Кіріспе
18-ші хромосоманың үш көшірмесі бар хромосомалық бұзылыс – 18-ші трисомия. Бұл жағдай 5 000 тірі туған баланың шамамен 1-іне кездеседі. Бір жылдан асып кеткенде тірі қалу көрсеткіші 5-10% шамасында. Синдромды алғаш 1960 жылы сипаттаған ағылшын генетигі Джон Хилтон Эдвардс есімімен аталған.
Trisomy 18 occurs in around 1 in 5,000 live births. Survival beyond a year of life is around 5–10%. It is named after the English geneticist John Hilton Edwards, who first described the syndrome in 1960.
Белгілері мен симптомдары
Эдвардс синдромымен туған балаларда келесі сипаттамалардың бірі немесе барлығы болуы мүмкін: бүйрек ақаулары, туған кезде жүрек құрылымындағы ақаулар (яғни, қарыншалар аралық қабырғаның кемістігі, көкпелер аралық қабырғаның кемістігі, артериялық өзекше ашық болуы), ішектің денеден сыртқа шығуы (омфалоцеле), қызбалтаның атризиясы, зиякерлік жетілмеушілік, дамудағы кешігулер, өсудің тоқтауы, тамақтану қиындықтары, тыныс алу қиындықтары және артрогрипоз (туған кезде көптеген буындардың қысылуына себеп болатын бұлшықет ауруы). Эдвардс синдромымен байланысты физикалық ақаулардың кейбіреулері: кішкентай бас (микроцефалия), бас сүйегінің артқы бөлігінің (оциптус) айқын болуы, төмен орналасқан, қалыптан тыс құлақтар, өте кішкентай жақ (микрогнатия), еріннің тірісі/ауыздың жарылуы, мұрынның жоғары көтерілуі, көздің кішкентай жарықтары (блефарофимоз), кең араласқан көздер (окулярлық гипертелоризм), жоғарғы қабақтың түсуі (птоз), қысқа кеуде сүйегі, жиырылған естіктер, хориоидтық плекс кисталары, жетілмеген бас бармақтар және/немесе тырнақтар, радиус сүйегінің жоқтығы, екінші және үшінші саусақтардың бірігіп кетуі, табанның иілуі немесе қалыптаспауы, ал еркектерде – ұрықтың төмен түспеуі. Кейде, амниотикалық сұйықтықтың артық болуы немесе полигидрамнион байқалады.
Генетика
Трисомия 18 – хромосомалық аномалия, 18-ші хромосомада толық (трисомия 18) немесе ішінара (мысалы, транслокациялар нәтижесінде) генетикалық материалдың қосымша көшірмесі болуымен сипатталады. Қосымша хромосома әдетте ұрықтану алдында пайда болады. Қосымша көшірменің әсері оның мөлшеріне, генетикалық тарихына және жағдайға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Трисомия 18 барлық адам популяцияларында кездеседі, бірақ әйел балаларда жиірек байқалады. Әдеттегі жұмыртқа немесе сперматозоид клеткасы жеке хромосомалардан тұрады, олардың әрқайсысы 46 хромосомадан тұратын қалыпты адам кариотипін құру үшін қажетті 23 жұп хромосомаға үлесін қосады. Сандық қателер мейоздың екі бөлінісінің кез келгенінде туындауы мүмкін және хромосоманың қызыл клеткаларға таралуының бұзылуына (нондизъюнкция) әкелуі мүмкін. Бұл қосымша хромосоманың пайда болуына, яғни гаплоидтық санының 23-тен 24-ке өсуіне себеп болады. Жұмыртқаның қосымша хромосома бар сперматозоидпен ұрықтандырылуы немесе мұндай сперматозоидпен ұрықтандыру трисомияға, яғни хромосоманың үш көшірмесіне (екі емес) әкеледі. Трисомия 18 (47,XX,+18) мейоздық нондизъюнкция оқиғасынан туындайды. Нондизъюнкция кезінде хромосомалар жұбы жасуша бөліну кезінде ажыраспайды; осылайша, гамета (яғни сперматозоид немесе жұмыртқа клеткасы) хромосоманың қосымша көшірмесімен (барлығы 24 хромосома) өндіріледі. Екінші ата-ананың қалыпты гаметасымен біріккенде, нәтижесіндегі эмбрионда 47 хромосома болады, оның ішінде проблемалы хромосоманың үш көшірмесі бар (бұл жағдайда 18-ші хромосома). (Эмбрион трисомияны екі ата-анадан да мұраға алуы мүмкін болғанымен, бұл, әдетте, өте сирек кездеседі және клиникалық тұрғысынан және прогноз бойынша нашар нәтижелерге әкеледі.) Кейбір жағдайларда организмдегі жасушалардың бір бөлімінде ғана 18-ші хромосоманың қосымша көшірмесі болады, нәтижесінде хромосома саны әртүрлі жасушалардың аралас популяциясы пайда болады. Мұндай жағдайларды кейде 18-ші хромосоманың мозаикалық трисомиясы деп атайды. Өте сирек жағдайларда 18-ші хромосоманың бір бөлігі басқа хромосомаға (транслокация) ұрықтану алдында немесе кейін қосылады. Ауруға шалдыққан адамдарда 18-ші хромосоманың екі көшірмесі және 18-ші хромосомадан басқа хромосомаға қосылған қосымша материал болады. Транслокация кезінде адамда 18-ші хромосоманың ішінара трисомиясы болады, және бұл жағдайда аномалиялар әдеттегі трисомия 18-ге қарағанда аз ауыр болады.
Диагностика
Ультрадыбыс бұл жағдайға күдіктілік тудыруы мүмкін, оны CVS немесе амниоцентез арқылы растауға болады.
Болжам
Жүктіліктердің шамамен 95%-ы нәресте туып өмірге келмейді. Орташа өмір сүру мерзімі 5-15 күнге дейін. Шамамен 8-12% балалар 1 жылдан астам өмір сүреді. Балалардың 1 пайызы 10 жасқа жетеді.
Эпидемиология
Трисомия 18 шамамен 5000 тірі туған баланың 1-інде кездеседі, бірақ одан да көп жүктіліктер бұл синдромнан әсер етуі мүмкін, себебі жатыр ішінде осы синдром диагнозы қойылған жүктілердің көпшілігі туғанға дейін тірі қалмайды.
Тарих
Трисомия 18-ді алғаш рет Джон Хилтон Эдвардс 1960 жылы анықтады, бірақ бастапқыда ол оның 17-хромосоманың трисомиясынан пайда болғанын ойлады. Көп ұзамай Клаус Патау мен Еева Терман тағы екі жағдайды хабарлады. Олар қосымша хромосоманы 16, 17 және 18 хромосомаларын қамтитын, Патаудың зертханасы "Е тобы" деп атаған бөлігі ретінде анықтады, бірақ сол кезде қай хромосоманың себебін анықтай алмады. Тағы 5 жағдайды талдағаннан кейін, олар қосымша хромосоманың іс жүзінде 18-хромосома екенін анықтады.