Кіріспе
Балалар ойыны
Конкерс – Ұлыбритания мен Ирландиядағы дәстүрлі балалар ойыны. Ойын жылқы каштанының тұқымдарымен ойналады – «конкерс» атауы тұқымның өзіне де, ағашқа да қолданылады. Ойынды екі ойыншы ойнайды, әрқайсысының қолында бауға байланған конкер болады: олар кезекпен бір-бірінің конкерін сындырып, біреуі сынғанша соққыға алады.
Шығу тегі
Ойынның алғашқы айрылысы Роберт Саутидің 1821 жылы жарияланған естеліктерінде кездеседі. Ол ұқсас ойынды сипаттайды, бірақ ол шаян қабықтарымен немесе жаңғақтармен ойналған. Жылқы жаңғағын пайдалану туралы кейбір аймақтарда 1850 жылдардан бастап айтыла бастады. Атаудың шығу тегі нақты емес. Атау диалекттегі "конкер" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "нокаут" дегенді білдіреді (мүмкін, француз тіліндегі "conque" сөзімен байланысты, себебі ойын бастапқыда шаян қабықтары және жіптермен ойналған). Атауға "жеңіс" етістігі де әсер еткен болуы мүмкін, өйткені қабықтар мен жаңғақтарды қолданатын ойындар да "жеңімпаздар" деп аталған. Ойын 19 ғасырда кең танымал болды және Англиядан тысқары елдерге тарады, сондай-ақ 1980 жылдардың басында Смитфилд, Род-Айлендте де ойналды. Ойын 1970 жылдардың соңында және 1980 жылдары Лестер, Массачусетс қаласында да ойналды (және қаланың тарихы мен басым ағылшын/ирланд қоныстанғандарын ескеретін болсақ, бұрын да ойналған болуы мүмкін) қаланың бастауыш мектебінің оқушылары (әдетте 4-ші және 5-ші сынып оқушылары) ойнады. Лестердегі жергілікті билік орны ("қалалық әкімдігі") қалалық ғимарат және мектеп ретінде пайдаланылған екі мақсатты ғимарат болды. Қаланың орталық алаңында (және қала әкімдігіне іргелес) орналасқан үлкен жылқы жаңғағы ағашы, жаңғақтың көзі ретінде пайдаланылды. Лестердегі ойынның атауы "Жылқы шұңқырлары" (дегенмен, бұл "Жылқы конкерлерінің" түрі) болды.
Ойын
Ойын басталар алдында әр ойыншы бір конкер дайындауы керек. Үлкен, қатты конкерге шеге, кішкене бұрғы, кішкентай бұранда немесе электр бұрғысымен тесік жасалады. Оған шамамен бір метрлік жіп (көбінесе аяқ киімнің шнуры қолданылады) өткізіледі. Конкерді жақсы ұстап тұру үшін жіптің бір немесе екі басында үлкен түйін байланады.
Ойнаңыз
Ойын екі адам арасында, әрқайсысының қолында конкер болады. Олар кезекпен өз конкерлерімен бір-бірінің конкерін ұрады. Бір ойыншы конкерді толық ұзындығындағы жіпке іліп қояды, ал екінші ойыншы өз конкерін соғып түсіруге тырысады. Екінші конкердің сынғануына себеп болған соққыдан аман қалған конкерге бір ұпай беріледі. Аман қалған конкер шабуыл жасап жатқан немесе қорғанып жатқан кезіне қарамастан, ұпай есептеледі. Ойынның ұпайларын конкерлердің өзінің қасиеті деп есептейді. Жаңа конкер – "ештеңе емес" (none er) деп аталады, яғни ол әлі ешкімді жеңген жоқ, сондықтан ұпайы жоқ. Конкер ұпай жинаған сайын, оның атауы өзгереді: "ештеңе емес" конкер "бірлік" (one er) болады, содан кейін "екілік" (two er) және т.с.с. (Шотландияның кейбір аймақтарында конкерде жеңіске жеткендерді "бұлли бір", "бұлли екі" сияқты терминдермен есептейді. АҚШ пен Канаданың кейбір аймақтарында конкерде жеңіске жеткендерді "бір кингер", "екі кингер" сияқты терминдермен есептейді. 1940 жылдары Нью-Йорктегі Бруклинде жеңімпаз каштанды "өлтіруші" (killer) деп атаған, ал каштанның құны оның "өлтіргендерінің" санымен анықталған.) Кейбір аймақтарда жеңімпаз жеңілген конкердің жинаған барлық ұпайларын алады, сонымен қатар жеңіліске қосымша бір ұпай қосады. Мысалы, екілік конкер үштік конкерді жеңсе, ол алтылыққа (2 + 3 + 1) айналады. Ал басқа аймақтарда жеңімпазға бір ғана ұпай беріледі, жеңілген конкердің ұпайына қарамастан.
Түрлі ережелер
Егер жіптер араласып кетсе, "жіптер" немесе "жіптерше" деп бірінші айқайлаған ойыншыға қосымша кезек беріледі. Егер бір ойыншы өз конкерін түсірсе, екіншісі "басу" немесе "басушы" деп айқайлап, оған конкерді жерге басып сындыруға мүмкіндік алады. Екінші ойыншы "басу" деп айқайлауға үлкермес бұрын "басу жоқ" деп айқайлау, басудың алдын алады.
Қаттылау конкерлері
Ең қатты конкерлер көбінесе жеңіске жетеді. Конкерлерді қатайту әдетте оларды бір жыл сақтау арқылы жасалады (көптеген аймақтарда ескі конкерлерді "лагги" деп, ал Ирландия мен Ливерпульде "дәмдеуіштер" деп атайды), қысқа уақытқа пісіру, сірке суына малып немесе қайнату, немесе мөлдір тырнақ лагымен бояу арқылы. Дегенмен, мұндай қатайту көбінесе алдау деп есептеледі. 2005 жылғы қазан айында Уайт аралында өткен Ұлыбританияның жасөспірімдер конкерлер чемпионатында қатысушыларға өз конкерлерін әкелуге тыйым салынды, олардың оларды қатайтуы мүмкін деген қорқыныш болды. "Нағыз конкерлер" науқаны бұл ойынға қызығушылықтың төмендеуіне себеп болған, артық реттеудің мысалы екенін мәлімдеді. Әлемдік конкер чемпионатында да, Солтүстік Америка чемпионатында да қатысушылар ұйымдастырушылар ұсынған конкерлерді ғана пайдалануға міндетті. Конкердің беріктігіне әсер ететін факторлардың бірі – тесіктің пішіні. Тік цилиндр пішіндес тесік күштірек болады, себебі ол жарықтарды немесе сынықтарды бастайтын ойықтар мен жарықтардан бос.
Ұқсас ойын
Пуэрто-Рикода ұқсас ойын (жатобаның кішкентай тұқымымен ойналады, Hymenaea courbaril) галлитос деп аталады (әтеш күресіндегідей кішкентай әтештерді немесе қорашқыларды білдіреді). Ойыншылар бір-біріне қарсы тұрады, ал қорғаныстағы галлито топыраққа салынған шеңбердің ортасына қойылады. Шабуылдаушы жібергенше, қорғанушы өз кезегін күтеді. Егер шабуылдаушы жіберсе, ол қорғанушы галлитоны шеңберден шығаруға үлкермес бұрын, оны соғуға тырысады. Егер қорғаныстағы галлитоға соққы тисе, ол шабуылдаушы кезегін жібергенше шеңберде қалуы керек. Бұл әрекет "пасо де палома" деп аталады.
Чемпионаттар
1965 жылы Англияның Нортгемптоншир графтығындағы Аштон (Ондл қаласының жанында) жерінде Конкер әлем чемпионаты құрылды және әлі күнге дейін әр жылдың қазан айының екінші жексенбісінде өтіп тұрады. 2004 жылы 500-ден астам қатысушыны көру үшін 5000 адам жиналды, олар әлемнің түкпір-түкпірінен келген еді. 2016 жылғы чемпионат BBC-нің "Countryfile" бағдарламасында көрсетілді. 1976 жылы ерлер арасындағы Конкер әлем чемпионатында британдық емес қатысушы алғаш рет жеңіске жетті. Мексикалық Хорхе Рамирес Каррильо Аштонға уақытында келе алмаған қатысушының орнын басып, финалда 1975 жылғы чемпионды жеңді. Еркектер арасындағы чемпиондық 1998 жылдан басқа жылдары британдықтардың қолына тиді, ол жылы Германияның Науорт қаласынан келген Хельмут Керн жеңімпаз атанды. 1999 жылы Ирландия Республикасының Килкенни графтығындағы Фрешфорд қаласында Ирландия Конкер чемпионаты басталды. 2000 жылы Ұлыбританиядан тыс алғашқы әйелдер чемпионы тағайындалды. Австриядан келген Селма Бекер жеңімпаз атанды. Конкер королевасы атағы 2001 жылы француз Селин Парашу жеңгеннен басқа Ұлыбританияда қалды. 2001 жылы Ирландияның Килкенни графтығындағы Фрешфордтан келген Эамонн Дули бір сағат ішінде 306 конкерді сындырып, әлемдік рекордты жаңартты. 2004 жылы Уэльстің Ньюпорт қаласындағы Pill Harriers регби клубында Конкер әлем чемпионатының баламасы алғаш рет өткізілді. Бұл чемпионат, "World Annual National Conker Championships" деп белгілі, содан бері әр жыл сайын өткізіліп келеді және Dogfish Promotions ұйымдастыруымен жүзеге асырылады. АҚШ, Италия, Англия және Уэльс елдерінен қатысушылар бақ сынасты. Солтүстік Америка Конкер чемпионаты 2012 жылдың 20 қазанында Канаданың Нова-Шотландия провинциясының Аннаполис-Рояль қаласындағы тарихи бақтарда, Аннаполис-Рояль Конкер клубының ұйымдастыруымен ашылды.
Қауіпсіздік мәселелері
2000 жылы Кил университеті британдық мектептер арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, көптеген мектептер балаларға конкер ойнауға рұқсат бермеді, себебі мектеп директорлары балалар ойын кезінде жарақаттанса заңдық жауапкершілікке тартылудан қорқады немесе конкерлерді қару ретінде қолдану мүмкіндігінен алаңдады. Кейіннен Top Gear телебағдарламасы краннан ілінген тіркемелерді пайдаланып конкер ойынын ұйымдастырды. Қауіпсіздік көзілдірігін кигеннен кейін, жүргізуші Джеймс Мей: «Енді тіркеме бетіме тиса да ешқандай алаңдамаймын», – деді. Top Gear және басқа да медиа өкілдері конкер ойнағанда көзілдірік киюдің себебі Денсаулық және қауіпсіздік басқармасының (HSE) ресми бұйрығы екенін дұрыс емес айтты. Шындығында, бұл бір мектеп директоры балаларға денсаулық пен қауіпсіздік ережелерін пародизациялау үшін көзілдірік сатып алып, Конкерс турнирін демеулегеннен бастау алған миф еді. 2004 жылы бірнеше мектеп жаңғаққа аллергиясы бар оқушыларда анафилактикалық шок тудыру қаупінен қорқып, конкер ойнауға тыйым салды. Денсаулық сақтау кеңесшілері конкерлер жаңғаққа аллергиясы бар адамдар үшін қауіпті емес екенін айтты, бірақ кейбіреулер оларды ұстағанда шамалы бөртпе пайда болуы мүмкін.