Кіріспе

1958 жылғы итальяндық комедиялық капер фильм

«Мадонна көшесіндегі үлкен мәміле» (; Ұлыбританияда «Белгісіз тұлғалар» деп шығарылды) – Марио Моничелли режиссерлік еткен 1958 жылғы итальяндық комедиялық капер фильм. Италия киносының шедеврлерінің бірі саналатын бұл фильм «Үздік шетелдік фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығына ие болды. Фильмнің сюжеті Римдегі ломбардты тонауға тырысқан ұсақ ұрылар тобының басынан кешетін комедиялық оқиғалар мен сәтсіздіктер төңірегінде өрбиді. Витторио Гассман, Ренато Сальватори, Карло Пизакане, Тиберио Мургия және Марчелло Мастроянни сомдаған басты кейіпкерлер осы тағдырсыз қарақшылықтың қиындықтарын бірлесіп еңсереді. Бұл фильм Гассман мен Мастрояннидің мансабына зор үлес қосты, ал Гассман бұрын өзіне қолайсыз деп саналған комедиялық рөлдерге енді. Клаудия Кардинале фильмде шағын рөлде ойнайды, ол өте қатал ағасының ықпалымен шектелген, таза ниетті сицилиялық қыздың рөлін сомдайды. Кардинале кейіннен өзінің келесі жұмыстарымен атаққа ие болды. Композитор Пьеро Умилиани жазған фильмнің жеңіл әуезді джаз музыкасы да ерекше көзге түседі, ол 1960-шы және 1970-ші жылдардағы еуропалық фильмдерге тән джаз саундтректерінің дамуына үлкен үлес қосты. Бастапқыда фильмнің табысқа жететініне күмәндаған продюсерлер, көрермендердің қызығушылығын ояту үшін афишада танымал комедия актері Тотоның суретін пайдаланды. Комедиялық рөлге тартылғанына қарамастан, Тотоның кейіпкері тонау тобына тікелей қосылудың орнына оларға кеңесші ретінде көмектесуді жөн көреді. 2008 жылы «Мадонна көшесіндегі үлкен мәміле» фильмі Италияның Мәдени мұра министрлігінің 1942 және 1978 жылдар аралығындағы елдің ұжымдық естелігіне әсер еткен 100 итальяндық фильмнің тізіміне енгізілді.

Атау

Фильмнің итальян тіліндегі түпнұсқа атауы сөзбе-сөз "әдеттегі белгісіздер" деп аударылады, бұл шамамен ағылшын тіліндегі "әдеттегі күдіктілер" фразасына сәйкес келеді. Ағылшын тіліндегі атаудағы римдік көшенің аты шамалы қате аударма болып табылады, себебі фильмде түнгі ұрлық орын алатын ойдан шығарылған римдік көшенің итальянша аты "Мадонналар көшесі" (Via delle Madonne) емес, "Мадонна көшесі" деп аударылған. Бұл шатастықты одан әрі күшейтетін нәрсе – түсірілімдер өткен нақты римдік көше "Үш шұңғыр көшесі" (Via delle tre cannelle) екендігі, ал "Үш Мадонна көшесі" (Via delle tre Madonne) емес.

Сюжет

Римдік өршіл емес ұры Козимо машина ұрлығына қатысқаны үшін тұтқындалып, бірнеше айға түрмеге кесіледі. Ол сүйіктісіне және адвокатына босатуын өтінеді, содан кейін ол басқа тұтқыннан ұрланған тонау жоспарын іске асыруға тырысады – мұның артында адал емес кірпішші тұрады, ол ломбард сейфі мен жанындағы бос пәтер арасына қамытпайтын қабырға салады. Ақырында Козимоның бандасы Пеппеге, таза қылмыстық өтілі бар боксшыға, мойындау үшін пара береді. Түрме бастығы Пеппеге сенбейді, бірақ ол Козимомен бірге түрмеге түседі. Пеппе Козимоға осы ұсақ қылмыс үшін үш жылға сотталғанын айтады. Козимо өз ісін ақтау үшін Пеппеге ломбардты тонау жоспарын түсіндіреді. Пеппе оған бір жылдық сынақ мерзімі берілгенін қуанышпен хабарлайды және түрме қақпасынан бос шығып, Козимоны ашуға будыратады. Пеппе Козимоның бандасымен тонау жоспарын қолға алады: Марио, ұсақ ұры және топтың ең жас мүшесі; Микеле, әпкесіне той жасау үшін ақшаға мұқтаж сицилиялық алаяқ; Тиберио, әйелі ұсақ қылмыс үшін түрмеде отырғанда, баласына күтім жасайтын фотограф; және Капаннель, қарт қалта ұры. Тиберио базардан кинокамера ұрлап, ломбард сейфінің құпия кодын телефото линзасымен түсіруге тырысады, бірақ сәттілік келмейді. Сейфті ашуға ешкімнің дағдысы болмағандықтан, олар жергілікті сейфтерді ашу шебері Дантенің көмегіне жүгінеді, ол мерзімінен бұрын бостандыққа шығу шартын бұзбауға сақтанып, құралдармен қамтамасыз етеді және оларға қысқаша нұсқау береді. Банда көп ұзамай бос пәтерде екі жалғыз әйел және олардың жас қызметшісі Николетта тұрғанын біледі. Әйелдермен сөйлескен Пеппе Николеттадан екі қарт әйелдің аптасына бір рет түнде пәтерден шығатынын біледі. Пеппе қыздар келесі рет кеткенде қызметшімен кездесуге уәде алады. Топтың қалғаны оны қабылдауға қысым жасайды, осылайша олар тонауды іске асыра алады, бірақ Николетта күтпеген жерден жұмысынан кетіп, қарт әйелдер апталық сапарын жасайтынын білмейді. Осы уақытта Козимо түрмеден босатылады. Жоспардың авторы ретінде ол олжаның едәуір бөлігін талап етеді, бірақ одан бас тартады. Ол топқа кек қайтаруға уәде береді, ломбардты қарумен тонап алады, ал бейжай ломбард иесі оны кепілге қоюға келген деп ойлайды. Көңілі түскен Козимо кетеді, бірақ сөмке ұрлау әрекеті кезінде трамвайдың соқтығысынан қаза табады. Марио Микеленің әпкесі Кармелинаға ғашық болып, ұсталып, анасын ұялтудан қорқып, тонаудан бас тартады. Ол адал өмір сүруге және Кармелинаға уәде береді. Тиберио ұрлыққа қатысу үшін баласын әйеліне түрмеде тапсырады, бірақ кинокамераны ұрлағаны үшін қолын сындыратын базар иесіне кезеседi. Топтың бақыты ортаға түскенде, пәтердегі қарт тұрғындар апталық сапарын жасап, олардың күшін қайта жасайды. Жаңа күшпен банда пәтерге кіріп кетеді. Бірнеше қиындықтардан кейін олар пәтердің ас үйіне апаратын қабырғаны бұзып шығады; қарт әйелдер жиһаздарды қайта орналастырғандықтан, банда шатасқан күйде қалады. Таңертеңге дейін уақыт аз екенін түсінген олар пәтердің ас үйінің үстеліне жиналып, тоңазытқышты тонап алады. Олардың тамағы аштықтан өлген Капаннель пештің бірін жағып жатқанда пешті жарып, күйдіріп тастағанда аяқталады. Жолдары кесілген олар үйлеріне қарай біртіндеп жүгіріп, трамвайға түсіп, тек Пеппе мен Капаннель ғана қалады. Пеппе Капаннельді заңды жұмыс табуға шешім қабылдап, таң қалдырады. Кейінірек газетте бейтаныс адамдар пәтерге кіріп, тек қана бұршақпен бірге макарон ұрлап кеткені туралы хабар жарияланады.

Өндіріс

Режиссер Марио Моничеллидің айтуынша, фильм неореализмді пародиалау мақсатымен жасалған болса да, "сол кезде неореализм бұрынғының бір бөлігіне айналған, артта қалған еді. Бұл айналамыздағы белгілі бір реализмге, кедейлікке және өмір сүру үшін бар күштерін салуға мәжбүр болған адамдарға, ұсақ-көлгі қылмыстарға сәйкес келетін пародия еді". Бұл фильм Жюль Дассеннің "Рифифи" фильмін пародиалай ма деген сұраққа Моничелли: "Иә, себебі біз оны өте қатал, реалистік стильде түсірілген фильм деп қарадық. Пеппе кейіпкері үнемі айтқандай, өте ғылыми. Біз де солай жасағымыз келді, бірақ кейіпкерлердің мүмкіндіктері жетпеді. Олардың жұмыс істеу тәсілі, шынтуайында, мүлдем кері болды".

Сыни жауап

Rotten Tomatoes веб-сайтының мәліметтері бойынша, сыншылардың 89% фильмге оң пікір берген, бұл тоғыз сынға негізделген, орташа бағасы 7.5/10 құрайды. The New York Times газетінің хабарлауынша, американдық көрсетілім үшін фильм "дауыстар мен интонацияларды сәйкестіру үшін едәуір қаржы және күш жұмсалып, алты ай бойы ағылшын тіліне дубляждалған, көркемдік және техникалық жағынан мінсіз болуға тырысқан". Сол кезде шетелдік фильмдерді дубляждау немесе субтитрлеу туралы кең пікірталас болды, ал американдық дистрибьютор Ричард Дэвис екі нұсқаның да бастапқы бөлігін сыншылар мен жазушыларға көрсетіп, олардың пікірін сұрады. Олар субтитрлерді таңдады, бірақ дубляждалған нұсқа 1960 жылдардың басында американдық теледидарда көрсетілді. Бірнеше сыншы субтитрлерді сынады. The New York Times газетінің сыншысы Босли Кроутер оны "керемет ойналған, көңілді фильм" деп атады. "Бірақ осы сәйкес келмейтін, жалаң субтитрлер кедергі келтіреді". Chicago Tribune газетінің сыншысы Джеймс Рич фильмді ұнатып, "әзілдің мәнін түсіну үшін жылдам оқу керек болады, бұл көруді қиындатады" деп атап өтті. Los Angeles Times газетіне жазған Филип К. Шеуэр оны "шебер режиссураланған және ойналған фильм" деп сипаттады, "бірақ тілі шектеулілер үшін бір кемшілік бар: олар экранның төменгі жағындағы әзілді оқуға күтуі керек, ал оның мәнін түсінген кезде актерлер келесі көрініске өтеді". Басқа сыншылар фильмді мақтады. New York Herald Tribune газетінің сыншысы оны "соңғы жылдардағы ең тартымды итальяндық комедияларының бірі" деп атады. "Юмор мен адамгершілікке құрмет ететін әркім осы фильмін көруі керек". The Washington Post газеті былай деп жазды: "Ең қызығы, әрі өте тапқырлығы - сценарийдің қалай дамып, кульминациялық қателікке жеткені". The Baltimore Sun газеті: "Режиссер Марио Моничелли фильмге керемет сәттер сыйлап, актерлар оны осылай сәндікпен орындады, сондықтан Мадонна көшесіндегі келісім соңғы он жылдың ең күлкілі комедияларының бірі ретінде танылуға тиіс". Кроутер, соңғы эссесінде: "Бұл фильмде көне нәрселер бар, өйткені олар вадевильде жиі қолданылады, бірақ фильмде күлкіге деген шексіз құштарлық бар" деп жазды.

Марапаттар мен ұсыныстар

Фильм Италияда шыққан кезде үлкен сәттілікке ие болды және екі итальяндық Nastro d'Argento сыйлығын жеңіп алды: ең үздік жетекші актер (Гассман) және ең жақсы сценарий. Сонымен қатар, ол Испаниядағы Сан-Себастьян кинофестивалінде ең үздік режиссер үшін беделді "Күміс қабықша" сыйлығын жеңіп алды. Фильм Швейцариядағы 12-ші Локарно кинофестивалінде үздік комедия атанды. Бұл фильм 31-ші «Оскар» марапаттау рәсімінде Италиядан «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылды. Бірақ ол Жаку Татидің «Мон-онкль» фильміне есе жіберді.

Жалғасы

Нанни Лой режиссерлік еткен "Audace colpo dei soliti ignoti" (Миландағы фиаско немесе Hold up à la Milanaise деп те аталады) атты жалғасы 1959 жылы Тото мен Мастроянниден басқа барлық негізгі актерлерді қайта біріктірді. 1985 жылы Аманцио Тодини режиссерлік еткен тағы бір жалғасы шықты, ол "I Soliti ignoti vent'anni dopo" (ағылшын тілді елдерде "Big Deal After 20 Years" деп белгілі; АҚШ-та Koch Lorber компаниясы оны "Big Deal on Madonna Street 20 Years Later" деген атпен DVD форматында шығарды) деп аталды.

Қайта жасау

Фильмнің екі қайта түсірілімі АҚШ-та түсірілді: 1984 жылы Луис Маллдың "Крекерс" фильмі (Сан-Францискода) және 2002 жылы Энтони Руссо мен Джо Руссоның "Коллинвудқа қош келдіңіз" фильмі (Кливлендте). Боб Фоссе фильм негізінде "Биг Дил" атты Бродвей мюзиклін жасады. 1930-шы жылдардағы Чикагода афроамерикандық актерлер тобымен, сол кезеңнің танымал әндерін пайдалана отырып, қойылым 1986 жылдың 10 сәуірінде Бродвей театрында ашылып, 69 қойылымнан кейін 1986 жылдың 8 маусымында жабылды. Ол бес Тони сыйлығына ие болды, ал Фоссе хореографиясы үшін жүлде алды.

Үй бейнесі

Фильм 1-аймақта The Criterion Collection, ал Италия нарығында 2-аймақта 20th Century Fox тарапынан таратылады.