Кіріспе
Эпиграфия – жазу ретінде жазуларды немесе эпиграфтарды зерттеу; графемаларды анықтау, олардың мағыналарын ашып көрсету, оларды мерзімдер мен мәдени контекстке сәйкес жіктеу және жазу мен жазушы туралы қорытынды жасау ғылымы. Эпиграфияның құрамына кірмейтін нәрсе – эпиграфтың құжат ретіндегі тарихи маңызы және әдеби шығарманың көркемдік құндылығы. Эпиграфия әдістерін қолданушы адам эпиграф немесе эпиграфист деп аталады. Мысалы, Бехистун жазуы – Ирандағы табиғи жартасқа қашап жазылған Әхеменид империясының ресми құжаты. Эпиграфистер үш тілдегі жазуды қалпына келтіруге, аударуға және оның жасалған уақытын анықтауға, сондай-ақ кез келген маңызды мән-жайларды табуға жауапты. Дегенмен, жазуда тіркелген оқиғаларды анықтау және түсіндіру – тарихшылардың міндеті. Көп жағдайда эпиграфия мен тарихты бір адам меңгереді. Эпиграфия – сауатты мәдениеттермен жұмыс істегенде археологияның маңызды құралы. АҚШ Конгресс кітапханасы эпиграфияны тарихтың қосымша ғылымдарының бірі ретінде жіктейді. Эпиграфиялық мәліметтер жалғанды анықтауға көмектеседі: эпиграфиялық дәлелдер Джеймс сүйектерінің ыдысына қатысты пікірталасқа қатысты. Эпиграф (эпиграммамен шатастырмау керек) – бір графемадан (мысалы, ыдыстағы тауарларды жөнелткен саудагердің атын қысқартқан белгі) бастап, ұзақ құжатқа (мысалы, трактат, әдеби шығарма немесе агиографиялық жазу) дейін кез келген мәтін. Эпиграфия нумизматика немесе палеография сияқты басқа да біліктермен байланысты. Кітаптармен салыстырғанда, көптеген жазулар қысқа болады. Графемалардың материалдары мен формалары әртүрлі: тас немесе металға қашалған оюлар, тасқа сызылған сызықтар, балауызға басылған іздер, құйма металға жасалған бедер, құнды тастардағы камео немесе интальо, керамикаға немесе фрескаға салынған суреттер. Әдетте материал берік болады, бірақ беріктігі жағдайға байланысты болуы мүмкін, мысалы, отта ыдыс пісірілуі. Жазудың сипаты, эпиграфияның зерттеу нысаны, мәтіннің мәнінен бөлек қарастырылады, ол өздігінен зерттеледі. Тасқа жазылған мәтіндер көбінесе көпшікке көрсетіледі, сондықтан олар әр мәдениеттің жазба мәтіндерінен өзгеше. Дегенмен, барлық жазулар ашық емес: Микен Грециясында дешифрленген «Сызықты В» мәтіндері көбінесе экономикалық және әкімшілік есепті жүргізу үшін қолданылғаны анықталды. Формальды емес жазулар – бұл «граффити», оның бастапқы мағынасында. Идеяны немесе ұғымды көрсететін жазуларды зерттеу, яғни идеографиялық жазуларды зерттеу де идеография деп аталады. Неміс тіліндегі Sinnbildforschung – үшінші рейхте ғылыми пән болған, бірақ кейіннен идеологиялық деп танылды. Эпиграфиялық зерттеулер пиктографиялық, идеографиялық және логографиялық жазу үлгілерін зерттейтін петроглифтерді зерттеумен байланысты. Әдетте, сиямен жазылған ежелгі қолжазуды зерттеу – палеографияның жеке саласы. Эпиграфия бейнелеуден өзгеше, өйткені ол хабарлама беретін мағыналы символдармен ғана айналысады, ал бейнелеу суреттермен айналысады.
Epigraphy is the study of inscriptions, or epigraphs, as writing; it is the science of identifying graphemes, clarifying their meanings, classifying their uses according to dates and cultural contexts, and drawing conclusions about the writing and the writers. Specifically excluded from epigraphy are the historical significance of an epigraph as a document and the artistic value of a literary composition. A person using the methods of epigraphy is called an epigrapher or epigraphist. For example, the Behistun inscription is an official document of the Achaemenid Empire engraved on native rock at a location in Iran. Epigraphists are responsible for reconstructing, translating, and dating the trilingual inscription and finding any relevant circumstances. It is the work of historians, however, to determine and interpret the events recorded by the inscription as document. Often, epigraphy and history are competences practised by the same person. Epigraphy is a primary tool of archaeology when dealing with literate cultures. The US Library of Congress classifies epigraphy as one of the auxiliary sciences of history. Epigraphy also helps identify a forgery: epigraphic evidence formed part of the discussion concerning the James Ossuary. An epigraph (not to be confused with epigram) is any sort of text, from a single grapheme (such as marks on a pot that abbreviate the name of the merchant who shipped commodities in the pot) to a lengthy document (such as a treatise, a work of literature, or a hagiographic inscription). Epigraphy overlaps other competences such as numismatics or palaeography. When compared to books, most inscriptions are short. The media and the forms of the graphemes are diverse: engravings in stone or metal, scratches on rock, impressions in wax, embossing on cast metal, cameo or intaglio on precious stones, painting on ceramic or in fresco. Typically the material is durable, but the durability might be an accident of circumstance, such as the baking of a clay tablet in a conflagration. The character of the writing, the subject of epigraphy, is a matter quite separate from the nature of the text, which is studied in itself. Texts inscribed in stone are usually for public view and so they are essentially different from the written texts of each culture. Not all inscribed texts are public, however: in Mycenaean Greece the deciphered texts of "Linear B" were revealed to be largely used for economic and administrative record keeping. Informal inscribed texts are "graffiti" in its original sense. The study of ideographic inscriptions, that is inscriptions representing an idea or concept, may also be called ideography. The German equivalent Sinnbildforschung was a scientific discipline in the Third Reich, but was later dismissed as being highly ideological. Epigraphic research overlaps with the study of petroglyphs, which deals with specimens of pictographic, ideographic and logographic writing. The study of ancient handwriting, usually in ink, is a separate field, palaeography. Epigraphy also differs from iconography, as it confines itself to meaningful symbols containing messages, rather than dealing with images.
Тарих
Эпиграфия ғылымы 16 ғасырдан бері тұрақты дамып келеді. Эпиграфияның қағидалары әр мәдениетте әртүрлі, ал Еуропадағы бастапқы ғылым латын жазуларына баса назар аударды. Георг Фабрициус (1516–1571); Стефано Антонио Морчелли (1737–1822); Луиджи Гаэтано Марини (1742–1815); Август Вильгельм Цумп (1815–1877); Теодор Моммсен (1817–1903); Эмиль Хюбнер (1834–1901); Франц Кумонт (1868–1947); Луи Роберт (1904–1985) сияқты эпиграфтар зор үлес қосты. Моммсен және басқа ғалымдар бастаған Corpus Inscriptionum Latinarum 1863 жылдан бері Берлинде, соғыс кезеңдерінде үзілістермен жарияланып келеді. Бұл латын жазуларының ең ірі және толық жинағы. Жазбаларды жаңадан табу жұмыстары жалғасуда, сондықтан жаңа бөлімдер әлі де шығарылуда. Корпус географиялық принцип бойынша құрылған: Римдегі барлық жазбалар 6-томда қамтылған. Осы томда ең көп жазба бар; 6-томның 8-бөлімінің 3-фасцикулы жақында ғана жарық көрді (2000). Мамандар осындай томдар сериясына тәуелді, онда жаңадан табылған жазбалар көбінесе латын тілінде жарияланады – бұл тарихтың бастапқы материалы, биологтардың «Зоологиялық тізіміне» ұқсас. Грек эпиграфиясы басқа топтың қолында, басқа корпуспен дамыды. Олар екі. Біріншісі – Corpus Inscriptionum Graecarum, оның төрт томы Берлинде 1825–1877 жылдары жарық көрді. Бұл грек тілінде сөйлейтін әлемнің түкпір-түкпірінен көшірілген грек жазбаларын толық жариялауға жасалған алғашқы әрекет болды. Қазір тек жоғары білімді студенттер ғана оған жүгінеді, себебі мәтіндердің жақсы редакциялары оны алмастырды. Екінші, қазіргі заманғы корпус – Inscriptiones Graecae, классикалық филология саласындағы халықаралық бейтараптықты сақтау үшін географиялық принцип бойынша санаттарға бөлінген: жарлықтар, каталогтар, құрметті атақтар, жерлеу жазбалары, әртүрлі жазбалар, барлығы латын тілінде ұсынылған. Сондай-ақ, Corpus Inscriptionum Etruscarum (этруск жазбалары), Corpus Inscriptionum Crucesignatorum Terrae Sanctae (крестшілердің жазбалары), Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum (кельт жазбалары), Corpus Inscriptionum Iranicarum (ирандық жазбалар), «Мезопотамияның патшалық жазбалары» және «Жаңаассирия кезеңінің патшалық жазбалары» (сумер және аккад жазбалары) сияқты сериялар бар. Мысыр иероглифтері Розетта тасын пайдаланып шешілді, ол классикалық грек, демотикалық египет және классикалық египет иероглифтерінде жазылған көп тілді стела болды. Бұл жұмысты француз ғалымы Жан Франсуа Шампольон мен британдық ғалымы Томас Янг жасады. Майя иероглифтерін түсіндіру Орталық Американы испан жаулауының нәтижесінде жоғалды. Алайда майя эпиграфтары мен тіл білімі мамандарының соңғы еңбектері осы күрделі жазу жүйесі туралы көптеген мәліметтерді берді.
Материалдар
Жазбалар көбінесе тасқа, мәрмәрге, металға, терракотаға немесе ағашқа ойылып жазылған (бірақ соңғы материал Мысырдан басқа жерде дерлік сақталған жоқ). Мысыр мен Месопотамияда жазуды сақтау үшін көбінесе қатты тастар қолданылған, сондықтан жазулар жақсы сақталған және оқуға оңай. Грецияда, әсіресе Афинада, ең танымал материал – ақ мәрмәр болды, ол өте анық әріптерді қабылдайды, бірақ ашық қалғанда беті ауа райының әсеріне ұшырауы мүмкін, ал қайта құрылғанда тозуы мүмкін. Көптеген басқа да тас түрлері, қатты да, жұмсақ та, жиі қолданылған, әсіресе кристалды әктастар, олар тегіс бетке оңай келмейді, сондықтан материалдың кездейсоқ іздері немесе кедір-бұдырлығы салдарынан оларды түсіну қиын. Жазулар үшін ең көп қолданылған металл – қола: одан ғибадатханалар мен басқа да ғимараттардың қабырғаларына бекіту үшін жалпақ тақташалар жасалған. Кейде мұндай тақташалар күмістен немесе алтыннан жасалған, ал жазулар көбінесе осы металдардан жасалған ыдыстарға ойылып жазылған. Металға жазылған жазулар көбінесе кесілген, құйма емес. Жазулардың маңызды бір түрі – монеталардағы жазулар; олар қалыптан соғылған. (Сілтеме: нумизматика). Сазбалшық Месопотамия мен Критте жазу үшін кеңінен қолданылған. Мұнда символдар саз жұмсақ болған кезде арнайы дайындалған тақташаларға ойылып немесе басылып жазылған, содан кейін отта қатайтылған. Грецияда көптеген жазулар вазаларға отқа пісіру алдында суреттелген, бұл жағдайда көбінесе бейнеленген көріністерге сілтеме жасалған немесе отқа пісіруден кейін ойылып жазылған; құмыра сынықтары (острака) көбінесе арзан жазу материалы ретінде қолданылған. Жазулар плиткалар, амфора тұтқалары және т.б. сияқты ылғал сазбалшыққа қалыптан басылып та жазылған, және мұндай жағдайларда олар жазулардың қай ғимаратқа тиесілі екенін немесе қай жерден шыққандығы туралы құнды ақпарат береді. Жазуларды жасау үшін қолданылған құралдар материалға байланысты әр түрлі болған; олардың көпшілігі, әдетте, төртбұрышты пышақпен жасалған кескіш болған; ертедегі жазулар кейде қатты тасқа соққымен немесе өткір балғамен ұрып жасалған. Кейде O әрпін немесе O әрпі кіретін әріпті жасау үшін дөңгелек соққы қолданылған.
Кесу стилі
Ертедегі жазулар, көбінесе әуесқойлар жасағандықтан, кесулері көбінесе өте ретсіз болады. Бірақ, кейінгі жұмыстардың шамамен барлығында жазуды кәсіби шеберлер кескенін көруге болады, және әртүрлі орындар мен кезеңдерге тән нақты стильдер мен әдістер бар. Мысырда, мысалы, иероглифтер ерте заманда мұқият және нәзік кесілген, ал кейінгі кезеңдерде салғылы және конвенциялық болып кетеді. Грекияда ең жақсы жұмыстар б.з.б. 5-ші және 4-ші ғасырларда Афинада жасалды; әріптердің бәрі пішіні жағынан нақты және дұрыс, қосымша әшекейлерсіз болды, және әсіресе 5-ші ғасырда, жоғарыдағы және төмендегі, сондай-ақ екі жақтағы әріптермен дәл сәйкес келетін. Ол кезде барлық сызықтар бірдей қалыңдықпен жасалған, бірақ б.з.б. 4-ші ғасырда және одан кейін кескішті бетке көлбеу ұстау қалыптасып, осылайша үшкір сызықтар жасау әдеті пайда болды. Месопотамияда да осындай әдет болған. Грекиядағы металл жазуларында бұл әсер тас немесе мрамордан бұрын пайда болады. 3-ші ғасырда және одан кейін сызықтардың ұштарына әшекейлер қосу кең таралды, бұл әдет бүгінгі күнге дейін біздің әдеттегі үлкен әріптерімізде сақталып келеді. Рим жазуларында әртүрлі сызықтар мен қисықтардың әртүрлі бөліктерін әртүрлі қалыңдықпен жасау кең таралды, олар өзіндік монументалды стильді дамытты, ол кезеңнен кезеңге өзгеріп отырды. Жазуларды кесу стилімен, сондай-ақ әріптердің пішінімен шамамен мерзімдеуге болады; мұны істеудегі шеберлік тек түпнұсқаларды және олардың көшірмелерін мұқият зерттеу арқылы ғана қол жеткізіледі. (Археологиядағы мерзімдеу әдістемелеріне қараңыз.) Жазбалардың мөлшері олардың қайда оқылуы тиіс, мақсаты және кесушінің шеберлігіне байланысты әртүрлі болады. Кейбір жазбалар өте ұзын, ең ұзыны – Афина басқаруымен Делос ғибадатханасының есептік мәлімдемесі, ол Фукидидтің кітабының жартысына жуық көлемде; және көптеген басқа жазбалар да ұзындығы бойынша осыған жақындау келеді.
Символдар мен жазу түрлері
Бізге белгілі жазудың көпшілігі сурет жазу жүйесінен пайда болды (сол сияқты пиктография, ол иероглифтік жүйеге айналды. Мұндай жүйелер әлемнің әртүрлі бөліктерінде, мысалы Мысырда, Месопотамияда, Критте, хеттілер арасында, Қытай мен Америкада өз алдына пайда болған көрінеді. Бұлардың барлығының дәлелі негізінен жазулардан табылған. Идеограммалардан (немесе бір заттың немесе идеяның тікелей бейнелеуінен) фонетикалық құндылық символдарына, содан кейін сөз тіркестері мен әліпбилеріне дейінгі даму әр түрлі жүйелерде әртүрлі дәрежеде орын алды. Алғашқы толық алфавиттік жазу жүйесін ойлап тапқан адамдар финикиялықтар болды, гректер одан (біреулер бұл туралы дәлелсіз, бірақ кейбір ғалымдар солай деп санайды) оны белгілі бір өзгерістермен және жақсартулармен алған. Гректерден латын тілі, ал екеуінен Еуропа халықтарының барлық әліпбилері пайда болды. Финикия тілінің мысырлықтан шыққандығы әлі күнге дейін дау-дамайға айналған. Иероглифтік символдар, әдетте, қолданылатын материалдар мен құралдарға сәйкес, кесудің ыңғайлылығы үшін дәстүрге айналдырылды және оңайлатылды. Көп жағдайда олар суреттік формадан сызықтық формаға дейін дамыды. Бұл сызықтық формалардың кейбіреулері иероглифтерден емес, барлық кезеңдерде және жерлерде иелердің немесе тас құрылысшылардың белгілері ретінде кеңінен қолданылатын дәстүрлі геометриялық формалардан алынған болуы мүмкін. Сызықты формалардың кене тәрізді болу үрдісі клинописьте айқын көрінеді, бірақ байқағанымыздай, грек жазбаларында да осындай үрдіс кездеседі. Еуропаның солтүстігінде огам жазулары әліпбилік болып табылады және олар, әрине, Морзе коды сияқты кездейсоқ сызықтардағы дербес өнертабыс болып табылады; бірақ сол аймақта кеңінен қолданылған рундар грек немесе латын әліпбилерінен алынған. Алфавит жүйелерінің көпшілігінде жазуларда әліпбилік немесе фонетикалық сипаты жоқ белгілі бір белгілер де кездеседі. Олардың ішіндегі ең көп тарағандары әр түрлі уақытта және әр түрлі жерлерде қолданылатын сандар жүйесі болып табылады. Бұл жерде осы әртүрлі жүйелерді толық сипаттау мүмкін емес, бірақ олардың негізіндегі принциптерді қысқаша баяндауға болады. Олардың көпшілігі ондық жүйеге негізделген, бұл, әрине, саусақпен санау әдетіне байланысты. Кейбір жағдайларда символдар қарапайым және анық, мысалы, Крит жазуында шеңберлер (немесе ромбилер), нүктелер мен сызықтар жүздер, ондықтар және бірліктер үшін қолданылады, әрқайсысы қажет болған сайын қайталанады; және төменгі атаулар үшін ұқсас жүйе Эпидаурда б.з.д. 4 ғасырда қолданылған. Афинада әр атауды оның бастапқы әріптерімен көрсету әдеттегі жүйе болды, М - Мύριοι (10,000), Х - χίλιοι (1,000), H - εκατόν (100), Δ - δέκα (10), π - πεντε (5) және I - бірліктер. Басқа грек жүйесі финикиялықтардан алынған жүйеге сай, алфавитінің әріптерін 1-ден 9-ға дейін, 10-дан 90-ға дейін және 100-ден 900-ға дейін әдеттегі тәртіппен қолданады; осы ретте ескірген әріптер 27 символдың қажетті санын беру үшін олардың бастапқы орындарында сақталды. Римдік сандар жүйесі M, D, C, L, X, V, I (1000, 500, 100, 50, 10, 5 және 1) жалпы алғанда римдіктер қаламайтын грек әліпбиіндегі символдарды бейімдеуден туындады деп болжанады; басқа теорияда ол кең таралған қолды, саусақты және т.б. бейнелейтін идеографтар сериясынан оңайлатылған. Сандардан басқа, толық сөздер орнына инициалдарды қолдану ерте заманда кең тараған емес. Алайда, бұл сөз Рим жазуларында жиі кездеседі, кейде олар толығымен осындай қысқартулардан тұрады және оларды формуламен таныс адамдар ғана түсіне алады. Олардың ең көп таралғандарының тізімі классикалық қысқартулар тізімі бойынша беріледі. Компендиялар немесе монограммалар кейінгі грек және рим дәуірлерінде де кездеседі, ал ертедегі христиан және Византия жазуларында өте жиі кездеседі және түсіндіруге өте қиын. Әр түрлі жазуларда белгілі бір тыныш белгілер жиі кездеседі. Грек жазбаларында тік сызық немесе нүктелер сөйлемдер мен сөздерді бір-бірінен бөледі, бірақ қазіргі баспадағыдай сөздерді аралықпен бөлейтін жерлер сирек кездеседі. Бұл әсіресе ең жақсы кезеңдегі грек жазбалары туралы. Рим жазуларында сөздерді нүктелермен бөлу әдеттегі нәрсе еді. Кейбір жазуларда айқыш жазудың басталуын, әсіресе оның бағыты өзгерген кезде, көрсету үшін қолданылған. Кейде христиан жазулары айқышпен басталады, бұл, әрине, бейнелі мағынаны білдіреді; және жапырақ немесе басқа құрылғы жиі соңында орналастырылды. Жазудың бағыты әр жерде әр уақытта әр түрлі болады. Әріптер немесе символдар жоғарыдан төменге, немесе көлденеңінен, оңнан солға немесе солдан оңға орналастырылуы мүмкін; олар сондай-ақ белгілі бір үлгіде орналастырылуы мүмкін – осы жағдайда олардың реті анықталмаған болуы мүмкін, немесе шарлап немесе иілісқан сызықта, немесе солдан оңға және оңнан солға кезекпен (түйежол, немесе егіс жыртудағы өкілдің қозғалысы сияқты). Көптеген семит әліпбилері, соның ішінде финикиялық, оңнан солға оқылады; ал ең ерте грек жазулары да осы бағытты ұстанады. Бірақ солдан оңға бағыт Грецияда б.з.д. 6 ғасырынан кейін қалыптасты, сондықтан римдіктер мен еуропалық жүйелердің барлығында осы бағыт қабылданды. Жеке әріптер немесе символдар әдетте жазудың жалпы бағытымен бірдей бағытта қарап тұрады.
Орны немесе орны
Жазбалардың орналасуы немесе орны олардың мақсатына немесе ниетіне зор дәрежеде байланысты. Егер олар өздерімен байланысты мүсіндермен, рельефтермен немесе суреттермен тікелей қатысты болса, көбінесе суреттер арасындағы бос кеңістікті толтыру үшін белгілі бір үлгі құрайды; бірақ кейде, әсіресе Месопотамия мүсіндері мен рельефтерінде, олар көркемдік әсерге ешқандай мән бермей, суреттердің үстінен кесіледі. Кейінгі грек және римдік туындыларында мүсінге немесе рельефке қатысты жазуды оның қойылған негізіне кесу қалыпты жағдай; алайда, арнаулар немесе суретшілердің қолтаңбалары сияқты қысқа жазулар көбінесе жұмыстың өзінде көзге түспейтін жерге орналастырылады. Суреттелген құмыралар жағдайында, бейнеленген сюжетке қатысты жазулар әдетте боялады; бірақ арнаулар және басқа жазулар көбінесе құмыра күйдірілгеннен кейін ойылады. Мысырда жазулар көбінесе қабірлердің ішкі қабырғаларына жазылып немесе боялып қойылатын, олар діни сенімдерге немесе рәсімдерге, немесе қайтыс болған адамның құрметтері мен мүлкіне қатысты; олар оның пайдасы мен ыңғайлылығы үшін жасалған, басқалардың ақпаратына емес, оның таныс ортасын сақтап қалу үшін, оның ұрпақтарының естелігінде мәңгілікке сақтау үшін емес. Мұндай жазулардан алынған ақпарат бізге аса құнды, бірақ олар осы мақсатта жасалмаған. Керісінше, жазбалар, оларды жұртшылық көрсін, оқиғаларды сақтап қалсын немесе пайдалы ақпарат берсін деп жасалған, әдетте көпшілік жиналатын орындарға, ең әуелі ғибадатханалар мен қасиетті аумақтарға орналастырылатын. Кейде олар ыңғайлы тас беттерге, кейде ғибадатханалар мен басқа ғимараттардың қабырғаларына қашалып жазылатын. Көбінесе жазулар ойылған мәрмәр, тас, металл немесе басқа материалдан жасалған тақталар оқылатын қолайлы орындарда, кез келген қоғамдық жерде орнатылатын. Бұл заңдардың, жарлықтардың және ресми хабарламалардың, келісімдер мен шарттардың, лауазымды тұлғаларға немесе жеке азаматтарға көрсетілген құрметтердің, діни бағыштаулардың және рәсімдердің ережелерінің жариялану тәсілі болды. Қабір тастарына жазулар орнатылып, олар әдетте қаладан шығатын басты жолдардың бойында орналастырылатын, ең танымал мысалы – Афинадан Элеузиске дейінгі қасиетті жол. Жеңістерді немесе басқа да маңызды оқиғаларды еске түсіретін жазулар тек ерекше жағдайларда ғана сол жерде орнатылатын; көбінесе мұндай ескерткіштер Дельфи немесе Олимпия сияқты ірі діни орталықтарда орнатылатын. Бірақ шекара тастары міндетті түрде олар белгілейтін сызыққа қойылатын.
Басшылық кезеңдері мен ұлттары
Жазбаларды зерттеу көптеген елдер мен халықтар тарихына маңызды үлес қосады. Кейбір жағдайларда, Мысыр мен Месопотамия сияқты, әдеби жазбалардың болмауында, ол ақпараттың жалғыз көзі болып табылады; ал Грекия мен Рим сияқты басқа жағдайларда, ол басқа жазбалардағы мәліметтерге құнды толықтырулар мен түсіндірмелер ұсынады. Мысыр және Месопотамия жазулары өте ерте заманға дейін жетеді; қазіргі уақытта қайсысының ертерек екені белгісіз, бірақ екеуі де б.з.б. 3500 жылға дейін, мүмкін одан да ертерек, толыққанды және ұйымдастырылған жазу жүйесін көрсетеді, бұл оның артында көп ғасырлық даму тұрғанын білдіреді. Мысыр иероглифтері жүйесі, жазуларда қолданылғандай, рим дәуіріне дейін негізгі сипаттарын өзгертпестен сақталды, бірақ әртүрлі уақыттарда иератикалық өзгертулердің әртүрлі жүйелері қолданылды. Британ мұражайындағы атақты Розетта тасы, Мысыр жазуын түсіндіруге алғашқы түйін берген, бір жарлықтың иероглифтік, иератикалық және грек тіліндегі нұсқаларын қатар көрсетеді. Оның жазылған мерзімі б.з.б. 195 жыл. Месопотамиялық сызықтық белгілер негізінен техникалық себептермен кене тәрізді немесе клинопись жүйесіне айналды, ол өзгертілген формаларда қабылданды және мыңдаған жылдар бойы әртүрлі тілдерде қолданылды: шумер, вавилон, ассириялық және парсы тілдерінде, Александрдың жаулап алуынан кейін грек тілімен ығыстырылғанға дейін. Критте, шамамен б.з.б. 3000 жылдан бастап, Кносстың құлауына дейін, шамамен б.з.б. 1500 жылға дейін, Орта және Соңғы Миной кезеңдерінде, әртүрлі сызықтық жазуларға дамыған тәуелсіз иероглифтік жүйе болды. Хетт иероглифтері Сирияның солтүстігінде және Кіші Азиядағы Хетт империясының шамамен б.з.б. 2000-ден 800 жылға дейінгі кезеңіне сәйкес келеді; бір теория бойынша, одан Кипрлік буын жазуы пайда болды, ол б.з.б. 4 ғасырға дейін немесе одан кейін қолданылып келді. Ең ерте кездескен финикиялық жазулар шамамен б.з.б. 10 ғасырға жатады, ал әліпби б.з.б. 3 ғасырға дейін қолданылып келді. Кейбіреулер гректер оны өзгертіп, белгісіз уақытта қабылдады деп санайды; ең ерте грек жазулары әдетте б.з.б. 7 ғасырға датыланады. Ерте заманда әр грек мемлекетінің өзіндік әліпбиі болды, бірақ б.з.б. 403 жылы (Еуклеидтің архондығы) Афина грек әріптері үшін қазір қолданылып жүрген Иония әліпбиін ресми түрде қабылдады және көп ұзамай Грекияда жалпыға бірдей болды. Әртүрлі грек әліпбилерінен әртүрлі жергілікті итальян әліпбилері, соның ішінде этрус әліпбиі, әртүрлі өзгерістермен алынды. Рим әліпбиі де солардың бірі еді, ол Халкидиялық отар Каэренің әліпбиіне негіделген. Римдік жазулардың өте ерте мысалдары бар, бірақ олар б.з.б. 3 ғасырға дейін кеңінен таралмады; сол кезден бастап әріптер қазіргі күнге дейін сақталған формаларын алды. Ғимараттар мен басқа да ескерткіштерге грек және латын тілдерінде жазулар жазу дәстүрі орта ғасырларда да жалғасты, және қазір де сақталған, классикалық формалар жиі еліктеледі. Грек тіліндегі корпустағы ең соңғы жазылған жазу Сицилиядағы 1121 жылы салынған көпір туралы мәліметтерді қамтиды. Византиялық жазулар сериясы қазіргі күнге дейін үзіліссіз жалғасуда; ал латын тілі діни, қоғамдық және жеке жазбаларда әмбебап тіл ретінде қолданылуын сақтайды.
Жасыру әдістері
Көп жағдайда жазудың стиліне немесе тіпті қолданылған әліпбиге қарап, оның шамамен қашан жазылғанын анықтау мүмкін. Мысалы, Афинада Евклидтің архиондығы кезінде, б.з.д. 403 жылы Архинус ұсынған жарлыққа сәйкес, ертедегі аттикалық әліпбидің орнына иониялық әліпби қабылданды. Бірақ бұл өзгеріс жеке жазуларда бұрыннан басталып кеткен, тіпті ресми құжаттарда да иониялық формалар кейде ертерек кездеседі. Жазулардың мерзімі әртүрлі жолдармен белгіленеді, көбінесе патшаның, бидің немесе дін қызметкерінің атымен. Патшалар жайындағы мәліметтер әдетте шамамен беріледі, егер оның билік жылдары көрсетілмесе. Ал тәуелсіз қалалардың көпшілігінде жылдық билеушінің атымен жыл дәл көрсетіледі. Афинада бұл үшін есімді архионның аты қолданылды, және олардың толық тізімі жазулар мен басқа да дереккөздерден жасалғандықтан, мұндай мерзімдеу әдісі өте қанағаттанарлық. Олимпиадалар бойынша мерзімдеу әдеті, кейінірек грек және рим жазушыларынан бізге таныс болса да, ертедегі Грецияда тек спорттық жеңістермен байланысты қолданылды. Көптеген жазулар түрлі жергілікті дәуірлерге сәйкес келеді, көбінесе қаланың немесе мерекенің негізінделуі, провинцияның ұйымдастырылуы немесе тіпті императордың сапары сияқты тарихи оқиғаларға негізделген. Кейінгі уақыттарда, әсіресе Кіші Азияда, осы дәуірлердің саны өте көп және шатастырады. Аттикалық жарлықтарда және басқаларда айдың күнін көрсету де әдет болған. Рим дәуіріндегі грек жазуларында императордың жылы оның консулдық лауазымының санымен немесе латын жазуларындағыдай басқа да белгілермен немесе атақтарымен анықталды. Кейінірек уақыттарда мерзімдеу көбінесе "Индикция" бойынша жүргізілді; бірақ бұл тек 15 жылдық кезеңдегі жылдың нөмірін ғана көрсетеді, ал кезеңнің басталуын нақты көрсетпейді, сондықтан мұндай мерзімдеу тек уақытша пайдалану үшін ғана ыңғайлы. Шығыс Рим империясында әлемнің жаратылу күні (б.з.д. 5509 жыл) кейде көрсетілсе де, христиан дәуірінің күні дерлік қолданылмайды.
Жазудың мақсаты
Жазбаларды екі негізгі санатқа бөлуге болады: бірі – жазба жазылған заттың мақсатына немесе қолданысына бағынышты болған, немесе кемінде сол затпен тікелей байланысы болған жазбалар (мысалы, иесінің аты немесе құдайға арналған құрбандықтың тіркелмесі), екіншісі – жазба өз мақсаты үшін немесе оның қамтитын ақпараты үшін жасалған, ал жазылған зат мақсатқа сай (мәрмәр тақта немесе қола пластина сияқты), немесе ыңғайлы қабырға, тас беті, тіпті қыш сынықтары сияқты қолданылған жазбалар. Ғимараттардың қабырғалары мұндай жазбалармен жиі жабылады, әсіресе көзге түсетін немесе ыңғайлы орында болса, осылайша жариялаудың айқын құралын ұсынады. Біз кітаптарға, газеттерге және басқа да баспа немесе цифрлық құжаттарға үйренгендіктен, ежелгі заманда жазбалардың кең қолданылуын және үлкен пайдасын түсіну қиын. Бұл жерде біз жарнамалар немесе плакаттар арқылы жариялайтын барлық түрдегі хабарламалар ғана емес, сонымен қатар заңдар мен саяси жарлықтар, азаматтық және діни мәселелер бойынша ережелер, мемлекеттік және жеке есептер мен келісімшарттар, мемлекеттер арасындағы келісімдер, мемлекеттік және жеке қайырымдылықтар мен құрбандықтар туралы жазбалар, сондай-ақ басқару мәселелерінің барлығы да жарияланып тұрды. Көптеген жазбалар олардағы ақпаратты мәңгілік сақтау үшін жасалған, бірақ кейбіреулері тек уақытша қызығушылық тудырған болуы мүмкін. Сондықтан, оларды қола, мәрмәр немесе тас сияқты берік материалға қашап, техникалық жағынан мұқият және шеберлікпен орындау, оларды бүгінгі күнге дейін сақтап, оларды жасаған халықтың өмірі мен институттары туралы құнды мәліметтерді бізге жеткізу одан да таңғажайып көрінеді. Сондықтан, уақытша және тұрақты құндылықтар бір жазбада біріктірілуі мүмкін. Мысалы, Афинаның кез келген азаматы Акропольге немесе Агораға барып, халықтың келісімдері мен жарлықтары, мемлекеттік есептер немесе мемлекеттік кірістер мен шығыстар туралы өздеріне қажетті ақпаратты бірінші қолдан тексеруге болады. Бұл құжаттардың өзінде көптеген тарихи, әлеуметтік және саяси мәліметтер сақталған.
Салыстырмалы жазулар
Жазуы бар нысанға немесе бейнелеуге тікелей қатысы бар жазулардың мазмұны әртүрлі болады. Мысыр мен Месопотамиядағыдай, патшалардың жеңістері мен ерліктері туралы суреттер немесе рельефтермен байланысты жазбалар оқиғаларды тіркеу ретінде қызмет етеді және көріністерді түсіндіруге көмектеседі. Мұндай жазулар грек немесе римдік туындыларында жиі кездеспейді; бірақ көбінесе, әсіресе ерте грек дәуірінде және вазаларда, адамдардың, тіпті заттардың аттары оларды анықтау үшін жанына жазылады, кейде кейіпкердің аузынан сөз шығады. Шамамен б.з.д. 600 жылы Кипселустің ойып жасаған ағаш сандығына гексаметр өлеңдер жазылған, олар фигуралар арасында иіліп, әр көріністің сипаттамасын береді. Мүсіндер мен рельефтердің негіздеріне көбінесе оларды анықтау және жазу үшін жазулар ойылып қойылған. Бұл әсіресе құрметті мүсіндер мен қабір тастарына қатысты. Басқа жағдайларда, көркем бейнелеу мен жазу арасында айқын байланыс болғанда, фигуралар бағынышты болып көрінеді және мәтінді иллюстрациялауға ұқсайды, мысалы, Афина мен Самос арасындағы шартта Афина және Гера құдайлары қол ұстасқан бейнесі, олардың тиісті қалаларының өкілдері ретінде бейнеленген. Кейбір жағдайларда қаланың елтаңбасы немесе белгісі жазуға ойылып, құжаттағы мөр сияқты болады. Бұл барлық жағдайларда фигуралар мен жазулар, бір қолмен жасалған болса да, ортақ дизайнның бөлігі болып табылады. Бірақ иелерінің белгілері немесе есімдері вазаларға немесе басқа да заттарға ойылып жазылғанда немесе осындай заттарды бағыштау туралы жазбаларда, жазу міндетті түрде сол заманға сәйкес келмейді; ол адастырушы болуы мүмкін, мысалы, Цицеронның қарсылық білдіргендей, ескі грек мүсіндерін қайта пайдаланып, оларға Рим дәуірінде жаңа бағыштау жазуларын қою, белгілі бір "қайта өңдеу" тәсілі: мысалы, б.з.д. 5 ғасырдағы Афиналық шабандоздардың мүсіні Акрополь кіреберісіне қойылған, оның негізіне 18 жылы, шамамен, Германникке арналған атты мүсін ретінде пайдалану үшін жаңа жазу ойылып қойылған. Мысыр мен Месопотамияда да бұрынғы туындыларға кейінірек патшаның есімін ойып жазу кездеседі.
Тәуелсіз жазулар
Жазбалардың көпшілігі өздігінен құнды және қызығушылық тудырады, олар кесілген зат осы мақсат үшін арналған немесе ыңғайлы әрі қолайлы болып табылады. Мұндай жазуларды діни, саяси және әлеуметтік деп жіктеуге болады. Екеуінің арасын ажырату әрқашан оңай болмайды, себебі көне цивилизациялардың көпшілігінде дін мемлекеттік қызметтің бір бөлігі болды және қоғамдық бақылауда болды, немесе кем дегенде саяси басқарумен тығыз байланысты болды. Осыдан діни мәселелерге қатысты көптеген жазулар саяси жарлықтар немесе мемлекеттік құжаттар түрінде кездеседі, сондықтан, әсіресе түріне қатысты, оларды екі санаттың біріне жатқызуға болады; бірақ оларды мазмұны мен мақсатына қарай жіктеу әдетте мүмкін.
Ғибадатханалар, олардың негізі мен басқаруы
Ғибадатхана көбінесе мемлекет бақылауындағы діни корпорация болатын; оның есептері мен басқару егжей-тегжейлері жиі, әдетте жыл сайын, жазулар арқылы жария етілетін, ол ғибадатхана аумағында көпшіққа көрсетілетін. Мұндай жазулардың көптегені табылды және басқа көздерден алуға болмайтын маңызды ақпараттарды ұсынады. Делос аралындағы Аполлон ғибадатханасы сияқты ірі ғибадатханалар жылжымалы және жылжымайтын мүліктің көп мөлшерін иеленген, соңғысы ғибадатхана мен оның төңірегіндегі ғимараттарға бағышталған құнды заттар түрінде болған, немесе ақша түрінде болған. Сондықтан жазуларда жерді сыйлық ретінде беру және сатып алу, жалға беру және беру, мерзімі өткені үшін айып төлеу, несиелер мен пайыз және ірі жер иесіне немесе банкке тән басқа да көптеген шаруашылық мәмілелер тіркелген. Осылайша, олар ежелгі өмірдің әлеуметтік және экономикалық жағдайлары туралы маңызды мәліметтер береді, олар басқа ешбір жерде жазылмаған. Сонымен қатар, ғибадатханада және басқа ғимараттарда бағышталған заттардың тізімдері олардың ішкі көрінісін дерлік көз алдыңызға елестетуге мүмкіндік береді. Бұл заттар еденде, қабырғаларда, сөрелерде немесе жабық шкафтарда орналасқан, ғибадатхана қызметінде қолдануға жарамды ыдыстар мен басқа да заттардан, әшекейлер мен зергерлік бұйымдардан, көбінесе алтын мен күмістен жасалған мүсіндерден, қару-жарақтан және құралдардан, ақшадан және көне заттардан балқытылған алтыннан тұрды. Осы заттардың толық салмағы сақталғанына көз жеткізу үшін жасалған егжей-тегжейлі күтім, жаңа ыдысқа қойылған жағдайда да, басқа жазуларда жазылған. Бұл егжей-тегжейлі тізімдер әрбір әкімшілік кеңес тарапынан тексеріліп, қайта қаралып, кез келген тонау немесе жемқорлыққа қарсы ең жоғары деңгейдегі қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Мұндай жалпы тізімдерден басқа, жер мен үйді, сондай-ақ барлық түрдегі жылжымалы мүлікті алу және беру туралы көптеген жазбалар бар. Ғимараттар мен жөндеу жұмыстары да мемлекет тарапынан немесе жеке тұлғалар тарапынан тіркелген, олардың ізгілігі мен жомарттығы лайықты құрметке ие болды. Формасы бойынша, оларды кейінірек талқыланатын мемлекеттік емес жұмыстардан ажырату қиын. Бұл тәртіпте тыйым салулармен қатар міндетті талаптар да бар. Мұндай тыйым салулар жиі кездеседі және барлық сыйынушылардың қасиетті аумаққа кіргенде діни тазалықты сақтауы қажеттігімен байланысты. Олар белгілі бір уақытқа белгілі бір ластану көздерінен аулақ болуы керек, бұл орынға қарай өзгереді. Шенеуніктер кейде осы туралы ақпаратты беру үшін хабарламалар орнатуға бұйрық берілді; мысалы, Иалис қаласындағы Алектронаның аумағында "ат, есек, қашыр немесе құйрығы бар басқа да жануарлар кірмеуі керек, ешкім мұндай жануарларды әкелмеуі керек немесе аяқ киім немесе шошқадан жасалған кез келген зат кимеуі керек. Сондай-ақ, қойларды айдаған үшін айыппұл салынады". Басқа аумақтар кез келген шабуылдан немесе бұзудан жалпы түрде қорғалды. Отын кесуге, топырақ пен тастарды алып тастауға, кейбір аумақтарға жануарларды айдап әкелуге тыйым салынды; шатырлар орнату құқығы шектелді немесе мүлдем тыйым салынды. Кейде фестивальдің ұйымдастырылуы үшін егжей-тегжейлі нұсқаулар берілді; мысалы, Мессениядағы Анданияда жергілікті Элеусияны мерекелеудің тәртібі, қатысушылардың киімі, шенеуніктер мен полиция қызметі толық сипатталған. Сол сияқты, Афинадағы Иобаки залында іс жүргізу тәртібі, киелі пьесадағы лауазымдар мен кейіпкерлер және әр түрлі әкімшілік мәліметтер реттелген. Кез келген рәсім немесе процедура туралы күмән болған кезде, көбінесе болжамға жүгінеді, ал мұндай болжамның нәтижелері болашаққа басшылық ретінде жазуларда жазылады; күмәнді немесе қиын жағдайларда Дельфи немесе басқа оракулмен кеңесу де кең таралған. Мұнда процедураның нақты әдісі, сондай-ақ оракулдың жауабы кейде жазылған. ғибадат түрлері, әсіресе гимндер жиі жазылған немесе жазылған. Әндер мен билердің орындалуы да үнемі назарға алынатын мәселе, әсіресе лирикалық немесе музыкалық байқауларға байланысты; жеңімпаз топ немесе орындаушы сыйлықты құдайға арнады. Атаулы байқаудың ерекше түрі драмалық қойылымдар болды, олардың көптеген жазбалары Афинадан және грек әлемінің басқа көптеген бөліктерінен сақталған. Спорттық фестивальдарды реттеу және олардың жарыстарында жеңімпаздардың жазбалары да көптеген жазулар класын құрайды. Құпиялықтарға қатысты, мерекелерді ұйымдастыруға және қатысушылардың мінез-құлқына әсер ететін көптеген ережелер бар болса да, күтпегендей, іс-әрекеттер туралы өте аз мәлімет бар. Грек дінінің бізге негізінен жазулардан белгілі тағы бір қыры – емдеу қасиеттері бар киелі орындар. Олардың ең танымалдарының бірі – Эпидаурус қаласындағы Асклепийдің киелі орны. Мұнда, бұрынғы құжаттардан жинақталған үлкен тақталарға, Аполлон мен Асклепийдің емдеген жағдайларының тізімдері жазылған. Емдеулердің түрлері өте әртүрлі, ауырсынушы аурулардан немесе хирургиялық жағдайлардан бастап жоғалған балаға және сынған кесеге дейін. Формула дерлік барлық жағдайда бірдей: емделуші Эпидаурусқа келеді, абатон ішінде ұйықтайды, түс көреді немесе көрінеді және сауығып шығады. Кейінірек, мұндай сенімді емдеудің тиімділігі төмендеген кезде, диета мен гигиена туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар жазылған. Жылды (эпонимдық архонның атымен), айдың күнін және пританидің (немесе тайпалар бойынша басқаратын комиссияның) күнін, әр түрлі хатшыларды, төрағалық етуші лауазымдарды және қаулыны ұсынған адамды жазу қалыпты. Қаулы қабылдаушылар сенат (Буле) немесе халық жиналысы (Экклесия) немесе екеуінің бірі екендігі де көрсетілген. Содан кейін қаулының мән-жайы немесе себебі берілген, соңында шешім жазылған. Басқа қалалар Афинаның қаулы формасын, қажетті жергілікті өзгертулермен ұстанды; ал кейбіреулері өзіндік дамуға ие болды, әртүрлі лауазымдар мен үкімет формалары әртүрлі нәтижелерге әкелді. Эллинистік дәуірде және кейінірек, тәуелсіз үкімет формалары көбінесе сақталды, бірақ халықтың нақты билігі аз болды. Екінші жағынан, корольдерден, кейінірек рим императорларынан келген хаттарды жазу және оларды көпшіққа көрсету орынды.
Мемлекеттік есеп, қазына тізімдері, ғимарат жазулары
Бұл дәстүр бойынша, мемлекеттік ақшаны немесе қазынаны алу, сақтау және жұмсау туралы барлық жазбалар тасқа жазылатын, осылайша азаматтар барлық қаржылық мәселелерде мемлекеттің қауіпсіздігі мен тиісті бақылауын өздері тексеруі мүмкін еді. Ғибадатхана есептері сияқты, әрбір уақытша лауазымды адамдар өздерінің ізбасарларына басқарушылықтары туралы, сондай-ақ олар тапсырған ресурстар мен қазыналар туралы есеп беруі әдеттегі нәрсе болды. Барлық мемлекеттік жұмыстардың шығынын мемлекет тапсырды, ал жұмыстың жүргізілуіне байланысты тасқа егжей-тегжейлі есептер жасалып, жазылды. Көп жағдайда құрылыс жұмыстарының егжей-тегжейлі сипаттамасы бар, бұл барлық техникалық бөлшектер мен қолданылатын процестерді ғана емес, сонымен қатар ғимараттың бүкіл жоспары мен құрылымын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бір ерекше мысал – Пирейдегі Филонның арсеналы, оны сәулетшілер ғимараттың ерекшеліктері бойынша қағаз бетіне толыққанды қайта жасады. Эректеум жағдайында біздің қолымызда 409 жылғы ғимараттың аяқталмаған жағдайы туралы егжей-тегжейлі есеп қана емес, сонымен қатар оны аяқтау үшін жұмысшыларға жұмсалған шығындар мен төлемдердің есебі бар. Парфенонның 15 жыл бойы салынған құрылысына ұқсас есептер сақталған; Парфенон мен Эректеум жағдайында мүсіндерді жасағандарға төленген төлемдер де кіреді. Теңіз және әскери шығындар да толық есептелген; басқа ақпараттармен қатар Пирейдің әртүрлі портарындағы галереялардың және афиналық теңіз флотының кемелерінің аттары мен жағдайы туралы жазбалар бар. Қысқасы, мемлекеттік экономика және қаржы басқармасының ешбір саласы жазулар арқылы толыққанды көрсетілмеген жоқ.
Шарттар мен саяси және коммерциялық келісімдер; төрелік және т.б.
Түрлі қалалардың ішкі істеріне қатысты жазулардан өзге, түрлі қалалар мен мемлекеттер арасындағы халықаралық сипаттағы шарттар мен келісімдерді тіркеген көптеген жазулар бар. Бұлар қолаға немесе тасқа қашалып, тиісті қалалардағы көпшілік жиналатын орындарда немесе Олимпия және Дельфи сияқты ортақ діни орталықтарда орнатылған. Шарттың ең қарапайым түрі – белгілі бір мерзімге, әдетте шарттар бұзылған жағдайда белгілі бір жазамен, одақ құру болып табылады. Көп жағдайда екі тараптың өкілдері ант беруге міндетті болған. Сонымен қатар, шарт көрсетілген храмда ант беруге шақыру да жиі кездесетін. Кейде екі тараптың да ант беруге тиіс құдайлардың тізімі көрсетілетін. Одақтастық шарттарына коммерциялық тармақтар қосылатын, сондай-ақ тауарлар мен өзге де заттарды экспорттау және импорттау туралы келісімдер де табылады. Кейінірек, әсіресе эллинистік патшалар тұсында, шарттардың шарттары күрделене түсіп, егжей-тегжейлі болып келді.
Жеке тұлғаларға берілетін құрметтер мен артықшылықтар
Бұл жазбалар класы формасы бойынша бұрынғысына ұқсас, бірақ тіркелген құрметтер мемлекетке де, жеке тұлғаларға да көрсетілген жеке және қоғамдық қызметтердің барлық түрлері үшін беріледі. Көбінесе Афинадағы Пританейде тамақ ішуге шақыру да қосылады. Кейбір жазбалар сыйлық иесіне орнатылған мүсіннің негізіне жазылған. Ерте заманда осы жазбалар көбінесе қысқа да қарапайым болған. Акропольдегі Периклдің бюстінде тек Периклтің және мүсінші Кресиластың есімдері ғана болған. Кейіннен марапаттардың себептерін толыққанды түсіндіру қалыптасты, ал эллинистік және римдік дәуірлерде олар мақтауға толы, егжей-тегжейлі сипаттамаларға ие болды.
Суретшілердің қолтаңбалары
Бұл жазбалар өнер тарихына жарық түсіруде ерекше маңызға ие. Көбінесе, әсіресе ертерек заманда, суретшінің аты мүсіннің тұғырына қашалып жазылатын, сондықтан мүсін алып кетілсе немесе қиратылса, оны тұғырдан оңай бөліп алуға болатын. Олимпияда Пэониус қол қойған "Жеңіс" мүсіні мен оның тұғыры сақталған жағдайды мысалға келтіруге болады. Кейде, кейінірек жиірек, суретшінің қолы мүсіннің өзіне қашалған. Бірақ белгілі туындылардың кейінірек жасалған көшірмелерінде, бұл атау түпнұсқа суретшіге ме, әлде оның еңбегін көшірген адамға ме, деген мәселе қарастырылуы керек. (Мысалы, төмендегі Геркулес/Геракл мүсінін қараңыз). Суретшілердің қолтаңбаларының ерекше түрі – Аттикалық және басқа ваза суретшілерінің өз вазаларына қойған аттары. Бұл атаулар осы суретшілердің еңбектерін тарихи және стильдік тұрғыдан жан-жақты зерттеуге негіз болды, сондай-ақ қолтаңбасы жоқ вазалар да қолтаңбасы бар вазалармен бірге топтастырылды, осылайша грек өнерінің осы саласының толық және егжей-тегжейлі тізімі жасалды.
A special class of artists' signatures is offered by the names signed by Attic and other vase painters upon their vases. These have been made the basis of a minute historical and stylistic study of the work of these painters, and unsigned vases also have been grouped with the signed ones, so as to make an exact and detailed record of this branch of Greek artistic production.
Тарихи деректер
Олардың басым көпшілігі бұрын айтылған санаттардың біріне жатады. Бірақ кейбір жағдайларда жазу тек құжат ретінде қойылады. Мысалы, спорттық немесе басқа да жарыстардың жеңімпазы өз жеңістерінің тізімін орнатуы мүмкін. Ең танымал тарихи құжат – Августтың өмірбаяны мен басқару туралы есебі, ол көптеген жерлерде көшіріліп, орнатылды; ол көбінесе Monumentum Ancyranum деп аталады, себебі оның ең толық нұсқасы Анкирада табылған. Оксфордтағы Парос мраморы – грек тарихының жылнамалық тізімі, бұл білім беру мақсатында жасалған болуы мүмкін, және оқиғалардың ерте заманнан бергі дәстүрлі мерзімдерін беру үшін құнды.
Қабірлер мен эпитафийлер
Бұл грек және латын тілдеріндегі ең көп кездесетін жазулар класы. Ерте заманда Афинада қайтыс болған адамның аты, көбінесе әкесінің аты және оның демосы жазылуы жиі кездеседі. Кейде "жақсы және дана адам" сияқты стандартты мақтау сөздері қосылады. Өлімнің қалай болғанына сияқты қысқаша сілтемелер де кездеседі, әсіресе егер ол шайқаста немесе теңізде болған болса. Мұндай эпитафиялар көбінесе өлеңмен жазылған, әдетте гексаметр немесе элегия түрінде. Олардың көптегені жинақталған және грек антологиясына қызықты қосымша құрайды. Кейінірек қайтыс болған адамды толыққанды мақтау әдеті пайда болады, бірақ бұл қазіргі заманғы қабір тастарындағыдай егжей-тегжейлі және асыра мақтауға жете бермейді. Марқұмның жасы және басқа да фактілер кейде көрсетіледі, бірақ латын тіліндегі қабір тастарындағыдай жиі емес, олар осы жағынан құнды статистикалық мәліметтер ұсынады.
Латын жазулары
Латын жазуларын грек жазуларымен салыстыра отырып жіктеуге болады, бірақ бастапқыда бірнеше маңызды айырмашылықтарды атап өту қажет. Олар формасы мен мазмұны жағынан Римде де, Италияда да, сондай-ақ Рим империясының провинцияларының барлығында да көбінесе біркелкі стандартталған. Латын жазуларын оқудағы ең үлкен қиындықтардың бірі – әріптердің бас әріптері мен аббревиатуралардың кең қолданылуы. Олардың саны мен түрлері өте көп, кейбіреулерін белгілі формулаларға жатқызу оңай, ал басқалары, әсіресе жаңадан бастаған студенттер үшін, елеулі қиындық тудырады. Бір әріптің мағынасы контекстке байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, V. S. L. M. (votum solvit libens merito) немесе H. M. H. N. S. (hoc monumentum heredem non sequetur) сияқты жиі кездесетін формулаларды түсіну оңай, бірақ көптеген формулалар осылай айқын емес және түсіндіруге мүмкіндік береді. Көбінесе мағынасын анықтаудың жалғыз жолы – қазіргі латын эпиграфистері ұсынған сияқты, инициалдар тізімін қарап, контекстке сәйкес келетін формула табу. Грек жазулары туралы айтылғанның көп бөлігі римдік жазуларына да қатысты. Бұл жағдайда тас, мәрмәр және қола ең көп қолданылатын материалдар, бірақ мөрленген кірпіштер мен плиткалар да жиі қолданылады, олар ғимаратты немесе басқа да құрылысты анықтау және мерзімін белгілеу үшін тарихи құндылыққа ие. Бұл қорғасын су құбырларына да қатысты, олар көбінесе даталар мен шенеуніктердің аттарын көрсетеді. Терракота шамдардың бетіне де көбінесе өндірушінің аты және басқа да ақпараттар басылады. Қарулар, әсіресе қалқандар, кейде иесінің аты-жөні мен әскерлік бөлімін көрсетеді. Қорғасын дискілер де қазіргі заманғы идентификациялық дискілер сияқты мақсатта қолданылды. Жазулар шаңғы тастарында да кездеседі – римдіктерде де, гректерде де; сонымен қатар, театрларға немесе басқа да қойылымдарға кіру билеттері – тессералардың көптеген түрлері бар. Жазулардың мазмұнына келетін болсақ, бірқатар тәуелсіз қала-мемлекеттердің және дерлік барлық цивилизацияланған әлемді қамтитын империяның жазбалары арасында айқын айырмашылық болуы керек; бірақ муниципалитеттер рим дәуірінде тәуелсіздігін сақтап, олардың жазулары көбінесе ескі формулаларды ұстанады. Сондықтан римдік жазуларды жіктеу грек жазуларына ұқсас болуы мүмкін, бірақ кейбір санаттар жоқ, ал грек тілінде кездеспейтін басқалары маңызды рөл атқарады.
Ғибадатханаларды бағыштау және іргетастар, т.б.
Бұл өте көптеп кездеседі, және ғимаратта бағыштаушының атын айқын орынға жазу салты кең таралған, әсіресе императорлардың, лауазымды тұлғалардың немесе мемлекеттік органдардың бағыстаған жағдайларында. Қайта жаңарту немесе жөндеу де көбінесе осылай тіркелген. Шағын заттар үшін бағыштау әдетте қарапайым болады; оған әдетте құдайдың немесе басқа иесінің және сыйлаушының аты кіреді, ал жиі қолданылатын формула - D. D. (dedit, donavit), көбінесе L. M. (libens merito) сияқты қосымшалармен бірге. Мұндай бағыштаулар көбінесе уәде берудің нәтижесі болып табылады, сондықтан V. S. (votum solvit) жиі қосылады. Бай азаматтардың өсиеттері бойынша жасалған мүліктер жиі жазулар арқылы сақталған; олар діни немесе қоғамдық мақсаттарға арналған болуы мүмкін.
Діни қызметкерлер мен лауазымды адамдар
Діни қызметкерлік жиі саяси лауазым болғандықтан, адамның құрметтерінің тізімінде саяси наградалармен бірге еске алынады. Жартас жазуларында адамның азаматтық лауазымдары мен атақтарынан бұрын, ол атқарған діни қызметтері әдетте бірінші болып көрсетіледі. Діни лауазымдар, азаматтық лауазымдар сияқты, белгілі бір топтармен шектелген: ең жоғарысы – сенаторлық шендегілерге, келесісі – аттыларға берілді; Римде де, провинцияларда да көптеген кішігірім лауазымдар өз ретімен тізімделеді.
Дін мен діни бағыт-бағдар
Олардың ішіндегі ең қызықтысы – Арвал ағайындары деп аталатын дін қызметкерлері орындаған ежелгі ән мен оған қоса би. Алайда, бұл рәсімді қалай орындау керек екені туралы нұсқаулық емес, оның толыққанды орындалуының егжей-тегжейлі тізімі. Римде және Италияның түрлі қалаларында табылған күнтізбелер маңызды құжаттар тобын құрайды. Оларда діни мерекелер мен жылдық тойлар, сондай-ақ түрлі мақсаттарға қолданылатын күндер туралы мәліметтер келтірілген.
Колледждер
Діни мақсаттағы түрлі колледждер өте көп болды. Римде де, Италияда да, провинциялық муниципалитеттерде де олардың көптегені діни қызметкерлердің сипатына ие болды. Кейбіреулері жоғары мәртебелі лауазымдар саналды және тек сенаторлық дәрежедегі адамдарға ғана ашық болды; олардың ішінде Аугурлар, Фетиалдар, Салийлер және императорлық дәуірде Аугустальдар болды. Осы колледждердің тізімдері кейде мүшелерінің аттарынан басқа ешқандай ақпаратты қамтымайды, бірақ олар көбінесе қызығушылық тудырады. Харуспиктер мен Луперктер атты жандардың қатарынан шықты.
Заң және нормативтік кодекстер
Бұл туралы біздің мәліметтеріміз негізінен жазулардан алынбағандықтан, оларды осы жерде қарастырудың қажеті жоқ. Екінші жағынан, lex (заң) сөзі сенаттың немесе басқа да органдардың барлық қаулыларына, олар заң шығару немесе басқару сипатында болсын, қолданылады. Сондықтан, барлығын мемлекеттік қаулылар тақырыбы бойынша бірге қарастырған жөн.
Заңдар мен плебисциттер, senatus consulta, судьялардың немесе кейін императорлардың жарлықтары
Республикалық дәуірге жататын олардың бір бөлігі қызығушылық тудырады. Ең ертеректері Италияда бакхандық тойларды тыйым салумен байланысты; ол билік өкілдерінен келген хабарлама түрінде, олардың негізгі құқықтық талаптарын көрсетеді. Заңдардың бәрі, оларды қабылдаған органға қарай, белгілі бір үлгіге сәйкес келеді. Біріншіден, заң шығарушы органның тиісті судьямен заңмен белгіленген тәртіппен кеңескені туралы мәлімдеме келтіріледі; одан кейін заңның мәтіні жазылады; соңында заңның қабылданғаны туралы санкция беріледі. Сенат жарлықтарындағы үлгі шамалы өзгеше. Олар кеңес берген судьялардың аттарын, кездесу орнын және жағдайларын көрсететін кіріспеден басталады; содан кейін шешімге ұсынылған мәселе келеді, ол QDERFP (quid de ea re fieri placeret) формуласымен аяқталады; одан кейін сенаттың шешімі DERIC (de ea re ita censuerunt) сөздерімен басталады. Жарлық қабылданғанын көрсету үшін соңына С. әрпі қосылады. Императорлық дәуірде император кейде сенатқа сөз сөйлеп, оларға белгілі бір қаулыларды қабылдауға кеңес беретін, немесе, әсіресе кейінгі кезде, өз бастамасымен немесе сұрақтарға немесе сілтемелерге жауап ретінде тікелей бұйрықтар мен нұсқаулар берді. Мұндай бұйрықтардың саны мен түрлері соншалық, оларды осы жерде жіктеу мүмкін емес. Ең белгілісі – Диоклетианның барлық тауарлардың бағасын белгілеген жарлығы. Оның грек және латын тілдеріндегі көшірмелері Рим империясының әртүрлі аймақтарынан табылған.
Ғимараттар туралы мәліметтер және т.б.
Көптеген жазулар жеке тұлғалардың, римдік немесе провинциялық шенеуніктердің және императорлардың қоғамдық ғимараттарды салуы немесе жөндеуі туралы мәліметтерді қамтиды. Ғибадатханаларды салудан өзге, су құбырлары, жолдар (әсіресе, шекара тастары), моншаханалар, базиликалар, галереялар және көптеген басқа да қоғамдыққа пайдалы құрылыстар туралы жазбалар да кездеседі. Ертедегі жазбаларда көбінесе ғимаратты салған немесе қалпына келтірген адамның аты және оның осылай істегендігі туралы ғана айтылады. Бірақ кейіннен құрылыстың себебі, императордың немесе шенеуніктің аты, құрылысқа рұқсат беруші орган, құрылысшылардың есімдері мен атақтары туралы толыққанды мәлімет беру қалыптасты. Одан кейін ғимараттың сипаттамасы, қаржының көзі (мысалы, S. P., sua pecunia) және орындалған жұмыстың түрі (салу, қалпына келтіру, кеңейту немесе жақсарту) көрсетіледі. Кейде жұмыстың жетекшісінің аты сияқты қосымша мәліметтер де беріледі.
Әскери құжаттар
Бұл құжаттар мазмұны жағынан әртүрлі, және Рим империясының басқаруына қатысты ең маңызды құжаттардың қатарына жатады. "Олар көп және әртүрлі – әр түрлі дәрежедегі қабір тастары, әскерлердің жерленген жерлерінің тізімдері, қызметтен босату туралы сертификаттар, мерзімі біткен әскерлердің тізімдері, құрбандық тақтарына арналған жазбалар, салынған ғимараттар мен инженерлік жұмыстар туралы мәліметтер. Тікелей естелік ретінде жазылған фактілер көбінесе маңызды емес". Бірақ, жүздеген мұндай жазулардан алынған мәліметтерді жинағанда, "Сіз Империялық үкіметтің әскер жинау саясатының барлық аспектілерін, Италияда легионерлерді қаншалықты және қай уақытқа дейін жинағандарын, провинциялардан қандай контингенттер тартылғанын, қай провинциялар ең көп салым қосыпты, провинциялықтар өз елдерінде гарнизон құрғандарын және британдық жалдамалы әскерлер сияқты қайсысы сақтық шарасы ретінде басқа жерге жіберілгенін, немесе империяның қай кезде шекарасынан тыс жерлерден келген варварларды жұмысқа алуға дейін әлсірегенін анықтай аласыз". Республиканың соңы мен империяның басында, қабір тасына D. M. немесе D. M. S. (Dis Manibus sacrum) әріптерімен жазу жазу қалыпты жағдайға айналды, осылайша қабірді қайтыс болған адамның рухтар немесе өлгендердің әруақтары қатарына қосылғандығын көрсете отырып, қасиеттеп белгіледі. Бұдан кейін қайтыс болған адамның аты, әдетте оның әкесінің аты және руы, оның құрметтері мен ерекшеліктері, кейде жасы туралы мәліметтер келтіріледі. Жазу көбінесе H. I. (Hic iacet) немесе осыған ұқсас формуламен аяқталады, сондай-ақ, жиі шекаралар туралы мәлімдемемен және оны бұзуға немесе одан әрі пайдалануға тыйым салумен, мысалы, H. M. H. N. S. (hoc monumentum heredem non sequetur, бұл ескерткіш мұрагерге өтпейді) аяқталады. Ескерткішті орнатқан адам және оның қайтыс болған адаммен байланысы жиі көрсетіледі; немесе егер адам өмірінде қабір дайындаса, бұл да көрсетілуі мүмкін, V. S. F. (vivus sibi fecit). Бірақ, адамның өзі немесе оның досы жазғысы келген ақпараттың мол түрлері бар.