Кіріспе

Кикбокс

Төрт шары (14.1 continuous және 14.1 rack деп те аталады) – екі ойыншының бір-біріне қарсы ойнап, мүмкіндігінше көп допты қаптауға тырысатын кикбокс түрі. Бұл ойын кәсіби жарыстардағы бильярдтың басты түрі болды, бірақ 1980-ші жылдары тоғыз және сегіз доп сияқты жылдам ойындармен ығыстырылды. Төрт шарда ойыншы үстелдегі кез келген допты, оның нөміріне немесе түсіне қарамастан, тек бір доп пен шар қалғанша қаптай алады. Осы кезде қалған он төрт доп қайтадан тізіледі. Содан кейін ойын жалғасады, мақсаты – қалған допты қаптап, шарды тізімге соғып, доптарды таратып, ойыншыға ойынды жалғастыруға мүмкіндік беру. Ойын басталғанға дейін келісілген ұпайлар санына жету – мақсат. Әдетте, жеңіске 100 ұпай жеткілікті, бірақ кәсіби матчтарда бұл көрсеткіш жоғары болуы мүмкін. Қатесіз допты қаптағанда бір ұпай беріледі, ал қателік жасағанда бір ұпай алынады. Бұл ойын АҚШ-та ең танымал болды және 1961 жылғы «The Hustler» фильмінде көрсетілді. Әлем чемпионаты 1911 жылдан 1990 жылға дейін, содан кейін 2006 жылдан 2019 жылға дейін өтті. Ойын құрлық деңгейінде, мысалы, Американың 14.1 Straight Pool чемпионатында және Еуропалық бильярд чемпионатының төрт шар жарысында ұсынылады.

Тарих

Стрейт-бильярд үздіксіз бильярд деп аталатын алдыңғы ойыннан туындаған, онда әрбір қалтаға түскен доп үшін ұпай беріледі. Бұл ойында соңғы доп қалтаға түсіріледі (стрейт-бильярдтағыдай үстелде қалдырылмайды), содан кейін жаңа ойын басталғанда қалғандарымен бірге тізіледі (соңғы допты қалтаға салған ойыншы жаңа ойынды бастапқы соққыдан ойнайды). Үздіксіз бильярд 1889 жылы ойлап табылды және 1911 жылға дейін кәсіби деңгейде ойналды. Бірінші 14.1 кәсіби чемпионаты 1912 жылы Филадельфияда өткізілді.

Ойын процесі

Тура бассейннің бірінші ойынында он бес шарлар пирамида түрінде тізіледі, ал пирамиданың жоғарғы нүктесіндегі шардың ортасы дәстүрлі түрде тізілген шарлардың ортасына орналасады. Көріну үшін тізілген шарлардың оң жақ бұрышына тізілген шарлардың ұстаушысы, ал сол жақ бұрышына – қара шар орналастырылады, бірақ мұндай талап міндетті емес. Кейбір соққылар, мысалы, серіппелі және жақтаулы соққылар шақырылмайды. Ашылу соққысында, кю шар мен тағы екі шар рельске тиіс немесе бір шар карманға түсуі керек. Егер екеуінің де орындалмауы жағдайында, бұл бұзу болып есептеледі. Алғашқы ашылу соққысында бұзу екі ұпайдан айырылуға әкеледі. Сонымен қатар, қарсыластың үстелді қабылдау немесе шарларды қайта тізу және бұзушы ойыншыдан ашылу соққысын қайталау талап ету құқығы бар. Ойын барысында жасалған барлық басқа да бұзулар бір ұпайдан айырылуға әкеледі, ал ойыншы үш қатарынан бұзу жасаса, қосымша 15 ұпай айырылады. Тура бассейннің ерекшелігі – бір объект шар қалғанда жасалатын қайта тізілу. Бұл ойын ішіндегі тізілулердің арнайы ережелері бар; тізілуді ауыстыру қажет болғанда, егер кю шар да, объект шар да тізілу аймағында болмаса, шарлар жоғарғы нүктеде шарсыз ауыстырылады. Бұл кезде мақсат – қалған шарды карманға салу және шарлар тобына соғылып, келесі шарға соққы жасауға мүмкіндік беру. Кез келген шар әдеттегідей тізілген шарлардың орнында болғанда қосымша ережелер қолданылады. Москони Огайо штатының Спрингфилд қаласында Эрл Бруни есімді әуесқой ойыншыға қарсы 200 ұпайға дейін матч өткізді. Бруни матчтың алғашқы үш ұпайын енгізді, бірақ Москони келесі 200 ұпайды енгізіп, жеңіске жетті. Алайда, Москони бұзуға дейін екі сағаттан астам уақыт бойы 526 ұпайға дейін соққы жасады. Бұл соққыға 300 адам куә болды, оның ішінде оны растайтын мәлімдеме жасаған заңгер де болды, кейін Америка Бильярд Конгресі де растады. Москонидің ең ұзақ соққы жасау рекорды 65 жылдан астам уақыт бойы сақталды. 2019 жылдың 27 мамырында Джон Шмидт Калифорниядағы Монтерейде 626 шармен соққы жасап, Москонидің рекордын бұзу үшін бірнеше ай бойы күш салды. Сыншылар Москонидің рекорды бәсекеде жасалғанын, ал Шмидт өзі үшін ғана ашылу соққыларын жасағанын және оның видеосы ешқашан жарияланбағанын айтты. Шмидт сияқты, 2022 жылдың 18 қаңтарында "Кесе бильярдтың аңыздары" сериясының аясында Джейсон Шоу 51 тізілімнен 714 шардың рекордтық соққысын аяқтады, бірақ видеоны қарап шыққаннан кейін, ол басқа шардың үстінен өткен кезде жасаған бұзу салдарынан 669 шарға түзетілді.

Турнирлер мен басқару

Стрейт-бильярдты Еуропалық қалта бильярды федерациясы сияқты аймақтық кеңестер басқарады, ал әлемдік деңгейде – Дүниежүзілік бильярд ассоциациясы. World Straight Pool Championship 1912 жылы құрылып, 1990 жылға дейін үзіліспен өткізілді. 2006 жылы чемпионат қайта жаңғыртылып, 2010 жылы тоқтатылды. 1980 жылдан бері Еуропа чемпионатында стрейт-бильярдтан жарыс жыл сайын өткізіліп келеді. АҚШ Ашық стрейт-бильярд чемпионаты 1966 жылдан 2000 жылға дейін Америка бильярд конгресі (BCA) тарапынан санкцияланды; ол 2007 жылы CueSports International (CSI) ұйымымен бір жылға қайта жаңғыртылды, содан кейін 2016 жылдан бастап жыл сайын өткізіліп, 2019 жылы қайтадан тоқтатылды. 1980-ші жылдардан бері ойын төмендеп келеді; АҚШ-тағы ойыншылар стрейт-бильярдты көбінесе «өлген» деп атайды. Ойынның танымалдылығы басқа бильярд ойындарының, мысалы, тоғыз доп пен сегіз доптың танымалдылығының артуымен және стрейт-бильярдтан жарыстардың аздығымен байланысты төмендеді. Бұл ойын Джон О’Хараның «Straight Pool» атты монолог түріндегі әңгімесіне де орта және фон болған. Басқа бильярд ойындары сияқты, стрейт-бильярд та алдаумен байланысты.