасап, олардың үйлеріне, әсіресе араптар көпшілік тұратын аралас ғимараттарға кіруді жалғастырды. Мұндай қоғамдық зорлық-зомбылықты сипаттау үшін "погром" сөзін қолдану билік биліктерінің, бұл жағдайда британдық әкімшіліктің, еврейлерге қарсы көтеріліске белсенді қатысқанын білдірді. Бұл термин Шығыс Еуропадағы мұндай әрекеттердің классикалық формасы арасында ұқсастық тудырады, онда яһудилер билік иелері қолдаған расистік, антисемиттік террорлық науқандардың құрбандары болды, Палестинадағы жағдаймен, онда сионизм этникалық жағынан ерекшелендіретін және жергілікті араб ұлтшылдарының ұмтылыстарына қарсы шыққан отаршылдық авантюраны насихаттады. Көп ұзамай Хаим Вейцманн мен британдық армияның подполковнигі Ричард Мейнертхаген Хаж Амин әл-Хусейниді британдық фельдмаршал Алленбидің штаб бастығы полковник Берти Гарри Уотерс Тейлордың қоздырғанын айтты, бұл Палестинада еврей отанына арабтар төзбейтінін әлемге көрсету үшін жасалған. Бұл мәлімдеме ешқашан дәлелденбеді, ал Мейнертхаген қызметтен алынды. Сионисттік комиссия хабарлағандай, көтеріліске дейін араб сүтшілер Меа Шеаримдегі тұтынушыларынан ақшаны орнында төлеуді талап етіп, еврей ауданына енді қызмет көрсетпейтінін түсіндірді. Христиан дүкен иелері өз дүкендерін алдын ала крест белгісімен белгілеген, осылайша олар қателікпен тоналып қалмас үшін. Бұрынғы комиссияның есебі Сторрсты арабтарды қоздырды деп айыптады, сондай-ақ Батыс қабырғасын сатып алуға жасалған әрекеттерді саботаж жасады деп айыптады. Америкалық азаматтар арасында таратылған және консулына ұсынылған петицияда британдықтардың еврейлерді өздерін қорғаудан алғанын айтылды.

Пэлиннің тергеу комиссиясы

1920 жылы мамыр айында британдық билік тарапынан аймаққа жіберілген Пэлин комиссиясы (немесе Пэлин тергеу соты) осы дау-жанжалдың себептерін зерттеді. Палестинаны зерттеу деректеріне сәйкес: Иерусалимде араб наразылары еврейлердің өміріне және мүлкіне қатыгез шабуылдар жасады. Бес еврей қаза тауып, 211 адам жарақат алды. Британ әскерлерінің араласуымен тәртіп қалпына келтірілді; төрт араб өлтірілді және 21 адам жарақаттанды. Әскери тергеу комиссиясы осы дау-жанжалдың себептерін былай хабарлады: (а) Арабтардың соғыс кезінде оларға берілген деп санайтын тәуелсіздік уәделері орындалмағандықтан көңілі қалды. (b) Арабтардың Балфур декларациясы өздерін өзі басқару құқығынан айырады деген сенімдері және ұлттық ошақ құрудың нәтижесінде еврейлердің қоныс аударуы артады және олардың экономикалық және саяси тұрғыдан еврейлерге тәуелді болуына әкеледі деген қорқыныштары. (c) Осы сезімдердің бір жағынан Палестинадан тыс жерлердегі үгіт-насихат, эмир Фейсалдың біріккен Сирияның патшасы ретінде жариялануымен және панарабтық және панисламдық идеялардың күшеюімен байланысты болса, екінші жағынан бүкіл әлемдегі еврейлердің ресурстары мен ықпалымен қолдау тапқан Сионистік комиссияның қызметімен күшейді. Пэлиннің сәуір айындағы тәртіпсіздіктер туралы баяндамасына 1920 жылдың шілдесінде, Сан-Ремо конференциясынан кейін және британдық OETA-ны Жоғары комиссар сэр Герберт Сэмюэл алмастырғаннан кейін қол қойылды. Баяндамада Әмин әл-Хусейни және Зеев Жаботинский ерекше аталып өтті. Алайда, олар антисоциалистік Жаботинскийді "белсенді большевистік" Поалей Цион ("Зионист жұмысшылары") партиясының ұйымдастырушысы деп қате айыптады. Баяндамада OETA әскери басшылығының кейбір әрекеттері сынға алынды, әсіресе 5 сәуірде, дүйсенбі күні таңертең Иерусалимнен әскерлердің шығарылуы және әскери жағдай жарияланғаннан кейін, бақылауды қайтарудың кешігуі.

Салдары

200-ден астам адам көтеріліс салдарынан сотқа тартылды, оның ішінде 39 яһуди болды. Әмин әл-Хусейни мен Ареф әл-Ареф қоздыруға қатысқандары үшін тұтқындалды, бірақ кепілдікпен босатылғаннан кейін екеуі де Сирияға қашып кетті. Олардың қатысуынсыз, әскери сот оларды 10 жылға бас бостандығынан айырды, бұл лауазым өмір бойына толыққанды қызмет ету құқығымен бірге келді. Сондай-ақ, генерал Сторрз жаңа әкімшілік кезінде Иерусалимнің азаматтық губернаторы болды. Көтерілістер басталғанда, британдықтар еврейлердің Палестинаға көшіп келуін уақытша тоқтатты. Бұдан өзге, британдықтар еврей елді мекендерін арабтардың үздірімсіз шабуылдарынан қорғай алмайды деп санаған палестиналық яһудилер өздерін-өздері қорғау жасақтарын құрды, олар кейіннен Хагана ("қорғаныс") деп аталды. Сонымен қатар, көтерілістер палестиналық араб қауымдастығының арасында палестиналық ұлтшылдық сезімін күшейтті.