Кіріспе

715-717 жылдар аралығында Өмейяд халифасы болған Сүлеймен ибн Абд әл-Малик ибн Марван (سُلَيْمَان ٱبْن عَبْد الْمَلِك ٱبْن مَرْوَان, шамамен 675 – 24 қыркүйек 717) – Өмейядтардың жетінші халифасы, 715 жылдан өліміне дейін билік еткен. Ол халифа Абд әл-Малик ибн Марванның (685–705 жж.) және Валада бинт әл-Аббастың ұлы. Мансабын Палестинаның әкімі ретінде бастады, ал әкесі Абд әл-Малик пен ағасы әл-Уалид I халифа болып билік жүргізді. Онда теолог Ража ибн Хайва әл-Кинди оған кеңес берді, сондай-ақ әл-Хаджадж ибн Юсуфтың, әл-Уалидтің Ирак және Шығыс халифатының қуатты өкілі Язид ибн әл-Мухаллабпен жақын байланыс орнатты. Сүлеймен ағасының үстінен әл-Хаджаджтың ықпалына наразы болды. Әкімдік қызметінде Сүлеймен Рамла қаласын құрып, онда Ақ мешітті салды. Жаңа қала Лидданың орнын басып, Палестинаның астанасы болды. Лидда кем дегенде жартылай қиратылып, тұрғындары күштеп Рамлаға көшірілген болуы мүмкін. Рамла экономикалық орталыққа айналып, көптеген мұсылман ғалымдарының мекені болды және 11 ғасырға дейін Палестинаның сауда және әкімшілік орталығы болып қала берді. Халифа болғаннан кейін Сүлеймен өзінің ізашарларының әкімдері мен генералдарынан айырıldı. Көптегендері әл-Хаджадж таңдаған және Халифатты ең үлкен аумақтық кеңістікке жеткізген соғыс күшін басқарғандар еді. Олардың арасында Трансоксиананы (Орта Азияны) бағындырған Құтайба ибн Муслим, жұмыстан шығарылуын күтіп, өз әскерлерімен сәтсіз бүлік көтерген, және Синдті (батыс Үндістан субконтинентін) бағындырған Мұхаммед ибн әл-Қасим, өлім жазасына кесілген. Батыста Сүлеймен Иберия түбегінің (Аль-Андалустың) бағындырушысы және Ифрикияның (Орталық Солтүстік Африканың) әкімі Мұса ибн Нүсейрді қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, сондай-ақ оның ұлы Абд әл-Азиз, Аль-Андалустың әкімі, өлтірілді. Ол өзінің ізашарларының милитаристік саясатын жалғастырғанмен, Сүлейменнің тұсында кеңею көбінесе тоқтады, себебі Орталық Азия шекараларында тиімді қарсылық болды және Құтайбаның өлімінен кейін араб әскери басшылығы мен ұйымдық құрылымы күйреп қалды. Сүлейменнің Шығыс халифатындағы өкілі, оның сенімді адамы Язид 716 жылы Каспий теңізінің оңтүстік жағалауына шабуыл жасады, бірақ жергілікті ирандық билеушілерден жеңілгеннен кейін кері шегінді және салық төлеу туралы келісімге келді. Сүлеймен Византия империясымен соғысты күшейтті, оның соғыс күш-жігерінің басты бағыты осы империя болды, нәтижесінде 717–718 жылдары Константинопольді қоршауға алып келді, бірақ арабтардың апатты жеңілісімен аяқталды. Сүлеймен қоршау кезінде Дабикте қайтыс болды. Оның үлкен ұлы және таңдалған мұрагері Әйүп одан бұрын қайтыс болған еді. Сүлеймен әдеттен тыс шешім қабылдап, ұлы мен бауыры емес, өзінің туысы Омарды халифа етіп тағайындады. Константинопольді қоршау және оның билігінің Хижраның (Ислам күнтізбесінің басталуының) жүз жылдығымен сәйкес келуі, сол кездегі араб ақындарының Сүлейменді мессиандық тұрғыдан қарауына себеп болды.

Ерте өмір

Сүлейменнің өмірінің алғашқы отыз жылы туралы ортағасырлық дереккөздердегі мәліметтер аз. Ол шамамен 675 жылы Мединеде дүниеге келген. Оның әкесі, Абд әл-Малик ибн Марван, Құрайш тайпасының Омейяд руына жатқан еді, ал анасы, Валада бинт әл-Аббас ибн әл-Жаз, 6 ғасырдағы араб тайпасы Бану Абстың көрнекті басшысы Зухайр ибн Джадхиманың шөбересі болған. Сүлейменнің тәрбиесіне ішінара оның Бану Абс туыстары шөлде қатысты. Ол туған кезде Халифатпен Сүлейменнің қашық туысы, 661 жылы билеуші Омейяд әулетін құрған I Муавия билік етіп тұрған. 683 және 684 жылдары I Муавияның ізбасарлары Язид I және II Муавияның қайтысынан кейін Омейяд билігі Халифат бойынша күйреп, көптеген провинциялар Меккедегі Омейяд емес Абдаллах ибн әл-Зубайрды халифа ретінде мойындады. Сондықтан Мединедегі Омейядтар, оның ішінде Сүлеймен де, қаладан қуылды және Сирияға қашқан, онда оларға адал араб тайпалары көмек көрсетті. Осы тайпалар Сүлейменнің әкесі I Марванды халифа етіп сайлап, Солтүстік Сирия мен Жазирада (Жоғарғы Месопотамия) үстемдік құрған және Ибн әл-Зубайрді қолдаған Қайси тайпаларына қарсы Яман конфедерациясын құрды. 685 жылға қарай Марван Сирия мен Египетте Омейяд билігін қайта орнатқан. Ал 692 жылы оның орнына келген Абд әл-Малик Халифаттың қалған бөлігін қайта бағындырды.

Палестинаның губернаторы

Белгілі бір күні Абд әл-Малик Сүлейменді Жунд-Фаластин (Палестинаның әскери ауданы) губернаторы етіп тағайындады. Бұл лауазымды Абд әл-Малик бұрын Марван билегенде атқарған. Сүлейменнің тағайындалуына дейін халифаның інісі Яхья ибн әл-Хакам және жартылай бауыры Абан ибн Марван осы қызметте болған. 701 жылы Сүлеймен Меккедегі қажылық рәсімдерін басқарды. 705 жылы Абд әл-Малик қайтыс болғанға дейін үлкен ұлы Әл-Уалид I-ді мұрагері етіп көрсетті, одан кейін Сүлейменнің кезегі келер еді. Сүлеймен Әл-Уалид билік құрған 715 жылға дейін Палестина губернаторы қызметін атқарып тұрды. Губернаторлық қызметі оны аймақтың бастылары саналатын Ямани тайпаларымен жақын байланысқа әкелді. Ол Ража ибн Хайва әл-Киндимен берік қарым-қатынас орнатты, ол жергілікті, Ямани тайпасымен байланысты діни ғалым болатын және бұрын Иерусалимдегі Абд әл-Малик салдырған Қиырқалпақ күмбезінің құрылысын қадағалаған. Ража Сүлейменнің ұстазы және сенімді көмекшісі болды. Сүлеймен Ирак пен Халифаттың шығыс бөліктерін басқарған Әл-Хажжаж ибн Юсуфтың Әл-Уалидке тигізген ықпалына наразылық білдіріп, оның қарсыластарымен байланыс жасады. 708 немесе 709 жылы ол Хурасанның бұрынғы губернаторы Язид ибн әл-Мухаллаб пен оның Мухаллабид әулетіне пана берді. Әл-Хажжаж Язидті қызметтен босатып, түрмеге қамаған, бірақ ол Палестинаға қашып кеткен. Язид Палестинадағы үлкен Ямани Азди халқымен тайпалық байланыстарын пайдаланып, Сүлейменнің қорғауына қол жеткізді. Әл-Уалид Язидтің Әл-Хажжажға наразылығына ашуланып, Сүлеймен Әл-Хажжаж Язидке салған айыппұлды төлеуді ұсынды. Ол сондай-ақ Язидті және өзінің ұлы Әйюпты тізгінмен халифаға жіберді, Мухаллабидтерге кешірім сұрап хат жолдады, халифа оларға кешірім берді. Язид Сүлейменнің жақын досы болды, тарихшы Хишам ибн әл-Калби (737–819) оны "өте жоғары бағалаған" деді. Хишам былай деп жазды: "Язид оның (Сүлейменнің) жанында болып, оған әдемі киінуге үйретті, дәмді тағамдар жасады және оған құнды сыйлықтар берді". Язид Сүлейменмен тоғыз ай бойы, немесе Әл-Хажжаж 714 жылы қайтыс болғанға дейін бірге болды және оған Әл-Хажжажға қарсы күшті ықпал етіп, оны жақтырмауға итерді.

Рамланың негізі

Губернатор ретінде Сүлеймен өзінің әкімшілік орталығы ретінде Рамла қаласын құрды, мұсылмандардың бастапқы провинциялық астанасы және Сүлейменнің Палестинадағы алғашқы резиденциясы болған Лиддтің орнын басты. Рамла Фатимидтер дәуірінде (10-11 ғасырлар) Палестинаның астанасы болды. Оның Рамла құру ниеті жеке амбициясы және практикалық ойлармен байланысты болды. Лидданың орналасқан жері – ұзақ уақыттан бері қалыптасқан және гүлденген қала, логистикалық және экономикалық жағынан тиімді болды. Сүлеймен өзінің астанасын қаланың сыртында орналастырды. Тарихшы Нимрод Луздың пікірінше, бұл 630 жылдардағы мұсылман жаулап алуынан кейінгі келісімдерге және қала ішінде кең ауқымды даму үшін жеткілікті орынның болмауына байланысты болуы мүмкін, бұл ресми түрде оған қаладағы қалаған мүлікті тәркілеуге тыйым салған. Тарихшы Ибн Фадлаллах әл-Умаридің (1347 жылы қайтыс болған) жазбаларында, Лиддадағы жер теліміне сұраныс жасаған Сүлейменге жергілікті христиан дін қызметкерінің қатысты қарсылығы көрсетілген. Ашуға мініп, ол дін қызметкерін өлімге кесуге тырысты, бірақ Раджа оны тоқтатып, орнына жаңа қаланы, жақын маңдағы артық жерде салуды ұсынды. Тарихшы Моше Шарон Лидданың "Омейяд билеушілерінің көңіліне сай емес, тым христиандық" болғанын айтады, әсіресе Абд әл-Малик жүргізген арабтандыру және исламдану реформаларынан кейін. Әл-Жахшияридің (942 жылы қайтыс болған) мәліметінше, Сүлеймен өзінің әкесі мен әл-Валидтің үлгісін алып, Титан тасының (Сахрат әл-Баит) және Дамасктың Ұлы мешітінің негізін салған ұлы құрылысшы ретінде танылуға ұмтылды. Луздың сөзіне сүйенсек, Рамланың құрылысы – оның "өлімсіздікке жолы" және "Палестина пейзажына жеке таңбасы" болды. Орынды таңдағанда Сүлеймен Лидданың стратегиялық артықшылықтарын пайдаланды, бірақ қаланың физикалық шектеулерінен сақтануға тырысты. Рамлада Сүлеймен алғашқыда өзінің сарайлық резиденциясын салды, ол Палестина әкімшілігінің орталығы ретінде қызмет етті. Жаңа қаланың орталығында үлкен мешіт салынды, кейіннен Ақ мешіт деп аталды. Ол халифа Омар ибн Абд әл-Азиздің тұсында ғана аяқталды. Бастапқыда Рамла айналасындағы ауыл шаруашылығы өнімдері үшін сауда орталығы ретінде және бояу, тоқу және керамика өндірісінің орталығы ретінде экономикалық дамыды. Сондай-ақ, онда көптеген мұсылман ғалымдары тұрды. Сүлеймен қалада әл-Барада деп аталатын су құбырын салды, ол суды Тель-Гезерден Рамлаға, оңтүстік-шығысқа жеткізді. Рамла Палестинаның сауда орталығы ретінде Лидданың орнын басып алды. Лидданың көптеген христиан, самариялық және еврей тұрғындары жаңа қалаға көшірілді. Дәстүрлі есептерде Рамла құрылғаннан кейін Лидданың бірден тоқырап қалғаны айтылса да, Сүлейменнің Лидда тұрғындарын Рамлаға көшіруге жасаған әрекеттері туралы әңгімелер әртүрлі. Кейбіреулер ол Лиддадағы шіркеуді ғана қиратты десе, енді біреулер қаланы толығымен қиратты деп санайды. Әл-Яғұби (839 жылы қайтыс болған) Сүлейменнің Лидда тұрғындарының үйлерін қиратып, оларды Рамлаға көшіруге мәжбүрлегенін және қарсылық көрсеткендерді жазалағанын атап өтті. Әл-Жахшияридің сөзімен айтқанда, Сүлеймен "әл-Рамла қаласын және оның мешітін құрды, осылайша Лодтың [Лидданың] құлдырауына себепкер болды". Рамладан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Иерусалим аймақтың діни орталығы болып қала берді. VIII ғасырға жататын араб деректерінде Сүлейменнің әл-Валид ғибадатхана тауында (Харам әл-Шәриф) құрылыс жұмыстарын жүргізіп жатқанда бірнеше қоғамдық ғимараттардың, соның ішінде моншаның салынуын бұйырғаны айтылады. Мұсылман діндарлары Титан тасының (Сахрат әл-Баит) маңындағы құлшылықтарынан бұрын осы моншадан тазару үшін пайдаланды. 13 ғасырға жататын анонимді сириялық жылнамашы Сүлейменнің Иерихонда аркалар, диірмендер мен бақтар салғанын айтады, бірақ олар кейін су тасқынынан қирады. Сондай-ақ, ол Дамаск маңындағы Кутайфа маңында "әл-Сүлеймания" деп аталатын шаруашылық жерін иеленді.

Кiру

714 жылы әл-Валид әл-Хаджадждың ынталандыруымен немесе қолдауымен ұлы Абд әл-Азизді өзінің мұрагері етіп тағайындауға тырысты, бұл Абд әл-Малик белгілеген және Сүлейменді тақ мұрагері еткен келісімді күштен шығарды. Тарихшы Умар ибн Шаббаның (878 жылы қайтыс болған) мәлімдеуінше, әл-Валид Сүлейменге өзгеріске келісу үшін жомарт қаржылық жеңілдіктер ұсынған, бірақ ол бас тартқан. Әл-Валид өзінің провинциялық губернаторларына Абд әл-Азизді мойындау туралы талаптар жіберді, бірақ оған тек әл-Хаджадж және Хурасанның губернаторы, сондай-ақ Трансоксиананы жаулап алған Кутайба ибн Муслим ғана жағымды жауап берді. Әл-Валидтің кеңесшісі Аббад ибн Зыяд халифаға Сүлейменге Дамаскқа, халифаның сарайына шақыру арқылы қысым көрсетуге кеңес берді, ал Сүлеймен жауап беруде кешіксе, (таңдалған әскерлерін) жинап, Рамлаға қарсы әрекет етуге кеңес берді. Әл-Валид 715 жылдың 24 ақпанында қайтыс болды. Сүлеймен бұл жаңалықты әл-Сабъ (Байт-Жибрин) қаласындағы жеке меншігінен естіп, халифатқа ешқандай қарсылықсыз ие болды. Сүлеймен Рамлада және Дамаскіде адалдық серттері қабылдады. Ол Палестинадан билік етуді жалғастырды, онда, тарихшы Джулиус Веллхаузеннің сөзімен айтқанда, «өте жақсы көрілді», Омейялардың дәстүрлі әкімшілік астанасы Дамаскіге қарағанда. Тарихшы Рейнхард Айзенер ортағасырлық «Сириялық дереккөздер оның Иерусалимді өзінің басты үкіметтік орталығы ретінде таңдағанын нақты көрсетеді» десе, Веллхаузен мен тарихшы Хью Н. Кеннеди оның Рамлада қалғанын айтады.

Облыстық саясат

Оның билікке келген алғашқы жылы Сүлейман әл-Уәлид пен әл-Хажжаждың провинциялық тағайындалғандарының көпшілігін өзіне адал болған губернаторлармен ауыстырды. Бұл өзгерістер оның билікке келуіне қарсы болғандарға деген наразылық пен күдіктен туындаған ба, әлде провинциялардың бақылауын адал шенеуніктерді тағайындау арқылы қамтамасыз ету құралы ма, немесе күшті, қалыптасқан губернаторлардың билігін тоқтату саясаты ма – белгісіз. Эйзенер Сүлейманның «губернаторларды таңдауы Ямандық топқа қатысты ешқандай жақпарушылық сезімін бермейді» десе, Кеннеди халифаның билігі Яманның саяси қайта оралуын білдірді және «оның Яманға бейімділігін көрсетті» деді. Оның бірден-бір шешімі – өзінің сенімді адамы Язид ибн әл-Мухаллабты Ирак губернаторы етіп тағайындау болды. Тарихшы Мұхаммед Абдулхай Шабанның айтуынша, Сүлейман Язидті өзінің «өз әл-Хажжажы» деп есептеген. Язид Яманды жақсы көретін, бірақ Веллхаузеннің сөзіне қарағанда, Сүлейман бір топты екіншісінен артық жақсы көргенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Веллхаузен Сүлейман Палестина губернаторы болған кезде әл-Хажжаж билігі ирактықтар арасында Омейядтарға деген адалдықты арттырмай, керісінше, жек көрушілікті тудырған болуы мүмкін деп ойлаған. Сүлейман оған және оның ықпалына қарсы шығып, оның тағайындаған адамдарын мен одақтастарын қайыстық байланыстары үшін емес, әл-Хажжажбен жеке байланыстары үшін қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Сүлеймен Жазираның қайыс әскерлерімен тығыз байланыста болды. Әл-Хажжажтың қорғауындағы Құтайба ибн Мұслим, Сүлейманмен қарым-қатынасы шиеленіскен, халифа оның лауазымында растады, бірақ оның қызметтен босатылуы мүмкін екеніне күдікпен қарады. Сүлеймен билікке келген кезде ол Трансоксианадағы Жаксарт өзеніне экспедицияға әскерін бастап бара жатқан еді. Ферғанада тоқтаған кезде ол Сүлейманға қарсы көтеріліс жариялады, бірақ оның көптеген әскерлері, алыс елдерге жасалған үнемі жорықтардан шаршап, оған қарсы шықты. Құтайба 715 жылдың тамыз айында Уәки ибн Әби Суд әл-Тәмими бастаған әскер тобының қолынан қаза тапты. Уәки өзін Хурасан губернаторы деп жариялады және Сүлейман оны растады, бірақ соңғысы оның өкілеттігін әскери істермен шектеді. Сүлейман Уәкидің Хурасан армиясының тайпалық топтары (өз бастамасымен емес) ұсынғаны провинциядағы тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін деп алаңдады. Осы уақытта әл-Хажжаждың туысы және Синдті жаулап алудың жетекшісі Мұхаммед ибн әл-Қасым Сүлейманға қарсы көтеріліс жасамады, бірақ оған қарамастан, қызметтен босатылып, Васитке шақырылды және өлімге дейін азапталды. Уәкидің уақытша губернаторлық қызметі тоғыз айға созылып, 716 жылдың ортасында аяқталды. Язид Сүлейманды Уәкидің әкімшілік қабілеттері жоқ, қиындық туғызатын бедуин (араб көшпелісі) екеніне көндірді. Хурасан, Калыпфаттың басқа шығыс бөліктерімен бірге, Язидтің ирактық губернаторлығына қосылды. Халифа Язидке Хурасанға көшіп баруды және Куфа, Басра және Васит қалаларындағы ирак гарнизондық қалаларында лейтенант-губернаторларды қалдыруды бұйырды, ал Ирактың қаржылық істерін өзінің тағайындаған адамына (көпше түрі; араб емес азат етілген немесе клиент) провинцияда ұзақ жылдар жұмыс істеген Салих ибн Абд әл-Рахманға тапсырды. 715 және 716 жылдар аралығында Сүлейман Халид ибн Абдалла әл-Қасри мен Усман ибн Хайян әл-Мурриді, Мекке мен Мединаның тиісті губернаторларын, екеуі де өздерінің тағайындалуларын әл-Хажжажға қарыз болған қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Кейіннен Яманның жауынгері болып саналған Халидтің орнына Омейяд әулетінің мүшесі, Сүлейманның күйеу інісі Абд әл-Азиз ибн Абдалла ибн Халид ибн Асид тағайындалды. Батыста Сүлейман Ифрикияның Яманмен байланысты губернаторы және Испанияны (әл-Андалус) жаулап алған Мұса ибн Нүсейрді және оның ұлы Абд әл-Азизді әл-Андалус губернаторынан босатты. Мұса Сүлейман билікке келген кезде тұтқындалды, ал Абд әл-Азиз 716 жылдың наурыз айында Сүлейманның бұйрығымен өлтірілді. Қазалау бұйрығын әл-Андалустағы жетекші араб қолбасшыларының бірі, Абд әл-Азиздің бас лейтенанты Хабиб ибн Әби Убайд әл-Фихри орындады. Әл-Табари Хабибтің Абд әл-Азиздің басын халифаға жеткізгенін айтты. Сүлейман Мұсаның орнына Құрайштан біреуін тағайындады, оның бұйрығымен жаңа губернатор Мұсаның отбасының Ифрикиядағы байлығын тәркілеп, оларды азаптап өлтірді. Мұса мансабында қаржыны ұрлаумен айналысқан, ал Сүлейман түрмеде болған кезде одан көп сома алды.

Соғыс күштері

Ол олардың губернаторларын көптеп алмастырғанмен, Сүлеймен өзінің алдыңғыларының әскери саясатын сақтап қалды. Бірақ, оның салыстырмалы түрде қысқа билік мерзімінде әл-Уалид тұсында болған Халифаттың аумақтық кеңеюі дерлік тоқтады.

Трансоксиана

Шығыс майданында, Трансоксианада Кутайбаның өлімінен кейін ширек ғасыр бойы қосымша жаулаулар орындалмады, осы кезеңде арабтар аймақтағы жерлерін жоғалта бастады. Сүлеймен Хурасан армиясын Ферғанадан Мервке қайтаруға және одан әрі таратуға бұйрық берді. Ваки билеген кезеңде ешқандай әскери шаралар қабылданбады. Трансоксианадағы Язидтің өкілі, оның ұлы Мухаллад тұсындағы әскери жорықтар Соғдия елді мекендеріне қарсы жазғы шабуылдармен ғана шектелді. Тарихшы Г.А.Р. Гибб араб әскери күшінің Трансоксианадағы әлсіреуін Кутайбаның өлімінен туған көшбасшылық және ұйымдық үзіліске байланыстырады. Айзенер бұл құлдырауды шекарадағы тиімді қарсылыққа байланыстырады. Айзенердің пікірінше, жаулау тоқтауы Сүлейменнің тұсында "жаулау мен кеңейтуге деген құлшыныс әлсіреді" дегенді білдірмейді.

Юржан және Табарстан

716 жылы Язид Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында орналасқан Джуржан және Табарстан княздықтарын бағындыруға тырысты. Жергілікті ирандық династиялар билік еткен және Альборз тауларымен қорғалған бұл аймақтар, оларды бағындыруға бірнеше рет әрекет жасалғанына қарамастан, мұсылман үкіметінен көбінесе тәуелсіздіктерін сақтап келді. Шеру жорығы төрт айға созылды және Куфа, Басра, Райй, Мерв және Сирия қалаларының гарнизондарынан құралған 100 000 сарбаздық әскер жұмылдырылды. Бұл халифаттың элиталық әскери күші саналатын Сирия әскерлерінің Хурасанға алғаш рет жіберілгені болды. Язид Атрек өзенінің солтүстігіндегі Чөл түріктерін жеңіп, Джуржан жерінде қала салып (қазіргі Гонбад-е Кавус), оны өз бақылауына алды. Язид жолдаған хатында Сүлейменді бұрынғы халифалардың жете алмаған екі аймақты жаулағаны үшін құттықтады, сондай-ақ "Құдай осы жеңісті Сүлейменнің құрметіне" сыйлағандығын айтты. Язидтің бастапқы табысын Табарстанның билеушісі Ұлы Фаррухан және оның көршілес Дейлам, Гилан және Джуржаннан құралған одағы сол жылы өткен шайқастарда жоққа шығарды. Соңынан Язид Фарруханмен салық төлеу туралы келісімге отырып, аймақтан мұсылман әскерлерін шығарып алды. Табарстан 760 жылға дейін араб үкіметінен тәуелсіз болды, одан кейін Омейядтардың мұрагерлері – Аббасидтер тарапынан бағындырылды, бірақ жергілікті династиялардың билігіндегі наразылыққа толы провинция болып қала берді.

Константинополь қоршауы

Халифаның басты әскери назары Византиямен үздірілмейтін соғысқа қадалып тұрды. Византия – Халифаттың ең ірі, ең бай және ең күшті жауы ғана емес, сонымен қатар Омейяд билігінің орталығы – Сириямен тікелей шектес болатын. Омейялардың Муавия I басшылығымен Константинопольге жасаған алғашқы шабуылдары сәтсіз аяқталды. Дегенмен, 692 жылдан бастап Омейялар шабуылға көшті, Армения мен Кавказ княздықтарын бағындырып, империяның шекарасына жақындады. Омейяд генералдары, көбінесе билеуші ​​ұрпақтың өкілдері, жыл сайын Византия аумағына шабуыл жасап, қалалар мен бекіністерді жаулап алды. Византиядағы ұзақ тұрақсыздық кезеңінің арқасында 712 жылға қарай Византияның қорғаныс жүйесі құлдырау белгілерін көрсетті, араб шабуылдары Кіші Азияның тереңіне еніп кірді. Әл-Уалид I қайтыс болғаннан кейін Сүлеймен Константинопольді басып алу жобасын жаңа күшпен қолға алды. 716 жылдың соңында Меккеге қажылық сапарынан оралғаннан кейін Сүлеймен Сирияның солтүстігіндегі Дабикте әскерін жинап, орналастырды. Ол сол жерден Византияға қарсы соғыс операцияларын басқарды. Науқас болғандықтан өзі науқанға қатыса алмады, сондықтан жартылай інісі Мәслама ибн Абд әл-Маликті Константинопольді қоршауға жіберді, қала басып алынғанша немесе Халифтің бұйрығымен қайтарылғанша қоршауды сақтауды бұйырды. 716 жылдың басында араб қолбасшысы Омар ибн Хубайра әл-Фазари Константинопольге қарсы параллель теңіз жорығын бастады. Көптеген әскерлер Византия астанасына жіберілген кезде Сүлеймен 717 жылы Византия шекарасына қарсы жазғы жорықты жүргізу үшін ұлы Дәуітті тағайындады, оның барысында ол Малатия маңындағы Хисн әл-Мар’а (“Әйелдер бекінісі”) басып алды. Сүлейменнің күш-жігері ақырында сәтсіз аяқталды. Византиялықтар 717 жылдың жазында Константинопольден Омейяд флотын ығыстырып шығарды, ал Мәслама әскері қаланың қоршауын сақтап тұрды. 718 жылдың жазында қоршауға көмектесу үшін жіберілген Омейяд флоттары Византиялықтар тарапынан жойылды, ал Омейядтың көмекші әскері Анатолияда жеңіліске ұшырап, кері шегінді. Қоршау сәтсіз аяқталғаннан кейін Мәслама әскері 718 жылдың тамызында Константинопольден қайтып келді. Науқан барысында шеккен ауыр шығындар Омейяд күштерінің Византия шекаралық аудандарынан ішінара кері шегінуіне әкелді, бірақ 720 жылы Омейялар Византияға қарсы шабуылдарды қайта бастады. Дегенмен, Константинопольді басып алу мақсатынан толығымен бас тартылды, ал екі империя арасындағы шекара Таурус және Анти-Таурус тауларының бойымен орнатылды, екі тарап та келесі ғасырларда тұрақты шабуылдар мен қарсы шабуылдар жасауын жалғастырды.

Өлім және мұрагерлік

Сүлеймен 717 жылы қыркүйекте Дабикте қайтыс болды және сол жерде жерленді. 11 ғасырдағы несториан христиандық хроникашы Нисибис Елиасы оның өлімін 20 қыркүйекке немесе 21 қыркүйекке, ал 8 ғасырдағы мұсылман тарихшысы Әбу Михнаф 23 қыркүйекке немесе 24 қыркүйекке белгіледі. Ол жұма намазынан оралғаннан кейін ауырып, бірнеше күннен соң қайтыс болды. Сүлеймен 715 немесе 716 жылы ағасы және ықтимал мұрагері Марван әл-Акбар қайтыс болғаннан кейін үлкен ұлы Әйюбты мұрагері етіп тағайындады. Бұл шешімді замандас ақын Жарирдің келесі өлеңі де растайды: Имамнан кейін сыйлықтары күтілетін имам – таңдалған мұрагер, Әйюб. Сен [Әйюб] – мейірімді [Сүлейменнің] мұрагерісің, псалмдарды оқығандар танитын, есімі Тораға жазылған кісісің. Бірақ Әйюб 717 жылдың басында Сирия мен Иракты қампқан, "дәулеттілердің обасы" деп аталатын аурудан қайтыс болды. Осы оба Сүлейменнің өліміне де себеп болуы мүмкін. Өлім төсегінде Сүлеймен басқа ұлы Дәуітті тағайындауды ойлады, бірақ Ража оған қарсы кеңес берді, Дәуіт Константинопольде соғысып жүргенін және оның тірі қалғаны белгісіз екенін айтты. Ража Сүлейменге өзінің туысы және кеңесшісі Омар ибн Абд әл-Азизді таңдауға кеңес берді, оны "абыройлы, ұлы адам және адал мұсылман" деп сипаттады. Омар мен Сүлейменнің бауырлары арасында тууы мүмкін династиялық шиеленістен сақтану үшін Язид ибн Абд әл-Малик Омардың мұрагері болып тағайындалды. Сүлейменнің Омарды өз бауырларынан жоғары қоюы Омейя әулетінің халифалық таққа Абд әл-Малик ұрпақтарының ғана лайықты екен деген жалпы түсінігіне қайшы келді. Ража Сүлейменнің өсиетін орындауға тағайындалды және халифаның бауырларын қорқытып, Умарға адалдық серт беруге мәжбүр етті, олар оларды ескермегеніне наразылық білдірді. Эйзенердің сөзіне қарағанда, Ражаның Сүлейменнің Омарды тағайындауы туралы дәстүрлі мұсылмандық хабарлармен байланысы Ражаның мұрагерлік мәселесіндегі рөлін "көптеген шамадан тыс көрсеткенін" көрсетеді. Шабанның пікірінше, Сүлеймен Омарды "өз саясатын ең жақсы түсінетін" кандидат болғандықтан таңдады.

Бағалау және мұра

Айзенердің айтуынша, оның қысқа мерзіміне байланысты «Сүлейменнің билігін дұрыс бейнелеу қиын». Шабан Сүлейменнің қысқа билігі «бірнеше түсіндіруге мүмкіндік береді» деп санайды, осы себепті «ол тарихшылар үшін екіұшты тұлға». Шабан «Сүлейменнің билігінің маңыздылығы» ортағасырлық дереккөздердің оның ізбасары, Омар ибн Абд әл-Азиздің билігіне «көп көңіл бөлгеніне» байланысты толыққанды түсінік таппағанын атап өтті. Шабан мен Кеннеди Сүлейменнің Ямандық топты қолдап, Қайсқа қарсы тұрғанын баса көрсетсе, Айзенер оның провинциялық және әскери тағайындамаларын, фракциялық байланыстарға қарамастан, Халифатқа бақылауын нығайтуға, билікке адал адамдарды орналастыруға бағытталған қадам ретінде қарастырды. Айзенер мен Шабан Сүлейменнің әл-Уалид пен Абд әл-Маликтің экспансиялық саясатын жалғастырғанын атап өтті. Шабан Сүлейменнің әскери иерархияға одан әрі интеграция жасауға тырысқанын көрсеткенмен, тарихшы Патрисия Кроун оның олардың интеграциясына қатысты саясатта өзгеріс жасағанын жоққа шығарды. Бірнеше исламдық дәстүрлі дереккөздер Сүлейменді араб емес, мұсылманға айналғандарға қарсы әл-Хажжаж шараларын кері қайтарумен айырыстырды, осы арқылы 700-701 жылдары Ибн әл-Ашаттың Омейядтарға қарсы көтерілісін қолдаған қала тұрғындарының немесе исламды қабылдап, Басраға көшіп келген Ирак шаруаларының Басраға оралуына рұқсат берді. Кроун Сүлейменнің қашып кеткен шаруаларға қатысты саясаты туралы дәстүрлі есептерді «нақты дәлелдері жоқ» деп бағалады. Сүлейменнің замандастары әл-Фараздақ пен Жарирдің мақтауларында Сүлейменді Мәһди («Дұрыс жолға басшылық етуші») ретінде бейнелейді, ол зұлымдықтан кейін әділеттілікті қалпына келтіру үшін жіберілген. Әл-Фараздақ Сүлейменді барлық шағымдарды шешкені үшін мақтады және оны «қасиетті кітаптар мен раввиндер болжаған» адам деп жариялады. Сүлейменге қатысты мессиандық көзқарастар Хижраның жүз жылдығына және оның билігінде Константинопольді жаулап алуға байланысты мұсылмандық үміттерге байланысты болуы мүмкін. Бірнеше хадистер (Мұхаммедке қатысты айтылған сөздер немесе дәстүрлер) қаланың жаулануын Мәһдимен және Сүлейменмен байланыстырды, ал Сүлеймен оны жаулап алуға тырысқанда осы рөлге енді. Кроунның сөзіне сәйкес, «ақылдылықпен» Сүлеймен мұсылмандар арасында кең таралған, олардың қауымы немесе әлем жүз жылдық мерекеде жойылады деген сенім туралы көпшілік алдында айтпады. Сүлейментің әдепсіз өмір салғаны белгілі, ал дәстүрлі дереккөздер оның шексіз жегендігімен және әдепсіздікке бейімділігімен сипаттайды. Әл-Яқуби оны «аяусыз жейтін, тартымды, сөйлеу шебері, бойы ұзын, ақ терілі, аштыққа төзе алмайтын денелі адам» деп сипаттады. Ол араб тілінде шеберлікпен сөйлей білді. Өмір салтына қарамастан, оның саяси симпатиялары діндарлар тарапында болды, бұл оның Ражаның кеңесіне құрмет көрсетуінен көрінеді. Сондай-ақ ол Ирактағы әл-Хажжаждің діни қарсыластарымен байланыс орнатты. Ол Әлидтерге (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ең жақын туыстары) қаржылай көмек көрсетті. Ол Мединаның губернаторы ретінде қаланың діндарларының мүшесі Әбу Бәкір ибн Мұхаммед әл-Ансариді тағайындады, оның отбасының Омейядтардың алғашқы кланы мен меценаты халифа Османға қарсы көтерілістегі рөліне қарамастан, оған кек алу Омейяд әулеті үшін идеологиялық біріктіруші оқиға болды. Қазіргі поэзиядан айырмашылығы, ислам дәстүрі Сүлейменді қатыгез және әділетсіз деп санайды, оның діндарларға жасаған ықыласы оның әдепсіз мінез-құлқының өкінішінен туындады.

Отбасы

Сүлейменнің Омейяд әулетінің әртүрлі тармақтарынан төрт әйелі болған. Олардың арасында Айюбтың анасы, Умм Абан бинт Абан, Марван I-нің әкесі әл-Хакам ибн Әби әл-Ас-тың немересі болды. Оның тағы бір Омейяд әйелі – Умм Язид бинт Абдалла, халифа Язид I-нің немересі және болашақ халифатқа талапкер Әбу Мұхаммед әл-Суфьянидің қарындасы. Ол Сүлейменнің Язид, әл-Қасым және Саид ұлдарының анасы болды. Сүлейменнің әйелі, Айша бинт Абдалла ибн Амр, халифа Османның шөбересі және Сүлейменнің Яхья мен Абдалла ұлдарының анасы болды. Ол сондай-ақ, Абдалла ибн Халид ибн Асидтің қызы Умм Амрға үйленген, одан Абдул Вахид, болашақ халифа Марван II кезінде Медине және Мекке губернаторы, және Абдул Азиз ұлдары дүниеге келді. Оның басқа әйелдерінің арасында Мұхаммедтің серігі және ертедегі мұсылман басшысы Талха ибн Убайд Алланың немересі Суда бинт Яхья, және оған екі ұл туған Бану Махзум тайпасының көрнекті мүшесі Әйша бинт Асма бинт Абд әл-Рахман ибн әл-Харит болды. Сүлейменнің құлдарынан Дәуіт, Мұхаммед, әл-Харит, Омар және Абд әл-Рахман ұлдары болды, соңғысы бала кезінде қайтыс болды. Барлығы Сүлейменнің он төрт ұлы болды. Әкесі қайтыс болған кезде он екі жастағы Мұхаммед, одан кейін тірі қалған ең үлкен ұлы болды және халифа әл-Валид II билігіне дейін өмір сүрді. Сүлейменнің ұлдары Палестинада қалды және аймақтың Ямани тайпалық ақсүйектерімен тығыз байланыста болды. Палестина гарнизонын құраған араб тайпалары осы отбасыға адал болды. 744 жылы олар Сүлейменнің ұлы Язидті халифа етіп тағайындауға сәтсіз әрекет жасады. Сүлейменнің Палестинадағы мүлігі 750 жылы Аббасидтер төңкерісі Омейяд әулетін құлатқанға дейін оның отбасының иелігінде болды, содан кейін Аббасидтер тәркіледі. Дәуіт және Абд әл-Вахидтің ұрпақтарынан шыққан кейбір ұрпақтары Омейяд әмірлігінде (756–929) және әл-Андалустың халифатында (929–1031) өмір сүргендері жазылған.