Кіріспе
Ulmus laevis Pall., Еуропалық ақ еліміз, желбіреген еліміз, таралған еліміз, сұлу еліміз және АҚШ-та ресейлік елім деп те аталатын, Франциядан солтүстік-шығысқа қарай Оңтүстік Финляндияға, шығысқа қарай Уралдан Қырғызстан мен Қазақстанға, оңтүстік-шығысқа қарай Болгария мен Қырымға дейін өсетін ірі жапырақты ағаш; Кавказда және Испанияда да оқшауланған популяциялары бар, соңғысы қазір адамның әрекетінен туған емес, реликтік популяция деп есептеледі және мүмкін, Еуропалық популяцияның бастауы болуы мүмкін. U. laevis Ұлыбританияда сирек кездеседі, бірақ оның кездейсоқ таралуы және енгізілгені туралы ешқандай жазбаның болмауы, кем дегенде бір британдық билікті оны туған жерлік деп санауға алып келді. Ескерту: Британдық орман шаруашылығында жиі қолданылатын "ақ" елім атауы, шырмауық елімінің ағашына сілтеме жасайды. Бұл түрді алғаш рет 1784 жылы жарық көрген "Флора Россика" еңбегінде Паллас Ulmus laevis деп сипаттаған. Ағаш аллогамды және американдық U. americana-ға ең жақын туыс. Аллювиалды орманға тән U. laevis 400 м биіктіктен жоғары сирек кездеседі. Көбінесе Волга және Дунай сияқты өзендердің бойында өседі, ол ұзақ уақыт су басуға және оттегісіз жағдайларға төзімді, сирек кездесетін бұршақтардың бірі. Кейбір елдерде, әсіресе Испанияда, оның өмір сүру ортасының жойылуы мен бұзылуына байланысты түрдің жойылу қаупі бар. Су тасқынын бақылау шаралары ерекше зиянды, өйткені тұқымның таралуы су тасқынына байланысты, ал жер асты суларының деңгейінің төмендеуі ағаштардың дамуына кедергі келтіреді. Голландтық елім ауруына туа біткен қарсылығы болмаса да, Батыс Еуропада бұл түр сирек жұғады. Жапырақтары жапырақты, кезектесіп орналасқан, қарапайым, жұмыртқа тәрізді, негізі айқын асимметриялық, ұзындығы 10 см-ден кем, ені 7 см-ден кем, салыстырмалы түрде жұқа, көбінесе қағаз тәрізді, өте мөлдір, үстіңгі жағы тегіс, астыңғы жағы мамықтандырылған. Ерекшелігі, жапырақ тамырлары орталық тамырдан жапырақ шетіне дейін бөлінбейді. Жапырақтары Еуропалық елімнің басқа түрлеріне қарағанда күзде ерте түседі. Ағаш басқа еуропалық елімдерден орташа еңізі 20 мм болатын ұзын гүл сабақтарымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, желмен тозаңданатын, жапырақтарынан бұрын, көктемнің басында 15-30 шоғырдан тұратын, ерекше қаймақ түсті гүлдері бар. Гүлдерінің диаметрі 3-4 мм. Жемісі - ұзындығы 15 мм-ден, ені 10 мм-ге дейін жететін қанатты самара, жиегі тік тісті, бір дөңгелек 5 мм тұқымы көктемнің соңында піседі. Тұқымдардың өнімділігі жоғары, серб ағаштарындағы Стилиновичтің зерттеуі бойынша 45-60%. Ағаш өте жылдам өседі; тұрақты ылғалды топыраққа отырғызылған жағдайда, 13 жастағы ағаштардың діңінің ені көкжиек биіктігінде жылына 4 см-ге артады. Бұл түр ең жақын туысы - американдық елімнен ағаш тәжі және жиі өсетін эпикормдық сабақтарымен ерекшеленеді, бұл да ағашқа ерекше қысқы силуэт береді. Америкалық елімнің жапырақтары аз, жапырақтары тар, ал самарадағы апикалды ойық тұқымға жетеді.
Ulmus laevis Pall., variously known as the European white elm, fluttering elm, spreading elm, stately elm and, in the United States, the Russian elm, is a large deciduous tree native to Europe, from France northeast to southern Finland, east beyond the Urals into Kyrgyzstan and Kazakhstan, and southeast to Bulgaria and the Crimea; there are also disjunct populations in the Caucasus and Spain, the latter now considered a relict population rather than an introduction by man, and possibly the origin of the European population. U. laevis is rare in the UK, although its random distribution, together with the absence of any record of its introduction, has led at least one British authority to consider it native. NB: The epithet 'white' elm commonly used by British foresters alluded to the timber of the wych elm. The species was first identified, as Ulmus laevis, by Pallas, in his Flora Rossica published in 1784. The tree is allogamous and is most closely related to the American elm U. americana. Endemic to alluvial forest, U. laevis is rarely encountered at elevations above 400 m. Most commonly found along rivers such as the Volga and Danube, it is one of very few elms tolerant of prolonged waterlogged, anoxic ground conditions. The species is threatened by habitat destruction and disturbance in some countries, notably Spain. Flood control schemes are particularly harmful, as seed dispersion is reliant on floods, while abstraction from aquifers lowering ground water levels has compromised the development of the trees. Although not possessed of an innate genetic resistance to Dutch elm disease, the species is rarely infected in western Europe. The leaves are deciduous, alternate, simple ovate with a markedly asymmetric base, < 10 cm long and < 7 cm broad, comparatively thin, often almost papery in texture and very translucent, smooth above with a downy underside. Significantly, the leaf veins do not divide from the central vein to the leaf margin. The leaves are shed earlier in autumn than other species of European elm. The tree is most reliably distinguished from other European elms by its long flower stems, averaging 20 mm. Moreover, the apetalous wind pollinated flowers are distinctively cream coloured, appearing before the leaves in early spring in clusters of 15 30; they are 3–4 mm across. The fruit is a winged samara < 15 mm long by 10 mm broad with a ciliate margin, the single round 5 mm seed maturing in late spring. The seeds have a generally high rate of germination, 45–60% for Serbian trees examined by Stilinović. Although the species is protandrous, levels of self pollination can be high The tree can grow very rapidly; where planted in persistently moist soil, trunk width of 13 year old trees increased by 4 cm per annum at breast height (d. b. h.). The species differs from its closest relative, the American elm, mainly in the irregular crown structure and frequent epicormic shoots, features which also give the tree a distinctive winter silhouette. The American elm also has less acute leaf buds, longer petioles, narrower leaves, and a deeper apical notch in the samara which reaches the seed.
Зиянкестер мен аурулар
Басқа еуропалық шұбарлар сияқты, Еуропалық ақ шұбардың табиғи популяциялары голландтық шұбар ауруына төзімділік танытпайды. Франциядағы зерттеуде 10 жыл ішінде DED-тен келген шығындар 28% құрады. Алайда, Irstea зерттеулері ауру тудыратын саңырауқұмды инъекциялауға төзімді клондарды анықтады, олар бастапқыда жапырақтарының 70%-дан астамын жоғалтты, бірақ келесі жылы күшті қалпына келді. Ағашқа қабық қоңыздары аз қызығушылық танытады, олар басқа алмастыру мүмкін болмаған жағдайда ғана оны қоныстандырады, бұл Батыс Еуропада сирек кездесетін жағдай. Фландриядағы шұбарларды зерттеуде U. laevis-тің бірде-бір данасы голландтық шұбар ауруымен ауырмағаны анықталды. Испаниядағы зерттеулер көрсеткендей, ағаштың құрғақ қабығында 200 мкг/г концентрациясындағы альнулин антифидент тритерпенінің болуы қоңыздарды тартып алмайды. Сондықтан, Батыс Еуропадағы ағаштардың төмендеуі негізінен өзен аңғарларындағы орманды жерлерді тазарту және су тасқынына қарсы жүйелерге байланысты, ал емес ауруға. Алайда, 2020 жылы Голландияның орман шаруашылығы комиссиясы Зеландияда көптеген U. laevis ағаштарының себептері белгісіз голландтық шұбар ауруына ұшырап жатқанын атап өтті. Metz қаласындағы Жуин атап өткендей, Германиядағы зерттеулер Zig Zag sawfly Aproceros leucopoda ағаштан аулақ екенін анықтады. Эльвес Девондағы Угбрукте отырғызылған ағаштарда Cacopsylla ulmi қырылысын байқады, ол Ұлыбританиядағы басқа шұбарларда кездеспеген, ал Риченс көп жылдардан кейін осы қырылысты растады, ол Кьюде өсірілген U. laevis үлгілері Бактардағы жалғыз қырылған шұбар екенін анықтады. Бұл түрдің сарыға сәл сезімталдығы бар. Испан ағаштары тұзды жағдайларға төзбейді, бірақ аздап қышқыл, кремнийлі топырақтарды ұнатады, сондай-ақ құрғақшылыққа төзбейді, олардың ксилемалық ыдыстары құрғақшылық стрессінен кавитацияға бейім. Англияда ағаш қыш ағымдарында өсіп жетіле алмады, онда топырақ негізінен қара торфтан тұратын, Кембриджширдегі Adventurers' Land SSSI үшін "Adventurers" деп аталған, жазғы сусызданудан зардап шекті. U. laevis салыстырмалы түрде нашар орманды, Ulmus minor далалық шұбарына қарағанда әлдеқайда нашар, сондықтан ашық жерлерде орынсыз таңдау. Оңтүстік Англиядағы Butterfly Conservation жүргізген сынақтарда 5 метрден төмен биіктіктегі жас ағаштар жаздың ортасындағы дауыл кезінде 40 түйін (75 км/сағ) жылдамдықпен соққан желдің әсерінен зардап шекті. U. pedunculata сияқты. Алыс Шығыста бұл ағаш Синьцзян провинциясында және Солтүстік Қытайдың басқа жерлерінде отырғызылды; Тонгляо қаласындағы отырғызу ерекше сәтті болды. Ақ шұбар Австралияға да әкелінген. ХХІ ғасырдың басынан бері Англияда бұл ағаш қайта жаңғырып келеді. Еуропадағы ақ әріпті шашты сатрияның (Satyrium w album) танымал личинкалық қожайын өсімдігі, қазір Бабочканы қорғау және басқа да топтар жергілікті популяцияны қалпына келтіру үшін отырғызуда. Мысалы, Чеширдің жабайы табиғат қоры өзінің қорықтарында көптеген ақ шұбарларды отырғызды. және (U. effusa Willd. ретінде, бірақ сипаттамасыз) Миллердің қайтыс болғаннан кейін қайта қаралған Бағбан мен ботаниктің сөздігінде (1807). 1838 жылы өсіру туралы алғашқы мәлімет Whiteknights Park, Reading-те болды, онда шұбар бақшасы болды; ағаш 63 фут (19 м) биіктікте болды, бұл оның 18 ғасырдың соңында отырғызылғанын көрсетеді. Алайда, Whiteknights ағашының түпнұсқалығы даулы; ол гүлдеген, бірақ құнарлы тұқым бермеген, бұл Лудонға U. campestris (U. minor 'Atinia') болуы мүмкін екенін немесе сорттар шығармайтындықтан, мүмкін U. montana (:U. glabra) болуы мүмкін екенін ұсынды. U. laevis-тің сақталуы белгісіз. Эльвес пен Генри U. laevis деп атаған Syon Park-тағы ағаш, кейіннен Бин оның симметриялық бұтақталған бұтақтарының арқасында U. americana-ға көбірек ұқсайды деп есептеді. Ағаштың таралуы U. laevis-ті жақтырған Капабиллити Браунмен (1716–1783) байланысты болуы мүмкін, ол оны өзінің сүйікті "туған" (sic) ағаштарының бірі деп санады. Бұл 1908 жылы Эльвс Девондағы Угбрук паркіне қарасты Мамхед тауында тапқан жеті ескі үлгінің болуын түсіндіруге болады. Мамхед паркі Угбрук паркінен төрт шақырым қашықтықта орналасқан, ол бұрын эксoтикалық ағаштармен, әсіресе иберийлік эвкалиптпен толықтырылған, оның иесі, саудагер Томас Балл (1749 ж. қайтыс болды) оларды Еуропа бойынша сауда сапарында жинаған. Баллдың таныстырған ағаштары оның бас бағбаны Уильям Люкомбе сатқанын білетін, ол 1720 жылы оңтүстік-батыста Ексетерде алғашқы коммерциялық питомник құрды, бірақ 1835 жылы Пинс (Люкомбтің немересі) Мамхедте өсіп жатқан ағаштар туралы есепте U. laevis немесе басқа шұбарлар туралы ештеңе айтпады. Люкомбтің ерте каталогтарының ешқайсысы сақталмаған, сондықтан U. laevis-тің Оңтүстік Девон арқылы енгізілуін растау мүмкін емес. Алайда, ағаш сол кездегі сақталған арборетум тізімдеріне немесе ірі, ұлттық танымал питомниктердің каталогтарына енбеген, ал оның коммерциядағы ең ерте белгілі айғағы Оңтүстік-Батыста, шамамен 1836 жылы Ексетердегі Ford & Please питомнигінің каталогында (U. pedunculata ретінде) кездеседі, бірақ 1846 жылға қарай "(Ұлыбритания) питомниктерінде қолжетімді болып келеді". U. laevis, Späth питомнигінен Берлиннен U. effusa ретінде алынған, 1895 жылы Кью бақшасына және 1909 жылы Кембридж университетінің ботаникалық бағына қайта өсірілді. Көрініп тұрғандай, ағаш танымал болған жоқ және 20 ғасыр бойында Ұлыбританиядағы ағаштар туралы танымал нұсқаулықтардың көптеген авторлары тарапынан назардан тыс қалды, әсіресе Мейбидің Flora Britannica-сында. Ағаш сондай-ақ Кебл Мартиннің Девонның толық флорасынан да шығарылған. U. laevis-тің 20 ғасырдың басына дейін Шотландияға енгізілгені белгісіз. 1902 жылы Späth питомнигінен, Берлиннен Эдинбургтағы Корольдік ботаникалық бағына U. effusa ретінде жеткізілген үш үлгінің екеуі Эдинбургта сақталған болуы мүмкін, өйткені бақта ағаштарды қала бойынша тарату әдеті болған; үшінші үлгі бақта болды. Басқа мысалдар қалада, әсіресе Феттес колледжінің жерінде Инверлейт учаскелерінің қарсы жағында және Солтүстік Мерчистон зиратының кіреберісінде кездеседі. Уэльсте, Аберыствит қасындағы Ридифелиндегі кішкентай орманшада көптеген көшеттері бар екі піскен ағаш өседі, ал тағы біреуі Англсидегі Лландегфанда өседі. Ирландияда ағаш Лouth графтығындағы Арди қаласының Келлс жолындағы Ескі пасторлықтағы төрт ағаштан тұрады (округ, қазан 2009 ж.), ал Ченнел аралдарында Ла Сеньоридегі (Le Manoir) құдыққа жақын орналасқан бір топ ағаш бар.
Белгілі ағаштар
Еуропадағы ең үлкен екі ағаш Гюльцте (Германия, 3,1 м диаметрі биіктігінен) және Польшадағы Коморовта (2011 жылы 2,96 м диаметрі биіктігінен), «Witcher» деп аталады. Басқа да ескі ағаштар Бельгиядағы Кастода (тігіздің айналымы 5,15 м), Берлинге жақын Рахнсдорфта (тігіздің айналымы 4,5 м) және Финляндиядағы Ритвалада (тігіздің айналымы 4,49 м) сақталған. Ulmus laevis ағаштарының қатары Нидерландының Эйберген қаласында кездеседі (төмендегі галереяны қараңыз), ал үлкен, толыққан ағаш Гранададағы Альгамбрада өседі. Ulmus laevis Ұлыбританияда көбінесе сәндік ағаш ретінде отырғызылады, ал ауылдық жерлердегі тікенді бұталардың арасында сирек кездеседі. Ұлыбританиядағы ең ірісі Ферри Фармда, Тамар өзенінің жағасында, Харвудта, Корнуоллда (27 метр биіктікте, 1997 жылы 1,8 метр диаметрі биіктігінен) орналасқан. Басқа мысалдары сирек кездеседі, бірақ кейде өте ескі, Корнуоллдағы Торпойнт және Пенкалениктегі ауруға шалдыккан жергілікті елік ағаштардың арасында тірі қалған (21 метр биіктікте, диаметрі биіктігінен 1,75 м), сондай-ақ Гэмпширдегі Овер Валлоптың жанында (16 метр биіктікте, диаметрі биіктігінен 1,3 м, 2016 жылғы мәліметтер). Англиядағы ең ірі белгілі жиынтық – 1950 жылдар шамасында Салисбери жазығындағы биік сазды жердегі бұрынғы оқ-дәрі қоймасының айналасына отырғызылған 50 ағаштан тұратын шеңбер.
Қолданылуы
Ақ теректің ағашы сапасыз, өрнегі қиылысқандықтан машинамен өңдеу кезінде қиындықтар тудырады, сондықтан оны тіпті отын ретінде де пайдалануға болмайды. Ағаш тығыздығы басқа еуропалық теректерге қарағанда айтарлықтай төмен. Дегенмен, оның жылдам өсуіне, топырақтың тығыздалуына, ауаның ластануына және мұзды кетіру тұздарына төзімділігіне байланысты, бұл ағаш қалаларда және жол бойындағы әсемдік үшін ұзақ жылдардан бері қолданылып келеді. Маусым айында алынған жұмсақ сабақ кесінділері де сенімді әдіс; кесінділер өте жылдам, екі апта ішінде тамырлардың тығыз торына айналады.
Ішкі түрлер мен сорттар
Бірнеше болжамды түрлері анықталды. Украинадан келген *celtidea* түрін Рогович 19 ғасырдың ортасында хабарлаған, бірақ оның қалдықтары сақталмаған. Тағы бір, *parvifolia* түрі Сербиядан хабарланған. Үшінші, *simplicidens* түрі өте сирек; аман қалған жалғыз мысалы Латвияның Ұлттық ботаникалық бағында, Саласпис қаласында сақталған. Кью ботаникалық бағы 20 ғасырдың басында *glabra* түрін көшіріп отырған (тегі белгісіз), оның клоны Уэйкхерст Плейсте бар.
Өсімдіктер
Еуропаның басқа қайын түрлерімен салыстырғанда, U. laevis көбінесе бағбандар назарынан тыс қалған, оның тек сегіз тіркелген сорты бар. Ресейде басқа да әсемдікке арналған түрлері танылады: f. argentovariegata, f. rubra және f. tiliifolia. 1888 жылы Берлиндегі Фредериксфельде бейіштемесінен Болле пирамида пішіндес түрін хабарлаған. Францияның Энтрейгес қаласындағы Лот аралында осыған ұқсас моноподиалды ағаштар (2019 жылғы мәлімет бойынша) өседі.
In Russia other ornamental forms are recognized: f. argentovariegata, f. rubra, and f. tiliifolia. A pyramidal form was reported in 1888 from the Fredericksfelde cemetery in Berlin by Bolle. A line of similar monopodial trees grows (2019) on the island in the Lot at Entraygues, France.
Гибридтер
U. laevis, американдық шаған (U. americana) сияқты, табиғатта өздігінен будандаспайды. Дегенмен, Арнольд Арборетумында жүргізілген тәжірибелерде U. thomasii және U. pumila түрлерімен сәтті будандастырылды; аталған будандар ешқашан саудаға ұсынылмаған.
Солтүстік Америка
Арнольд Арборетумы, АҚШ. Тіркеу нөмірлері: 17910, 637 79, 6951, 753 80. Брентон Арборетумы, Даллас орталығы, Айова, АҚШ. Қосымша мәлімет жоқ. Бруклин ботаникалық бағы, Нью-Йорк, АҚШ. Тіркеу нөмірі: X02589. Доминион Арборетумы, Канада. Қосымша мәлімет жоқ. Longwood Gardens, АҚШ. Тіркеу нөмірлері: 1964 0568, 1964 1119. Мортон Арборетумы, Иллинойс, АҚШ. Тіркеу нөмірлері: 1302 27, 446 48, 492 64, 27 98.
Longwood Gardens, US. Acc. nos. 1964 0568, 1964 1119. Morton Arboretum, Illinois, US. Acc. nos. 1302 27, 446 48, 492 64, 27 98.