Кіріспе

Басқаларға деген жеккөрушілікпен біріккен ұжым. Жеккөрушілік топ – нәсіл, этникалық топ, ұлт, дін, гендер, гендерлік идентиті, сексуалдық бағдарлама немесе қоғамның кез келген басқа белгіленген тобының мүшелеріне қатысты жеккөрушілік, жаушылық немесе зорлық-зомбылықты жақтау және іске асырумен айналысатын әлеуметтік топ. АҚШ Федералдық Тергеу бюросының (ФБР) мәліметінше, жеккөрушілік топтың "басты мақсаты – ұйым мүшелерінен өзге нәсіл, дін, мүгедектер, сексуалдық бағдарлама немесе этникалық/ұлттық тегіне жататын адамдарға қарсы ашкөздік, жаушылық және қастық сезімдерді тарату".

Бақылау

АҚШ-та ФБР жеккөруші топтардың тізімін жарияламайды және «тергеулер тек қана күш қолдану туралы қауіп немесе күш қолдануға шақыру болған кезде, топ жариялаған әрекетті орындауға қабілетті болғанда және бұл әрекет федералды заңды бұзу құраса ғана жүргізіледі» дейді. ФБР жеккөрушілік қылмыстар туралы статистиканы жүргізеді. Түзбеушілік пен жеккөрушілік топтарды бақылайтын екі жеке американдық коммерциялық емес ұйым – Жамандауға қарсы лига (ADL) және Оңтүстік кедейлік заң орталығы (SPLC). Олар жеккөрушілік, жоғары тұрушылық топтар және жеккөрушілік қылмыстар жасаған антисемит, үкіметке қарсы немесе экстремистік топтардың тізімін ұстап тұрады. SPLC-нің «жеккөруші топ» деген анықтамасына бүкіл бір топқа шабуыл жасайтын немесе қаралайтын нанымдары мен әрекеттері бар кез келген топ кіреді, әсіресе қараланатын ерекшеліктері өзгермейтін болса. Алайда, кем дегенде SPLC үшін, тізімге топты енгізу «топтың зорлық-зомбылыққа немесе басқа қылмыстық әрекеттерге қатысатынын немесе қолдайтынын білдірмейді». USA Today басылымының хабарлауынша, олардың тізімі «ақ нәсілшілдерден қара нәсілшілдерге, неонацистерден неоконфедераттарға» дейін жетеді. Канадалық жеккөрушілікке қарсы желі – Канададағы жеккөрушілік топтарды бақылайтын коммерциялық емес ұйым. SPLC мәліметінше, 2000 жылдан 2008 жылға дейін АҚШ-та жеккөрушілік топтардың белсенділігі 50 пайызға өсті, барлығы 926 белсенді топ тіркелді. 2019 жылы ұйымның есебінде 1020 жеккөруші топ тіркелді, бұл 20 жылдағы ең жоғары көрсеткіш және 2017 жылдан 2018 жылға дейін 7% өсімді көрсетті. Бұрынғы ең жоғары көрсеткіш 2011 жылы 1018 болған, ал соңғы ең төменгі көрсеткіш 2014 жылы тіркелді, онда тізімге 784 топ енді. 2019 жылғы есептегі ең маңызды өсім – ақ ұлтшыл топтардың 2017 жылғы 100-ден 2018 жылы 148-ге өсуі болды. Бұл кең терминге консерватизмнің бағытын қабылдамайтын, керісінше ашық немесе жасырын расизмді немесе ақ нәсілдің үстемдігін қолдайтын консерватизмнің түрлерін ұстанатын адамдар кіреді. Альтернативті оңшылдық «ескі мектептің неонацистері, теория салдырушылар, антиглобалистер және жас оңшыл интернет-тролльдердің ерекше қоспасы» деп сипатталады, олардың барлығы ақ еркектердің жекелігі көпмәдениетті және «саяси тұрғыдан дұрыс» күштердің шабуылына ұшырап жатыр деп сенуде біріккен.

Жек көтеру

Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокосттан кейін Германия фашизмнің қайта өршуіне жол бермеу үшін Volksverhetzung («араздық тудыру») қылмысты деп санады. Терроризмге қарсы күрес жөніндегі сарапшы Эхуд Спринзак тілдік зорлық-зомбылықты «бір адамға немесе топқа қарсы күш қолдану туралы тікелей қауіпті білдіретін немесе басқаларды оны қолдануға түрткі беретін немесе осыған ұқсас шақыру ретінде қарастырылатын, шектен тыс тілдің қолданылуы» деп түсіндіреді. Спринзак тілдік зорлық-зомбылықтың көбінесе нақты зорлық-зомбылықтың орнына келетінін, ал жек көруді ауызша білдірудің нақты және ауызша зорлық-зомбылықты ажырата алмайтын адамдарды нақты зорлық-зомбылыққа итермелеу әлеуеті бар екенін айтады. Адамдар жек көру сөйлемінің жариялылығына және оның қай топқа бағытталғанына қарай оның зияндылығын бағалайды. Адамдардың жек көру сөйлеміне қатысты пікірлері күрделі болғанымен, этникалық азшылықтарға бағытталған жария сөйлемді ең жағымсыз деп санайды. Тарихшы Даниэль Голдхаген антисемиттік жек көруші топтар туралы сөйлегенде, ауызша зорлық-зомбылықты «жұрттың қадір-қасиеті мен ар-намысына терең зиян келтіруді мақсат еткен, өз алдына жасалған шабуыл ретінде қарауымыз керек» дейді. Мұндай қара сөзден адамдарға тиетін жаралар, соққыдан да ауыр болуы мүмкін. 1990 жылдардың ортасында Интернеттің танымалдылығы көптеген ұйымдарға, соның ішінде ақ нәсілдің басымдығы, неонацизм, гомофобия, Холокостты жоққа шығару және исламофобия сияқты идеологияларды ұстанатын топтарға жаңа халықаралық әйгілілік әкелді. Бірнеше ақ нәсілшіл топтар өздерінің жаулары деп санайтындарға шабуыл жасауға арналған веб-сайттар құрды. 1996 жылы Лос-Анджелестегі Саймон Визенталь орталығы Интернет-провайдерлерден экстремистердің өз идеяларын онлайн жариялауына жол бермейтін этика кодексін қабылдауды сұрады. 1996 жылы Еуропалық комиссия «Расизм және шетелге қарсы көзқарас жөніндегі консультативтік комиссияны» (CRAX) құрды, ол «Интернеттегі расизмнің қазіргі толқынын тергеп, заңдық шаралар қолдану арқылы оны жою» міндетін атқаратын жалқы еуропалық ұйым болды.

Діни жек көруші топтар

Оңтүстік кедейлік заң орталығы (SPLC) бірнеше христиандық топтарды жек көруші топтар деп белгіледі, соның ішінде Америкалық отбасылар қауымдастығы, Отбасылық зерттеулер кеңесі, Ақиқатқа берілген миссионерлік қызмет, Америкалық көзқарас, Халкедон қоры, Dove World Outreach Center, Дәстүрлі құндылықтар коалициясы және Вестборо баптист шіркеуі. Кейбір консерваторлар SPLC-ді Отбасылық зерттеулер кеңесі сияқты белгілі бір христиандық топтарды тізіміне қосуы үшін сынады. SPLC Ислам ұлтын (NOI) қара сепаратистер санатына жататын жек көруші топ ретінде, ал Израильдік әмбебап практикалық білім мектебін (ISUPK) қара үстемдік санатына жататын жек көруші топ ретінде жіктейді. NOI мүшелері Якуб есімді қара ғалым ақ шайтанды құрды деп сенеді, олар ақ адамдардың бабалары саналады, бұл грек аралы Патмоста болған. Тарихи түрде тек қара нәсілділерден құралған, ақ нәсілділер қазірде NOI мүшелерінің шағын бөлігін құрайды. ISUPK-мен қатар, Қара еврей Израиль қозғалысының көптеген басқа секталары мен ұйымдары экстремистік, қара нәсілшілдік, діни антисемиттік және ақ нәсілшілдік сенімдерді таратуда. Вестборо баптист шіркеуі көптеген дереккөздер бойынша жек көруші топ саналады және Антиқарсыласу лигасы мен Оңтүстік кедейлік заң орталығы оны осылай бақылайды. Шіркеу кем дегенде 1991 жылдан бері гомосексуалдарға қарсы әрекеттерге қатысып келеді, ол шіркеуден алты блок солтүстік-батыста орналасқан Гейдж паркінде гомосексуалдық белсенділікті тоқтатуға тырысты. Әскери жерлеу рәсімдерінде гомосексуалдарға қарсы наразылық акцияларын өткізуден басқа, ұйым мәшһүр адамдардың жерлеу рәсімдеріне және қоғамдық шараларға пикет ұйымдастырады. Сондай-ақ, яһудилер мен римдік католиктерге қарсы наразылық акциялары өткізілді, ал кейбір наразылық акцияларында WBC мүшелері американдық туды таптап немесе туды кері тігіп қойды. Шіркеу сондай-ақ "өлген сарбаздар үшін Құдайға шүкір", "Құдай әскерлерді жарылқады", "Құдай Американы жек көреді" сияқты мәлімдемелер жасады. Шіркеу бірнеше рет миды жуу айыптарына тап болды және гомосексуализмге және АҚШ-қа қарсы провокациялық ұстанымы үшін культ ретінде сынға түсті. Оны көптеген негізгі ЛГБТ құқықтарына қарсы шығушылар, сондай-ақ ЛГБТ құқықтарын қолдаушылар айыптады.

Әйелдерді жек көретін топтар

Әйелдерге жек көрушілік танытатын және әсіресе мүшелері көбінесе жас еркектерден тұратын, олардың ішінде пикап-артистер, инцельдер және әйелдерге қатысты қатал көзқарастағы топтар бар, – бұл кейбір сарапшыларды алаңдатады. Олар жасөспірімдер мен осал жастарды тарту үшін, оңшыл экстремистік топтар қолданатын тәсілдерге ұқсас рекрутингтік әдістерді пайдаланады. Олардың рекрутингтік тактикасы, жас адамдарды манипуляциялауға жақын әдістерді қамтиды. Ұлыбританиялық автор Лора Бейтс мұндай топтардың кейбіреулерін әйелдерге жек көрушілік танытатын террористік ұйымдар деп тану қажет деп санайды. Оңтүстік кедейлік құқығы орталығының мәліметінше, әйелдерге жек көрушілік риторикасымен танымал "Мақтаншақ жігіттер" Канадада ішкі террористік ұйым ретінде танылған.

Интернет-бұзушылық топтары

Дәстүр бойынша, жек көруші топтар мүшелерін ауызша тарату арқылы немесе жарнама парақшалары мен буклеттерді тарату арқылы тартатын және экстремистік идеяларын таратушы еді. Ал, Интернет бүкіл әлемдегі жек көруші топтардың мүшелеріне нақты уақыт режимінде әңгімелесуге мүмкіндік береді. Интернет жек көруші топтар үшін жарнамалау, мүшелерді тарту және жас аудиторияны қамту арқылы базасын кеңейтуге үлкен көмек болды. Интернеттегі жек көруші топ Ку-Клукс-Клан сияқты дәстүрлі ұйымның бөлігі болуы міндетті емес. Көптеген жек көруші сайттар ашық түрде қарсылықты немесе зорлық-зомбылықты білдірсе, ал кейбіреулері патриоттық немесе бейкүнә көрінуі мүмкін, және осы сыртқы бейне топтардың тартымдылығын арттыруы мүмкін. Жек көруші топтардың веб-сайттары келесі мақсаттарға жету үшін жұмыс істейді: топ мүшелерін және халықты біліммен қаруландыру, қатысуға ынталандыру, құдайдан келген шақыру мен ерекшеліктерді талап ету және «сыртқы» топтарды (мысалы, үкімет немесе бұқаралық ақпарат құралдары) айыптау. Осы мақсаттарға онлайн қатысу арқылы тиімді жұмыс істейтін топтар өздерінің жеке басын нығайтуға, «сыртқы» топтардан туындаған қауіпті азайтуға және жаңа мүшелерді тартуға бейім. Саймон Визенталь орталығы (SWC) 2009 жылғы iReport баяндамасында 10 000-нан астам проблемалық жек көрушілік және террористік веб-сайттар мен басқа да Интернет жазбаларын анықтады. Баяндамаға жек көруші веб-сайттар, әлеуметтік желілер, блогтар, жаңалықтар топтары, YouTube және басқа да бейне сайттар кіреді. Зерттеулер көрсеткендей, Интернет кеңейе берген сайын, экстремистер өздерінің жек көрушілік идеологияларын растаудың және мүшелерді тартудың жаңа жолдарын табады. Facebook-та жек көруші беттер мен топтар құрушылар өздерінің мақсатын таңдайды, беттер мен топтарды құрады, содан кейін мүшелерді тартады. Кез келген адам Facebook-те топ құрып, жанкүйерлерін пікір білдіруге, суреттер қосуға және талқылау тақталарына қатысуға шақыра алады. Facebook беті де ұқсас, бірақ мүше болу үшін бетті «ұнату» қажет. Мұндай топтарды құру мен қосылу оңай болғандықтан, көптеген «жек көруші» топтар тек киберкеңістікте ғана бар. [атау] жек көруші топ ретінде сипатталды.

Нефрет топтарының психологиясы

Топтар арасындағы жекқұрлыққа "топтық сүйіспеншілік" – яғни өз тобына жақсылық жасауға деген ұмтылыс, немесе "топтан тыс жекқұрлық" – яғни басқа топқа зиян келтіруге деген ұмтылыс себеп болуы мүмкін. Жеке адамдар да, топтар да "топтан тыс жекқұрлықтан" гөрі "топтық сүйіспеншілікке" көбірек бейім, тіпті екі мотивация да топтың беделін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл басымдық, әсіресе, бір топ екіншісімен бәсекелес жағдайда болмағанда айқын байқалады. Ынтымақтастыққа бейімділік топ мүшелері топтық жақсартуларға көбірек күш жұмсап, топтар арасындағы қақтығысты азайтуға болатынын көрсетеді. Моральдық кодекстерге негізделген топтар, моральдық емес топтарға қарағанда "топтан тыс жекқұрлықты" өркендетуге бейім, себебі оларда "топтық сүйіспеншілік" сезімі күштірек болады. Топтар арасындағы қауіп-қатер туындайтыны – бір топтың мүддесі екінші топтың мақсаттары мен әл-ауқатына нұқсан келтіргенде. Топтар арасындағы қауіп-қатер теориялары топтар арасындағы қисық көзқарас пен агрессияның себептерін түсіндіреді. Бұл теориялардың бірі – реалистік топтық қақтығыс теориясы, екі топ шектеулі ресурстар үшін бәсекелескенде, бір топтың табысы екіншісінің мүдделеріне қайшы келеді, бұл сыртқы топқа деген жағымсыз көзқарасқа әкеледі. Егер топтардың мақсаты ортақ болса, қарым-қатынас жақсы болады, ал қарама-қарсы мақсаттар топтар арасындағы жағдайды нашарлатады. Топтар арасындағы қақтығыс топтың біртұтастығын арттырып, топтар арасындағы айырмашылықты күшейтеді және қақтығыстың өршуіне себеп болуы мүмкін. Символдық қауіп-қатер теориясы топтар арасындағы қисық көзқарас пен қақтығыстың себебі бәсекелестік немесе қарама-қарсы мақсаттар емес, емес, қарама-қарсы идеалдар екенін көрсетеді. Символдық қауіп-қатерге негізделген қисық көзқарас, реалистік қауіп-қатерге негізделген қисық көзқарастан гөрі, сыртқы топтарға қатысты мінез-құлықты дұрыс болжауға көбірек мүмкіндік береді. Реалистік топтық қақтығыс теориясы мен символдық қауіп-қатер теориясы кейбір жағдайларда үйлесімді. Интегралды қауіп-қатер теориясы қақтығыстың топаралық динамиканың нәтижесі екенін мойындайды және қауіп-қатерді төрт түрге бөледі: реалистік қауіп-қатер, символдық қауіп-қатер, топаралық алаңдаушылық және жағымсыз стереотиптер. Жағымсыз стереотиптер де осы мінез-құлықпен байланысты, сыртқы топқа қатысты жағымсыз күтулерге негізделген қауіп-қатер тудырады. 7 кезеңді жекқұрлық моделі бойынша, егер кедергі келтірмесе, жекқұрлық топ жеті кезеңнен өтеді. Алғашқы төрт кезеңде жекқұрлық топ өз нанымын білдіреді, ал соңғы үш кезеңде олар өз нанымына сәйкес әрекет етеді. Топтың әрекет ету ықтималдығына оның мүшелерінің осалдығы, сондай-ақ оның символдар мен мифологияға сүйенуі әсер етеді. Бұл модель сөздік зорлық-зомбылық пен оны іске асыру арасындағы кезеңді көрсетеді, бұл шын жекқұрларды риторикалық жекқұрлардан ажыратады. Сондықтан жекқұрлық сөздері жекқұрлық қылмыстарының алғышарты және олардың болу шарты ретінде қарастырылады. Жекқұрлық топтарға араласу, егер топ әлі сөзден іс-қимылға көшпесе, мүмкін, ал жас жекқұрлық топтарға жасалатын араласулар берік орнағандарға қарағанда тиімдірек.

Тұжырымдамалық сын

Нефрет топтарының ұғымы кездейсоқ және үйлесімсіз анықталғаны үшін сынға ұшырады, себебі жек көрушілікті теориялық тұрғыдан шексіз көп топтарға қарсы таратуға болады, бірақ қорғалатын белгілі бір қасиеттер ғана қамтылады. Нақты белгілі бір топтарды ғана «нефрет топтары» деп белгілеп, басқаларын белгілемеу, дұрыс тұжырымдама емес, керісінше, кейбір топтарды ауытқушы деп патологияландыруға арналған риторикалық тәсілге айналады. «Нефрет топтарын» SPLC және ADL сияқты ұйымдар бақылайды, бірақ нақты анықтаманың болмауы осы шаралардың жеке ұйымдардың пікіріне негіделген болуы мүмкін деген қауіпті тудырады.